استە, قالانىڭ تاريحي كەلبەتىن ساقتاۋ ەسكىگە جابىسىپ, جاڭانى جولاتپاۋ دەگەن ۇعىم ەمەس. جىلدار جىلجىپ, ۋاقىت سىرعىعان سايىن زامانعا ساي جاڭا عيماراتتاردىڭ بوي كوتەرۋى زاڭدى. ماسەلە, سول نىساندارعا ورتاق بىرىزدىلىك قالىپتاستىرۋ, ءارى قالانىڭ وزىنە ءتان ەرەكشەلىگىن جوعالتپاۋ. الماتى جاسىل جەلەك قۇشاعىندا, اسەم تاۋلاردىڭ باۋرايىندا ورنالاسۋىمەن ەرەك. ياعني ءبىز ايتىپ وتىرعان قوس يگىلىك قالانىڭ باستى ارتىقشىلىعى بولىپ قالا بەرۋگە ءتيىس ەدى... ءتيىس ەدى دەگەندى تەگىن ايتىپ وتىرعانىمىز جوق. ويتكەنى بۇل قاعيدا بۇگىنگى كۇنى قانشالىقتى ساقتالىپ وتىر دەگەن ساۋال تۋىندايدى. قوعام بەلسەندىسى اسحات اسىلبەكوۆتىڭ پىكىرىنشە, ميلليوندار توعىسقان مەگاپوليس ءدال وسى تۇرعىدان كەلگەندە اقساپ تۇر. ەندەشە, تاقىرىپتى مامان سوزىمەن تارقاتىپ كورەيىك.
– سوڭعى 20 جىلدا تاۋ باۋرايىنداعى اڭىزعا اينالعان الما اعاشتارى ءتۇپ-تامىرىمەن جويىلىپ, توبەلەردىڭ باسىنا دەيىن ۇيلەر سالىندى. مۇنىڭ ەكى سەبەبى بار. ءبىرىنشىسى, حالىق سانىنىڭ ءوسۋى, ەكىنشىسى – تاۋ القاپتارىنداعى كورىكتى جەرلەردىڭ جاپپاي ساتىلۋى. ءبىر قاتەلىك بىرنەشە قيىندىقتىڭ قاقپاسىن اشىپ بەردى. بۇل ءوز كەزەگىندە قالا ەكولوگياسىن ەسەڭگىرەتتى, ايماقتىڭ سەيسميكالىق قاۋىپتى اۋماقتا ورنالاسۋى مۇلدەم ەسكەرىلمەيتىن بولدى. بۇل جەڭىل قارايتىن جاعداي ەمەس. قازىر قالا ىشىندە كىشكەنتاي بوس ورىن پايدا بولا قالسا بىردەن الىپ تۇرعىن ءۇي بوي كوتەرەدى. مۇنىڭ سالدارى قالانىڭ تىعىزدىعىن ارتتىرىپ, تۇرعىنداردىڭ جايلى ومىرىنە قولايسىزدىق تۋدىرىپ وتىر. دەگەنمەن بۇل جايتتى جان-جاقتى قاراستىرعان ءجون. باستى قىنجىلتاتىن جايت, جاپپاي سالىنىپ جاتقان قۇرىلىس نىساندارىندا جالپى قالاعا ورتاق ەستەتيكالىق تالعام قالىپتاسپاۋى. ماسەلەن, انكارا مەن ىستانبۇلعا بارساڭىز اۋەجايدان باستاپ سول ەلدىڭ رۋحى سەزىلەدى. ياعني قۇرىلىس نىساندارى ۇلتتىق ەرەكشەلىكتەرگە بەيىمدەلىپ جاسالعان. ايتالىق, ءۇي شاتىرلارىنىڭ ءتۇسى بىركەلكى. كولىك جولدارىنىڭ ءوزى تابيعي ەرەكشەلىكتەر ەسكەرىلە وتىرىپ جاسالعان, ۇقساتا ءبىلۋ, تابيعاتتىڭ ءوز ادەمىلىگىن بۇگىنگى كۇنمەن ءتيىمدى ۇيلەستىرۋ دەگەن دۇنيەنى بايقايسىز. بىزگە وسى نارسە جەتپەيدى, قالا ىشىندە بيىك توبە بولسا سونى كۇرەپ تاستاپ, اينەك عيمارات سالعاندى جاقسى كورەمىز. سوندا تابيعي ەرەكشەلىك, ۇلتتىق برەند قايدا قالادى, – دەيدى ا.اسىلبەكوۆ.
مامان مۇنى رەتتەۋدىڭ ءبىر عانا جولى قالا بيلىگى قۇرىلىس جۇيەسىن قاتاڭ قاداعالاپ, كەتكەن كەمشىلىكتەردىڭ ورنىن تولتىرۋى كەرەك دەگەندى ايتادى. بۇل ءۇشىن ورتاق ستاندارت قالىپتاستىرىپ, قۇرىلىسشىلار مەن كاسىپكەرلەرگە جوعارى تالاپ قويۋ قاجەت. ەستە بولسا, الماتىنى بىرىڭعاي ديزاين كود بويىنشا كورىكتەندىرىپ, ساۋلەتىن بىركەلكىلەندىرۋ جۇمىسى بىرەر جىل بۇرىن باستالعان بولاتىن. قالانىڭ ساۋلەتىن ايقىندايتىن ديزاين كودتا تۇرعىن ۇيلەردىڭ قاسبەتى قانداي تۇسپەن بويالۋى كەرەكتىگى, بالكونداردىڭ بىركەلكى جابدىقتالۋى, ءتىپتى جارناما سورەلەرىنىڭ ورنالاسۋىنا دەيىن قۇجاتقا ەنگىزىلگەن. ال ناتيجە قانداي؟ وسى ساۋالعا جاۋاپ ىزدەگەن تاعى ءبىر ساراپشىنىڭ ويى تومەندەگىدەي.
– مەنى الاڭداتاتىن احۋال – الماتىنىڭ ەستەتيكالىق كەلبەتى. ويتكەنى عيماراتتاردىڭ ءبىرى قىزىل بولسا, ەندى بىرەۋى جاسىل. مەكەمەلەردىڭ ءتۇر-ءتۇسى دە اركەلكى. قاراساڭىز, ورتاق ۇيلەسىم تابا المايسىز. وسى ورايدا قالانىڭ ارحيتەكتۋراسىنا, قۇرىلىسىنا ورتاق ستاندارت قاجەت-اق. نىسانداردا ءوزارا ۇيلەسىم مەن بايلانىس بولسا دەيسىڭ. سەبەبى بۇل – ۇلكەن مادەنيەتتىڭ بەلگىسى. ماسەلەن, ەۋروپانىڭ كەز كەلگەن مەملەكەتىنە بارا قالساڭىز, عيماراتتاردىڭ ەستەتيكالىق تالعامى ەسىڭىزدى الادى. ءبارى بىركەلكى. ورتاق ستاندارت بىردەن كوزگە ۇرادى. بىزگە دە وسى قاجەت, – دەيدى اكادەميك وراز بايمۇراتوۆ.
سوڭعى جىلداردىڭ شەڭبەرىندە قالاداعى ساياباقتار مەن جول جيەكتەرىندە ۇلتتىق ناقىشتا كومكەرىلگەن ءتۇرلى مۋرالدار پايدا بولا باستادى. ساپا مەن تالعام بىرىنە-ءبىرى ساي بولسا, عيماراتتاردىڭ سىرت كەلبەتتەرى ەتنوستىق ناقىشتارمەن ورنەكتەلسە دەگەن پىكىرلەر اۋىق-اۋىق ايتىلىپ ءجۇر. جەر سىلكىنۋ قاۋپى جوعارى وڭىردەگى تۇرعىن ۇيلەر مەن عيماراتتاردىڭ ءتيىستى نورماعا ساي سالىنۋى ءوز الدىنا بولەك اڭگىمە.
قالاي دەگەندە دە سەڭ قوزعالدى. الماتى بيلىگى بىلتىردان بەرى قۇرىلىس ساپاسىنا تەرەڭىرەك كوڭىل بولە باستاعانداي. اسىرەسە شاھاردىڭ تاريحي ورتالىعىن قالپىندا ساقتاپ قالۋعا ءمان بەرىلىپ وتىر. جۇيەلى شەشىم قابىلداۋ, جۇرتشىلىقتى اۋماقتاردا قۇرىلىس سالۋدى تالقىلاۋعا تارتۋ, سونداي-اق بيزنەستى قولداۋ ءۇشىن تەڭدەستىرىلگەن شەشىمدەر قابىلداۋ ماقساتىندا الماتى اكىمى باقىتجان ساعىنتاەۆ جاۋاپتى باسقارماعا تۋىنداعان ماسەلەلەردى وڭتايلى شەشۋ ءۇشىن قالا قۇرىلىسىن رەتتەيتىن جاڭا ەرەجەلەر ازىرلەۋدى تاپسىرعان بولاتىن.
الماتى قالالىق جوسپارلاۋ جانە ۋربانيستيكا باسقارماسىنىڭ باسشىسى الماسحان احمەدجانوۆتىڭ ايتۋىنشا, بۇدان بىلاي ءاربىر الماتىلىق قالانىڭ قوعامدىق كەڭىستىگىن وزگەرتۋ بويىنشا ءوز يدەياسىن ۇسىنا الادى. قالا تۇرعىندارىنىڭ بارلىق ۇسىنىستارى ەسكيزدەردى ازىرلەۋ كەزىندە قارالىپ, ەسكەرىلمەك.
جۋىردا قالا اكىمىنىڭ توراعالىعىمەن قۇرىلىس كومپانيالارىنىڭ جانە كاسىبي قاۋىمداستىقتىڭ وكىلدەرى باس قوسقان كەڭەستە تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى سالاسىندا قۇرىلىس مەرزىمىن ساقتاۋ جانە جۇمىس ساپاسىن ارتتىرۋ ماسەلەلەرى جان-جاقتى تالقىلانىپ, اتالعان ماسەلەنىڭ تامىرىنا قان جۇگىردى.
بۇگىنگى تاڭدا الماتىدا 779 قۇرىلىس نىسانى بولسا, ونىڭ 533-ءى كوممەرتسيالىق وبەكت. اتالعان قۇرىلىس جۇمىستارىن بارلىعى 323 قۇرىلىس كومپانياسى مەن 135 تەحنيكالىق قاداعالاۋ ۇيىمى جۇزەگە اسىرىپ وتىر. ارنايى جۇرگىزىلگەن مونيتورينگ ناتيجەلەرى بويىنشا 2020 جىلى قۇرىلىس كومپانيالارىنىڭ 80%-ى ءوز ىسىنە سالعىرت قاراعانى ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلعان. اتاپ ايتقاندا 154 كومپانيا ءارتۇرلى ساناتتاعى قۇرىلىس ليتسەنزيالارىنان ايىرىلسا, 69 مەكەمەنىڭ ليتسەنزياسى التى اي مەرزىمگە توقتاتىلدى. قۇرىلىس نورمالارىن بۇزعانى ءۇشىن جىل ىشىندە سالىنعان ايىپپۇلداردىڭ جالپى سوماسى 220,3 ملن تەڭگەنى قۇراعان. ونىڭ ىشىندە جەكە تۇلعالارعا – 124 ملن تەڭگە, جەكە كاسىپكەرلىك سۋبەكتىلەرىنە 272 ملن تەڭگە ايىپپۇل سالىنىپتى.
نەگىزگى ولقىلىقتار – جوبالىق شەشىمدەردەن اۋىتقۋ جانە قۇرىلىس جۇمىستارىن جۇرگىزۋ بارىسىندا ءتيىستى تالاپتاردى ساقتاماۋ. بۇل رەتتە قۇرىلىس ءوندىرىسىن جەتكىلىكسىز ۇيىمداستىرۋ, بەتون جۇمىستارى تەحنولوگياسىن جانە قايتا تولتىرۋ تەحنولوگياسىن بۇزۋ, كولىك جولىن قالپىنا كەلتىرمەۋ, قاۋىپسىزدىك شارالارىن ساقتاماۋ, كىرۋ جانە وپەراتسيالىق باقىلاۋدىڭ بولماۋى, جۇمىس كەستەسىنەن كەش قالۋ سياقتى فاكتىلەردى العا تارتۋعا بولادى.
«تاريحي قۇرىلىس اۋماقتارىن ساقتاۋ ماقساتىندا قالا قۇرىلىسىن رەتتەۋ ايماقتارىن بەلگىلەي وتىرىپ, قالانى دامىتۋعا قويىلاتىن قۇرىلىس تالاپتارىن بەكىتۋدى جۇزەگە اسىرامىز. كەز كەلگەن تاريحي ماڭىزى بار دەپ تانىلعان نىسان اۋماعىنداعى قۇرىلىس قوعامدىق تالقىلاۋدان كەيىن عانا جۇزەگە اسادى. تۇرعىنداردى, قوعام وكىلدەرىن, ساراپشىلاردى تارتا وتىرىپ, جاريا قوعامدىق تالقىلاۋلار وتكىزۋ جونىندەگى تەتىكتەر ازىرلەندى. سونىمەن بىرگە قالا قۇرىلىسىن رەتتەۋ ايماقتارىندا قۇرىلىس سالۋ تىعىزدىعىن جانە عيماراتتاردىڭ بيىكتىگىن ايقىنداۋعا, اەراتسيالىق رەجىمدى, جاسىل ەكپەلەردى, قالالىق ورتانىڭ جايلىلىعىن جاقسارتۋعا قويىلاتىن تالاپتاردى كۇشەيتۋ, تاريحي كەلبەتتى ساقتاۋ ءۇشىن عيماراتتار مەن قۇرىلىستاردىڭ قاسبەتتەرىنە قويىلاتىن شارتتار قالا بيلىگىنىڭ ءجىتى نازارىندا. سونىمەن بىرگە قۇرىلىس جۇرگىزۋشىلەردىڭ سەنىمدى رەيتينگىن قۇرۋ, تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى سالاسىندا تاجىريبەسى جوق كومپانيالاردىڭ قىزمەتىنە شەكتەۋ قويۋ كوزدەلىپ وتىر. بۇدان وزگە, تاپسىرىس بەرۋشىگە تىيىم سالۋ جانە بەكىتىلگەن جۇمىس جوباسىنا قۇرىلىس ماتەريالىنا قاتىستى اۆتورلىق قاداعالاۋدىڭ وزگەرىستەر ەنگىزۋى ءۇشىن ءتيىستى تەتىكتەردى قولدانۋ مۇمكىندىگى قاراستىرىلۋدا. تەحنيكالىق قاداعالاۋ ەسەبىنىڭ ءتۇرىن وزگەرتۋ دە ماڭىزدى شارا. مۇندا ورىندالعان جۇمىستاردىڭ كەستەسى جانە وعان قانشا ادامنىڭ تارتىلعانى كورىنىس تابۋى ءتيىس. قازىرگى ۋاقىتتا تاريحي ورتالىق شەگىندە جۇرگىزىلگەن تالداۋ جانە تۇرعىنداردىڭ وتىنىشتەرى بويىنشا جەكەمەنشىكتە بولعان 36 جەر ۋچاسكەسى انىقتالدى. وتكەن جىلدىڭ 28 جەلتوقسانىنان باستاپ باسقارما جانە «الماتى باس جوسپارى» عزي» جشس ماماندارى قالانىڭ باس جوسپارىن تۇزەتۋ بويىنشا جۇمىس توپتارىمەن تۇراقتى وفلاين جانە ونلاين كونسۋلتاتسيالار وتكىزۋدە», دەيدى ا.احمەدجانوۆ.
تۋريزم ارقىلى تىنىسىن كەڭەيتىپ, ەكونوميكاسىن ەسەلەگەن ەلدەر ساياحات سۇيەر قاۋىمدى ءوزىنىڭ تاريحي نىساندارىمەن-اق باۋراپ وتىر. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, ەجەلگى ساۋلەت حالقىنا ۇشان-تەڭىز داۋلەت اكەلىپ جاتىر. بۇل تۇرعىدا ءبىر عانا باۋىرلاس تۇرىك ەلىن العا تارتساق جەتكىلىكتى. الماتىنى دامىتۋعا باعىتتالعان كەڭەستە پرەزيدەنت بۇرىنعى قالا قۇرىلىسىن جوسپارلاۋ كەزىندە ءبىراز قاتەلىك كەتكەنىن, بۇدان بىلاي ورتالىق اۋدانداردا تىعىز قۇرىلىسقا تىيىم سالىپ, ساياباقتاردى كوبەيتۋ قاجەتتىگىن باسا ايتقان ەدى.
جاۋاپتىلاردىڭ سوزىنە سەنسەك, الداعى ۋاقىتتا سالىناتىن نىسانداردىڭ «ديزاين كود» تالاپتارىنا ساي بولۋى قاتاڭ قاداعالانادى. ال قالاداعى جۇزگە تارتا تاريحي عيماراتتىڭ باستاپقى كەلبەتى وزگەرتۋگە ۇشىرامايدى, ولار زاڭمەن قورعالاتىندىقتان تەك جاڭارتىلىپ وتىرماق. جاڭا ەرەجە بويىنشا قالا قاشان تولىقتاي وزگەرەتىنى ازىرگە بەلگىسىز. قالاي بولعاندا دا, تۋريستەر ءۇشىن ەلىمىزدىڭ اۋە قاقپاسى سانالاتىن كونە شاھاردىڭ كەلبەتى كوپ ۇزاماي كوركەيىپ, ءبىرتۇتاس بەينەسى قالىپتاسادى دەگەن ءۇمىتتى سوندىرگىمىز كەلمەيدى.
الماتى
