زەينەتاقى قاراجاتى: رەفورما ىلگەرى باستى

ەكونوميست ولجاس قۇدايبەرگەنوۆ بۇرىنعى ىنتىماقتى جۇيە قازىرگى جاڭارعان ەكونوميكالىق ۇلگىگە ىلەسىپ كەتە الماعانىن ايتادى.

– وسىعان دەيىنگى زەينەتاقى جارناسى ءىس جۇزىندە سالىققا اينالادى, ال ازاماتتار ويشا ۇنەمدەۋگە ۇمىتتەنبەيدى. اككۋمۋلياتيۆتى مودەلدىڭ كەمشى­لىك­تەرى ارالاس مودەلدەردى قۇرۋ ارقى­لى ءىشىنارا جويىلادى, مۇندا اككۋ­مۋلياتيۆتى جانە ىنتىماقتاستىق مەحا­نيزمدەرىنىڭ دۇرىس ۇيلەسۋى بايقا­لادى. بۇل مودەلدەر الدەقايدا تۇراق­تى, – دەيدى ول. ساراپشىنىڭ ايتۋىن­شا, العاشقى ۋاقىتتا بجزق اكۋمۋلياتيۆتى مودەلى جايلى كوزقاراس وڭ بول­عانىمەن, ناتيجەسى كۇتكەندەي بولمادى. رەنتابەلدىلىك تومەندەي باستادى. باستاپقىدا جۇرتتى سابىرعا شاقىرۋ ءۇشىن سوڭعى ناتيجە جايلى ايتۋعا ءالى ەرتە, 5-10 جىل وتكەن سوڭ عانا تيىمدىلىگىن كورەمىز دەگەن پىكىر ايتىلدى. كەيىن بۇل تيىمدىلىك ناتيجەسى 30-40 جىلعا ۇزارتىلىپ, سەنىمسىزدىك سيندرومى پايدا بولدى. سوڭىندا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ 2004 جىلى پرەزيدەنتتىك سىيلىقاقى ەنگىزىلدى (ىنتىماقتاستىق كومپونەنتى), بۇل شىن مانىندە وسىعان دەيىنگى قولدانىستا بولعان ۇلگىنىڭ تيىمسىزدىگىن تولتىردى.

بجزق-عا وسى فاكتور ارقىلى تاعى دا كارت-بلانش بەرىلىپ, زەينەت­كەرلەردىڭ قوسىمشا شىعىندارىن وتەۋ بيۋدجەتتىڭ جاۋاپكەرشىلىگىنە قالدىرىلدى. 2004 جىلدارى ەكو­­نو-
­ميكانىڭ ءوسىمى ءىجو-گە دەم بەرىپ, تەڭگە باعامى تۇراقتى بولدى. بۇل بجزق زايمدارىنان سىرتقى زايم­دار­دىڭ ارزان بولۋىنا الىپ كەلدى. ناتيجەسىندە, سىرتقى قارىزدارعا باسىمدىق بەرىلدى دە, زەينەتاقى قورلارى ىشكى نارىقتا ءالسىز قارىز بەرۋشىلەر ساناتىندا قالدى.

– 2008 جىلدان كەيىن جاعداي وزگەردى. زەينەتاقى قورلارىنا ناقتى رەنتابەلدىلىك اكەلەتىن جالعىز اكتيۆ – مەملەكەتتىك وبليگاتسيالار. قالعانىنىڭ ءبارى نولگە تەڭەسىپ قالدى نەمەسە شىعىنعا باتتى. تيىسىنشە, قاراجاتتىڭ كىرىستىلىگى بارلىق ۋاقىت­تا ينفلياتسيادان تومەن بولدى, ال ناقتى كىرىس ازايا باستادى. زەينەتاقى اكتيۆتەرىن باسقارۋدىڭ شىنايى كورى­­نىس­تەرى وسىنداي ەدى. سوندىقتان زەينەت­اقى اكتيۆتەرىن باسقارۋشى كوم­پا­نيالارعا سەنىپ تاپسىرۋعا قارسى بول­دىم, – دەيدى و.قۇدايبەرگەنوۆ.

ونىڭ ايتۋىنشا, زەينەتاقى سەك­تورىن­داعى اتموسفەرا دا, ءتىپتى باس­­قارۋ ساپاسى دا وزگەرىسسىز قالدى. مۇن­­داي جاعدايدا سالىمشىلار قور­داعى اكتيۆتەرىن وزدەرى تاۋەكەلگە تاپ­سىر­عىسى كەلسە دە, ال باسقارۋشى كوم­پا­نيا­لار بارلىق تاۋەكەلدى ءوز جاۋاپ­كەر­شىلى­گىنە السا دا جاعداي وزگەرمەيتىن ەدى. زەي­نەتاقى قورلارىنداعى وسىنداي بەل­گى­س­ىزدىكتەردىڭ قوردالانىپ قا­لۋى­نان بجزق پايدا بولدى. ناتي­جە­­سىندە زەينەتاقى جۇيەسىن مەملەكەت تا­راپىنان قولداۋ شىعىنى 10 ەسەگە تومەندەدى, نومينالدى رەن­تابەل­دىلىك ءوسىپ, ينفلياتسيا دەڭگ­ەيى­نەن اسىپ كەتتى. بىراق جاعداي ۇزا­ق­قا سوزىل­مادى. 2009 جىلدان كە­يىن ەكو­نو­مي­كا­داعى داعدارىستىق پرو­تسەس­تەر­دىڭ جالعاسۋى, جەكەلەگەن مەم­لەكەت­تىك كومپانيالارداعى جاعداي­دىڭ نا­شار­لاۋى مەملەكەتتىڭ ولارعا بجزق-دان نەسيە بەرۋ تۋرالى شەشىم قابىل­داۋىنا سالىمشىلار وڭ قاباق تانىت­پادى. و.قۇدايبەرگەنوۆتىڭ تۇ­­سىن­­دىرۋىنشە, پروبلەمالى مەملە­كەت­­تىك كوم­پانيالاردىڭ وبليگاتسيا­لارىن سا­تىپ الۋ تاجىريبەسىنەن گورى جو­­عارى دەڭ­گەيدەگى ماسەلە بار. زەي­نەت­­­اقى جۇ­يەسىن قولداۋ قۇنى 10 ەسەگە تو­­مەندەدى, نومينالدى رەن­تا­بەل­دىلىك ءوسىپ, ينفلياتسيا دەڭ­گەيى­نەن ءار­دايىم جوعارى بولادى. 2019 جى­­لى سا­لىم­شىلاردىڭ نارا­زىلىعى كۇردەلەنىپ, شەگىنە جەتتى. سالىم­شىلار بجزق-دا­عى قا­رجىنى تۇرعىن ءۇي ساتىپ الۋعا پاي­دا­لانۋ قاجەتتىگىن اشىق ايتا باستادى.

مۇناي باعاسى 80 اقش دول­لارىنان كوتەرىلسە ونىڭ امالى تا­بىلاتىن ەدى. بىراق مۇنايلى مەم­لەكەت­تەردىڭ ءوزى مۇنايدان كەيىنگى ءداۋىر تۋرالى ويلانا باستاعانى تۋرا­لى اقپاراتتار الەمدىك باسپاسوزدە اشىق ايتىلا باستادى. جەكەلەگەن قالا­لار تاجىريبەسىندە, 2020 جىلدىڭ قورى­تىن­دىسى بويىنشا مۇنايلى دۋباي­دىڭ ەكوميكاسىندا مۇنايدىڭ ۇلەسى –5 پايىز, تۋريزم ۇلەسى 20 پايىز­عا جەتتى. ال بىزدەگى جاعداي – ەكونو­مي­كانىڭ نەگىزگى دونورى ۇلتتىق قور مەن مۇنايدان تۇسەتىن سالىق دەڭگەيىنەن ارىگە اسىپ كەتە المادى. مەملەكەتتىڭ سالىم­شىلاردىڭ ۋاجىنە قارسى تۇراتىن مۇمكىندىگىنىڭ شەكتەلىپ قالعانى 2019 جىلى بەلگىلى بولدى. تاپ وسى ساتتە حالىقتىڭ ءوز اقشاسىنا ءوزى ءۇي سالىپ, جاع­دايىن جاقسارتۋعا مۇمكىندىك بەرە­تىن سينگاپۋر ۇلگىسىنەن ارتىق جۇ­يە حالىقارالىق تاجىريبەدە جوق ەدى. بۇل جۇيەنىڭ سىرتقى فورماسى زەي­نەتاقى مەن تۇرعىن ءۇي جۇيەسىنىڭ ارا­سىن جال­عاي الاتىن مۇمكىندىگىمەن ەرەك­شە­لەن­دى. سينگاپۋر تاجىريبەسىندە ءار جۇ­­مىس بەرۋشى بىرىڭعاي زەينەت­اقى قورى­نا قىزمەتكەردىڭ ايلىق جالاقى­سى­­نىڭ 20 پايىزىن, قىزمەتكەردىڭ ءوزى 13 پا­ي­ىزىن ەركىمەن اۋدارۋى كەرەك. سوندا قىز­مەتكەردىڭ 33 پايىز­دىق سالى­­مى­­نىڭ 20 پايىزى «قارا­پا­يىم ەس­ەپ­­شوت­قا», 5 پايىزى «ار­نايى ەسەپ­شوتقا» كەتەدى. سينگاپۋر جاع­دايىندا تۇر­عىن ۇيگە بەرىلگەن يپو­تەكا­لىق نەسيە زەي­نەتاقى سالىمىنىڭ ءبىر بولىگى – «قارا­پايىم ەسەپشوت» ەسەبىنەن جابىلادى.

ساراپشىلار ۇكىمەت سينگاپۋر تاجىريبەسىنە ىقىلاسى اۋىپ تۇرسا دا اياعىن تارتاتىن تۇسى بار ەكەنىن ايتىپ وتىر. قازاقستاندىقتاردىڭ زەينەتاقى سا­لىم­دارى سينگاپۋرلىكتەردەن ءۇش ەسە از. سينگاپۋر سىرتقى سيپاتى جا­عى­­نان (welfare state) الەۋمەتتىك مەم­لە­­كەت ەمەس ەكەنىن ءبارىمىز بىلە­مىز. بى­راق ولار­دىڭ مەملەكەتتىك دەڭ­گەي­دە قابىل­دانعان شەشىمدەرىنەن ەڭ ال­دىمەن الەۋمەتتىك ۆەكتورعا باسىم­دىق بەرە­تىنى اڭعارىلادى. ال ءبىز تاۋەلسىز­دىك­تىڭ العاشقى كۇندەرىنەن الەۋمەتتىك ۆەكتورعا باسىمدىق بەرەتىنىمىزدى ايتىپ كەلەمىز. بىراق ولاي ەمەس ەكەنى سوڭعى كەزدە قاتتى اڭعارىلا باستادى.

و.قۇدايبەرگەنوۆ ايتقانداي, سين­گا­پۋرلىق جۇيە ەكونوميكانىڭ بولاشاق تسيفرلى ترانسفورماتسياسىنا, ساندىق ەكونوميكا قاجەتتىلىكتەرى ءۇشىن وزگەرتۋدى قاجەت ەتپەيتىن ديزايندى ويلاپ تاپتى. مەملەكەت بۇل رەتتە جيناقتاۋشى زەينەتاقى جارناسىنان وزگە ەشتەڭە تالاپ ەتپەيتىنىن اشىق ايتتى. باسقاشا ايتقاندا سالىمشى زەينەت جارناسىن ءوزىنىڭ قارجىلىق-تۇرمىستىق مۇمكىندىگىن جاقسارتۋ ءۇشىن جينايدى. جانە بۇل نۇسقادا قالاسا تۋىستارىنا بەرەتىن مۇمكىندىكتەر قاراستىرىلعان.

– ءبىز ءاربىر باعىت بويىنشا سايكەس جۇيەلەرمەن (تۇرعىن ءۇي جۇيەسى, دەن­ساۋ­لىق ساقتاۋ جۇيەسى, ءبىلىم بەرۋ جۇ­يەسى جانە ت.ب.) ينتەگراتسيالانا بەرەتىن تەتىكتەردى زاڭداستىرۋعا تىرىستىق. ناتيجەسىندە, حالىقتىڭ 91%-ى (الەمدەگى ءابسوليۋتتى رەكورد) جەكە تۇرعىن ۇيمەن قامتۋعا, مەملەكەتكە سالىمشىلاردىڭ جاڭارتىلىپ تۇراتىن مەديتسينالىق كارتاسىن باقىلاپ وتىرۋىنا مۇمكىن­دىك بار. بۇل مەديتسينا سالاسىن رەفور­مالاۋدىڭ باعىتىن تاعى ءبىر انىقتاپ الۋىنا مۇمكىندىك بەرەدى, – دەيدى و.قۇدايبەرگەنوۆ.

زەينەتاقى جۇيەسى العاش جۇمىس ىستەي باستاعان كۇننەن باستاپ سىننىڭ تەزىندە بولعانى بەلگىلى. مارقۇم, ساياساتتانۋشى نۇرلان ەرىمبەتوۆ كەزىندە حالىقتى جۇمىسپەن قامتۋ ماسەلەسىنە مەملەكەتتىك دەڭگەيدە ءمان بەرۋ كەرەك ەكەنىن ايتقان بولاتىن. تاراتىپ ايتساق, ون شاقتى جىلدان كەيىن زەينەتكەرلەردى زەينەتاقىمەن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسى مەملەكەتتىڭ باستى پروبلەماسىنا اينالۋى مۇمكىن. بۇل پىكىردىڭ وزەكتىلىگىن 2019 جىلدىڭ تاجىريبەسى كورسەتتى. زەينەت جارناسىن حالىقتىڭ 30 پايىزىنىڭ مۇل­دەم تولەمەيتىنى, 40 پايىزىنىڭ جۇ­يەلى تۇردە تولەمەيتىنى بەلگىلى بول­دى. ناتيجەسىندە, بجزق-داعى جيعان-تەرگەنى ۇكىمەت بەلگىلەپ بەرگەن جەت­كىلىكتى شەگىنەن اساتىندار – حالىقتىڭ 7 پايىزىنان زورعا استى.

و.قۇدايبەرگەنوۆ بۇل شەشىمنىڭ دۇرىس ەكەنىن ءتۇسىنۋدىڭ ماڭىزدى ەكە­نىن جەتكىزدى. قازىر جەتكىلىكتى دەڭ­گەي مولشەرى – ءبىزدىڭ مۇمكىندىگى­مىزگە ۇيلەس­تىرى­لىپ ەسەپتەلدى. بىزگە, قان­شالىقتى اۋىر بولسا دا, زەينەت­اقى سەكتورىنداعى رەفورمالاردى پارا­لەلدى جۇرگىزۋ ءۇشىن بۇل قيىن­دىقتى دا ەڭسەرۋ كەرەك.

رەفورمانى دايىنداعان كەزدە ونىڭ تاعدىرىنا جاۋاپ بەرەتىن تۇل­ع­ا­لار­­دىڭ اتى اتالىپ, ءتۇسى تۇستە­لۋى ءتيىس. ساراپشىلار كەز كەلگەن باع­دار­­­لا­مالىق قۇجاتتار تەحنيكالىق جا­عى­­­­نان ءمىنسىز تۇزىلەتىنىن, بىراق ونى جۇ­زەگە اسىرار كەزدە رەفورمانىڭ بول­مى­سىن وزگەرتەتىن كەدەرگىلەرگە تاپ بو­لا­تىنىن ءجيى ايتادى. مۇنداعى باس­تى كەم­شىلىك – رەفورمانىڭ جۇزەگە اسۋىنا جا­ۋاپتى تۇلعالاردىڭ بولماۋى. سان جىلدار بويى كەجەگەمىزدىڭ كەرى تارتا بەرۋىنە سەبەپ بولعان جا­عىم­­­­سىز فاكتور بۇل جولى دا الد­ان شىق­­تى. دا­يىن­دىق ناقتى تەتىك­تەردى جۇ­مىس ىس­تە­تۋدەن ەمەس, بۇرما­لاۋ­­شى­لىق­­­تار­دان باستالۋى ابدەن مۇمكىن. مى­­سالى, ەندى قولعا الىنعان رەفور­ما­نىڭ ي­دەيا­سىن جۇرەگىنىڭ سۇزگى­سى­نەن وت­كىزىپ, تول­عاتىپ, قابىرعاسىن قاقىرا­تىپ با­رىپ ومىرگە اكەلمەگەن ادامدار جا­ڭا­لىق اشۋ ءۇشىن ءوزىنىڭ دەگە­نىن تىق­پالاۋعا نەمەسە ونى وزگەر­تىپ جىبەرۋگە تىرىسادى.

وسى تۇستا و.قۇدايبەرگەنوۆ ءبىزدىڭ جۇيەدە ساۋ ادامنىڭ ساناسى قابىل­داي المايتىن ءبىر قاعيدالاردىڭ قالىپ­تا­سىپ قالعانىنا بەيجاي قاراي  المايتىنىن ايتىپ ءوتتى: كەز كەلگەن باعىتتا كەلىسىپ الۋىڭ ءتيىستى ورگانداردىڭ ءتىزى­مى­نىڭ كوپتىگى – رەفورمانىڭ نارىق جولىمەن جۇرۋىنە كەدەرگى كەلتىرەدى.

– بۇل پراكتيكا ءارتۇرلى, ءتىپتى ءبىر-بىرىنە قاراما-قارسى تۇجىرىمداردى ءبىر-بىرىنە «ۇيلەندىرۋگە» الىپ كەلەدى. مىسالى, ءبىرى «جيگۋليمەن», ءبىرى «تراك­تورمەن», ەندى ءبىرى «فەرراريمەن» كەلەدى. ناتي­جەسى – قوزعالتقىشى ءارتاراپ­تان­دى­رىلىپ كەتكەن, سالونى «جيگۋليگە», قوزعالتقىش بولىگى «مەرسەدەسكە», ينتەرەر بولشەكتەرى «فەرراريگە» ۇقساي­تىن بىردەمە بولىپ شىعادى. كولىك جۇرمەيدى, بىراق جۇرەتىنىنە ءارتۇرلى ۆەدومستۆالار كەپىلدەمە بەرگەن. ناتيجەسىندە, كولىكتىڭ جۇرەتىنى ەمەس, ءارتۇرلى ورگانداردىڭ بەرگەن كەپىلدەمەسى ماڭىزدى بولىپ قالادى. رەفورما ونىڭ اۆتورلارىنا جۇرگىزۋگە مۇمكىندىك بەرگەندە عانا العا جۇرەدى. و.قۇدايبەرگەنوۆ ايتىپ وتكەندەي, كەلىسىمدەردىڭ ءاربىر ەسىگىن اشقان سايىن باستاپقى فورماسىنان ايىرىلىپ, سوڭىندا زومبي-رەفورمالاردىڭ قاتارىن تولىقتىرىپ شىعا كەلەدى. بۇل رەتتە جەتكىلىكتى شەگىنەن اسىپ كەتكەن قارجى كولەمى رەفورما جۇزەگە اسقانشا, ال ءپروفيتسيتتى پايدالانۋ پراكتيكاسى بولاشاق جالاقىعا سالىناتىن سالىق سالۋدى وزگەرتۋ جانە ونى زەينەتاقى جارناسىنا اۋىستىرۋ ارقىلى جۇزەگە اسادى.

ساراپشى وسى رەتتە قايتالاما نارىقتاعى تۇرعىن ءۇيدى ساتىپ الۋعا رۇقسات بەرىلگەنىن, مۇنىڭ دا دۇرىس شەشىم ەكەنىن ەسكە سالىپ وتكەنىمەن وپەراتور بانكتەردىڭ بەلگىلەنۋى ءبىراز قيىندىق تۋعىزاتىنىن ايتتى.

– وپەراتور بانكتەر بۇل جەردە ارتىق. وتباسى بانك قۇرىلىس كومپانيالارىنان تۇرعىن ءۇيدى رەتتەلگەن باعامەن ساتىپ الۋ ءۇشىن اۆتوماتتاندىرىلعان جۇيە ورناتۋى ءتيىس ەدى. بۇل بانكتىڭ كليەنتتەرىنە ۇسىنىلعان پاتەرلەردىڭ ىشىنەن وزىنە قولايلىسىن تاڭداپ الۋعا, بارلىق وپەراتسيانى ونلاين ارقىلى جۇزەگە اسىرۋعا, پروتسەدۋرالاردى سىرتتاي باقىلاۋعا مۇمكىندىك بەرەر ەدى. قىسقاسى, بجزق جاڭالىقتارىندا ءبىز ۇسىنعان نۇسقانىڭ 50 پايىزى قالسا دا, حالىققا, بيزنەسكە پايدالى, جاقسى يدەيا ەكەنىن مويىنداۋعا ءتيىسپىز. ءبارىن جوندەۋگە, يدەيانىڭ باستاپقى فورماسىنا ورالۋعا ءالى دە كەش ەمەس. ەگەر, كەمىندە بەس جىل الدىن الا ويلاۋعا مۇمكىندىك بولسا, بىزدە باسقا تاڭداۋدىڭ بولماعانىن تۇسىنەسىز, – دەيدى و.قۇدايبەرگەنوۆ.

ەگەر شوتتاعى سوما جەتكىلىكتىلىك شەگىنەن اسىپ كەتسە (سالىمشىلاردىڭ ءار جاس توبى ءۇشىن ءارتۇرلى بولسا), وندا قور تالاپ ەتىلگەن سومانى 5 جۇ­مىس كۇنى ىشىندە ءوتىنىش بەرۋشىنىڭ ارنايى شوتىنا اۋدارادى. بۇل جەردە ماسەلە – وپەراتورلىق قىزمەتتەردىڭ قىزمەتى ءۇشىن اقىنى جيناق يەسى تولەيدى. ساراپشىلار وپەراتورلاردىڭ قىزمەتى ءۇشىن تولەنەتىن تولەم تۋرالى ماسەلەنىڭ باسى اشىلماعانىنا الاڭداپ وتىر.

ەگەر, سالىمشى مەن بجزق ارا­سىن­­داعى قىزمەت ىشكى تاريفپەن تولە­نە­­تىن بولسا, مۇنى سالىمشىنىڭ قال­تا­سىن قاعۋعا باعىتتالعان جاسىرىن ارە­كەت دەپ باعالاۋعا بولادى. سەبەبى ونىڭ سالىمشىنىڭ قولىنا تيە­تىن قار­جىنىڭ قانشا پايىزى بولاتى­نى ايت­ىلماعان. بۇل تۇرعىن ءۇي با­عاسى­نىڭ وسۋىنە بايلانىستى جاع­داي­دى كۇردە­لەندىردى. سينگاپۋردە كوم­­مەر­تسيا­لىق تۇرعىن ءۇي نارىعى مەن مەم­لە­­كەت­تىك تۇرعىن ءۇي نارىعى مەملەكەت تارا­پى­نان باقىلانىپ, 99 جىلعا جال­عا بەرۋ تاجىريبەسى ەنگىزىلگەن. ال ەلى­مىز­دە بۇل تاجىريبە ەندى قولدانىسقا ەندى, جىلىنا 25 مىڭ عانا الەۋمەتتىك پاتەر سالامىز. ال نارىقتا تۇرعىن ۇيگە مۇق­تاجداردىڭ كەزەگى جىل سايىن 50 مىڭ­عا ارتىپ كەلەدى, ۇسىنىس پەن سۇ­را­نىستىڭ اراسى تىم الشاق. سون­دىق­تان ساراپشىلار سينگاپۋر ۇلگىسىن نى­ساناعا العىمىز كەلسە, 99 جىل­عا جال­­عا بەرۋدى قولدانىسقا ەنگىزۋ كە­رە­­گىن ايتادى. وسى تۇستا ساراپشى­لار وت­باسى بانكتە وپەراتوردىڭ قىز­مە­­تىن تسيفر­لى الەۋمەتتىك ەسەپشوت اشۋ ار­­قى­ل­ى ال­ماستىرۋعا بولاتىنىن ايتا­­دى. بۇل بارلىق شىعىنداردىڭ ءبىر جەر­دە ساق­­ت­الۋىنا مۇمكىندىك بەرەتىن كورىنەدى.

سالىمشى مەن «وتباسى بانك» ارا­سىن­­­داعى وپەراتور قىزمەتى ەكونو­مي­كا­­داعى مەملەكەتتىڭ ۇلەسىن كوبەي­تۋگە, سول ار­قىلى يپوتەكا مەن تۇرعىن ءۇي نا­­­ر­ى­­عىن­­داعى زاڭداردى بۇر­مالاۋعا مۇم­­كىن­­دىك بەردى دەگەن كۇدىككە يتەر­مەلەيدى.

ال بانكتەر ەگەر ءبارى تارتىپتە بولسا, وندا وپەراتور بىرجولعى زەينەتاقى تولەمىن ماقساتىنا ساي اۋداراتىنىنا سەنىڭىزدەر دەپ وتىر. «Ulagat Consulting Group» ديرەكتورى, ەكونوميست مارات قايىرلەنوۆ سالىمشىلارعا ولاردىڭ زەينەتاقى جيناقتارىن بىرنەشە سەبەپتەرمەن بەرۋدى قولدايتىنىن ايتتى. سوڭعى 10 جىلدا زەينەتاقى اكتيۆتەرىنىڭ دوللارداعى كىرىسى شامامەن 10%-دى قۇرادى, ال وسى ۋاقىت ىشىندە اقش-تاعى جيناقتالعان ينفلياتسيا 20% دەڭگەيىندە بولدى, ياعني دەپوزيتتەردىڭ كىرىسى تەرىس. ء«بىز ءۇشىن دوللار باعامى ماڭىزدى, ويتكەنى نارىقتاعى تاۋارلاردىڭ باسىم بولىگى – يمپورت», دەدى ول.

قازاقستان ەكونوميكاسى داعدارىس جاعدايىندا, ويتكەنى شەنەۋنىكتەر دامۋ ينستيتۋتتارى مەن ءتۇرلى مەم­لەكەتتىك حولدينگتەر ارقىلى ءار­تاراپ­تاندىرۋدىڭ تەتىكتەرىن تاپپادى. قازاق­ستاندا جيعان-تەرگەنى جەتكى­لىك­تى دەڭگەيدەن اسىپ تۇرعان توپقا 700 مىڭ­نان استام ادام كىرەدى, بۇل حا­لىق­تىڭ 7 پايىزىنان جوعارى. ەندىگى جەردە ۇكىمەت سالىمشىلار تا­بى­سىن جالاقى ەسەبىنەن تۇرعىن ءۇي ماسە­لە­لەرىن شەشۋگە الەۋەتتى جانە سالىمشىلار جيناعىن يپوتەكا نارىعىمەن باسەكەلەسە الاتىن دەڭگەيگە كوتەرۋ كەرەك. ءبىز سول كەزدە عانا بجزق رەفور­ما­لاردىڭ ءساتتى جۇرەتىنىنە, مەم­لەكەتتىك جۇيەنىڭ ءارتۇرلى تەتىكتەر ارقىلى كەدەرگى كەلتىرمەيتىنىنە سەنە الامىز.

الماتى