« ۇلى دالانىڭ تاريحى مەن مادەنيەتى» عىلىمي جوباسى اياسىندا جازىلعان مونوگرافيادا قازاق حالقىنىڭ قۇرامىنا كىرگەن توپتاردىڭ ءداستۇرلى مادەنيەتى مەن تاريحىنا جان-جاقتى تالداۋ جاسالعان. ىرگەلى ەڭبەكتى جازۋعا تاريح ينستيتۋتىنىڭ قىزمەتكەرلەرىنەن بولەك نۇر-سۇلتان, تۇركىستان جانە سەمەي زەرتتەۋشىلەرىمەن بىرگە ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ عالىمدارى دا ءۇن قوسقان.
تۋىندى اۆتورلارىنىڭ ءبىرى بولات سماعۇلوۆتىڭ سوزىنشە, بۇكىل جەر جۇزىندە «تازا» حالىقتى ەشكىم تابا المايدى. قازاق حالقى دا كەزىندە باسقا حالىقتاردىڭ ءبىر بولىگىن وزىنە ءسىڭىرىپ الدى.
– XIX عاسىرداعى كورنەكتى ورىس عالىمى ۆ. رادلوۆتىڭ ايتۋىنشا, رۋلاردىڭ اتاۋلارى قازاقتاردىڭ ءارتۇرلى تۇركى, موڭعول, ساموديلىك تايپالارىنان قالىپتاسقانىن كورسەتسە دە, الەۋمەتتىك-ساياسي جانە ءتىل تۇرعىسىنان قازاقتاردىڭ ءبارى ابدەن بىرىگىپ, ءسىڭىسىپ كەتتى; سوندىقتان ءبىز ولاردى ءبىرتۇتاس حالىق دەپ ايتا الامىز, ال 1867 جىلى قازاق دالاسىنا قاتىستى اكىمشىلىك ماسەلەلەرمەن اينالىسقان كوميسسيا كەلەسىدەي بايلامعا كەلگەن. «جەرگىلىكتى جاعدايلار مەن حالىق تۇرمىسىن زەرتتەۋدىڭ ناتيجەسىندە شىعۋ تەگى, ءدىنى, ءتىلى, ءومىر سالتى جاعىنان قاراعاندا, قازاقتار ءبىرتۇتاس حالىق بولىپ تابىلادى دەگەن قورىتىندى شىعاردىق; سول سەبەپتەن ولاردىڭ بارىنە بىردەي باسقارۋ جۇيەسىنىڭ كەرەك ەكەنىنە كوزىمىز جەتتى». ال كىرمەلەر مەن جۇزدەرگە كىرمەيتىن توپتارعا توقتالار بولساق, مونوگرافيادا بىرنەشە توپقا ايرىقشا كوڭىل اۋدارىلدى. مىسالى, تۇركى حالىقتارىنا جاتپايتىن توپتاردىڭ ىشىندە قازاقتاردىڭ قۇرامىنداعى قالماقتاردى ايتۋعا بولار ەدى. قالماقتارعا قاتىستى اقپاراتتى قازاقتىڭ 1824 جىلى جينالعان ءداستۇرلى زاڭدارىنان (وبىچنوە پراۆو) كورەمىز: وندا «قازاقتاردىڭ اراسىندا جالشى بولىپ جۇرگەن قالماقتار ءوز يەلەرىنە تولىقتاي باعىنادى; يەلەرى ولاردىڭ كىناسى بار ما, جوق پا, ءبارىبىر جازالاۋعا قۇقىلى, جالشى شاعىمدانسا دا, ونى ەشكىم تىڭدامايدى دا; بىراق سول جالشىعا بوستاندىق بەرىلسە, ولار باسقا قازاقتار سياقتى تەڭ قۇقىقتارعا يە» دەگەن جولدار بار, – دەيدى ش. ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىنىڭ اعا عىلىمي قىزمەتكەرى, تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, دوتسەنت بولات سماعۇلوۆ.
مونوگرافيادا حح عاسىردىڭ باس كەزىندە قازاق جەرىندە تۇرعان ورىستاردىڭ دا ءبىر بولىگىنىڭ اسسيميلياتسياعا ۇشىراعانى ايتىلعان. ماسەلەن, اۋليە اتا ۋەزىنىڭ شۋ جانە ارعىن بولىستارىندا شۋ وزەنىنىڭ جاعاسىنا شامامەن 1880-ءشى جىلدارى كوشىپ كەلگەن, بالىق, اڭ اۋلاۋمەن اينالىسقان ورىستاردىڭ (جەتىسۋ قازاقتارى, اۋليە اتا قالاسىنىڭ تۇرعىندارى) بىرنەشە وتباسى قازاقىلانىپ كەتكەنى دايەكپەن كەلتىرىلەدى.
حح عاسىردىڭ 20 جىلدارىنا دەيىن قازاقتاردىڭ ەتنيكالىق قۇرامىندا سارتتاردىڭ بار بولعانى دا بەلگىلى. اقمولا وبلىسىنىڭ مەملەكەتتىك مۇراعاتىنىڭ قورىندا ساقتالاتىن دەرەكتەرگە سۇيەنگەن تاريحشىلار, 1926 جىلى اقمولا وبلىسىندا سارت بولىسى بولعانىن العا تارتادى.
«بۇدان بۇرىن سارتتار 1916 جىلى جەتىسۋدا دا تۇرعان. سول كەزدەگى ورىس قۇجاتتارىندا سارتتار ءالى دە قازاقتاردان بولەك كورسەتىلسە دە, ولار بالالارىنا قازاقشا ەسىمدەر قوياتىن. سارتتاردىڭ ءبىر بولىگى «شالا قازاق» دەگەن توپتىڭ قۇرامىنا كىرگەنى دە ءمالىم. مىسالى, حح عاسىردىڭ باس كەزىندە سەمەي وبلىسىنىڭ وسكەمەن ۋەزىندە شالا قازاقتاردىڭ مەشىت دەگەن ەلدى مەكەنىندە ساۋدامەن اينالىساتىن سارتتار تۇردى, ال سودان كەيىن سارتتاردىڭ بوكەن مەن احميروۆو سياقتى ەلدى مەكەندەرى قۇرىلدى. شىعىس قازاقستاننان باسقا, سارتتاردىڭ جەتىسۋ جەرىندە دە ورنالاسقانى بەلگىلى. اتاپ ايتقاندا, الماتىعا (سول كەزدە ۆەرنىي) جاقىن جەردە XIX عاسىردىڭ 60-جىلدارى بايسەركە دەگەن سارتتار تۇرعان كەنت, ال 1904 جىلى زاكيروۆسكوە ەلدى مەكەنى قۇرىلدى. حح عاسىردىڭ باس كەزەڭىنە جاتاتىن دەرەككوزدەرگە قاراساق, اتالعان ەكى ەلدى مەكەننىڭ سارتتارى وزدەرىن بىلاي سيپاتتادى: ء«بىز قازاقشا سويلەيمىز, قازاقتار قالاي, ءبىز دە سولاي شارۋاشىلىعىمىزدى جۇرگىزەمىز, بىراق سارتتارداي ساۋدا جاساۋدى ۇناتامىز». سونىمەن قاتار كورسەتىلگەن كەزەڭدە قازاق حالقىنىڭ قۇرامىنا قىرعىزداردىڭ ءبىر بولىگى دە كىرگەنى بارشاعا ءمالىم», دەيدى بولات سماعۇلوۆ.
البەتتە, اتالعان مونوگرافيا قازاق حالقىنىڭ ەتنيكالىق تاريحىن باستان- اياق زەرتتەدى دەپ ايتۋعا بولماس. تاريحشىلار بۇل باعىتتاعى ىزدەنىستەر بۇدان ءارى دە جالعاسا بەرەتىنىن جەتكىزدى. ال جارىق كورگەن كىتاپ كوپتەگەن عىلىمي دەرەكتەردى قامتۋىمەن قۇندى.
الماتى
