ديقاننىڭ كوڭىلى دالادا...

قۇستاردىڭ قاناتىنا كوكتەمدى ىلەستىرىپ جەتەتىن كوكەك ايى! شارۋا قازاق ء“ساۋىر بولماي, ءتاۋىر بولماس” دەپتى. قوستانايدا قالىڭ تۇسكەن قاردىڭ كوبەسى سوگىلدى, “جىلعالار­دان سۋ اعىپ, قاڭقىل-قاڭقىل قاز كەلىپ” جاتىر. از كۇندە توپىراق بۋسانىپ, شارۋانىڭ قىرعا شىعاتىن كەزى دە كەلىپ قالادى. اۋا رايىن بولجاۋشىلار كۇننىڭ كۇرت جىلى­ناتىنىن دا ەسكەرتىپ وتىر. ال “كوكتەمنىڭ ءار كۇنى – جىلعا ازىق” ۇستانىمىنا بەرىك ديقانداردىڭ قاربالاسى باستالدى. ءدان سەبۋدەن استىقتى جيناعانعا دەيىن بار جۇمىستى اتقاراتىن تەحنيكالار قىس بويى جوندەلدى. ەگىنگە الدىمەن كوكتىڭ نۇرى كەرەك, الايدا ونىڭ سىرتىندا جانار-جاعارماي, قارىمدى تەحنيكا, ساپالى تۇقىم, تىڭايتقىش, گەربيتسيد سياقتى كەرەك-جاراقتاردىڭ ءبارىن سايلاپ الماسا, ديقاننىڭ بىتىك بيداي باپتايمىن دەۋى دە بەكەرشىلىك بولىپ قالادى. بيىل وبلىستا 4 ميلليون 625 مىڭ گەكتار جەرگە ەگىن ەگىلەدى. ونىڭ 4 ميلليون 430 مىڭ گەكتارى ءداندى داقىلدار ۇلەسىنە تيمەك. بۇل وتكەن جىلعى القاپپەن قاتارلاس. دي­قاندار ءداندى داقىلدىڭ القابىن بيىل دا ازايتقان جوق. بۇل كوكتەمدە دە بارلىق ەگىس القابىنىڭ 95 پايىزىنا ءدان سەبىلەدى. عا­لىمدار ايتقان عىلىمي نەگىزگە سۇيەنسەك, بيداي مەن ارپا, س ۇلى بارلىق ەگىس القابىنىڭ تەك 70-75 پايىزىن عانا قۇراۋى كەرەك. دەگەنمەن, وبلىستا مايلى داقىلدار القابى دا كەڭەيىپ كەلەدى. مىسالى, بيىل ونىڭ القابى وتكەن جىلعا قاراعاندا ەكى ەسە كوبەيدى, ياعني ديقاندار 116 مىڭ گەكتارعا مايلى داقىلدار ەكپەك. بىراق ونىڭ كولەمى بارلىق ەگىس القابىنىڭ 2,5 پايىزىن عانا قۇراپ وتىر. بۇل بىرىڭعاي بيداي القابىن ازايتىپ, كوپ تاناپتى ەگىسكە كوشۋگە ءالى تىم جەتكىلىكسىز. كوپ تاناپتى ەگىستى جولعا قويۋ ءۇشىن ءداندى جانە مايلى داقىل­دار­دىڭ سىرتىندا كوپ جىلدىق ءشوپ­تەر, بۇرشاق تۇقىمداس, جارمالىق داقىلدار مەن كوكونىس تۇرلەرىنىڭ دە اۋقىمىن كەڭەيتۋ كەرەك. بۇل تۋ­را­لى جاقىندا كوكتەمگى دالا جۇمىس­تارىنا ديقانداردىڭ دايىندىعىن كورۋ ماقساتىمەن وبلىسقا كەلگەن اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترى ا.كۇ­رىشباەۆ مىرزانىڭ قاتىسۋى­مەن وتكەن كەڭەستە دە كەڭىنەن ءسوز بولدى. تەك بيداي ەگە بەرگەنمەن اۋىلشارۋاشىلىق رىنوگىندا دا, حالىقارالىق رىنوكتا دا ۇتپايمىز. وعان وتكەن 2009 جىل ناقتى مىسال بولىپ وتىر. ەگىن شارۋاشىلى­عىن­دا تەپە-تەڭدىكتى ساقتاۋ ءۇشىن الداعى ۋاقىتتا اۋدان اكىمدەرى بيداي كو­لە­مىن بارلىق ەگىس كولەمىنىڭ 70-75 پايىزىنان ارتتىرماۋدى جۇزەگە اسى­راتىن بولادى. بۇل توپىراقتى ازدىرماۋ جولىندا باستى شارالار­دىڭ ءبىرى بولۋمەن قاتار, اۋىل شا­رۋا­شىلىعى رىنوگىن دا جۇيەلەپ وتى­رۋعا العىشارتتاردىڭ بىرىنە اينالادى. كوكتەمگى دالا جۇمىستارىنا وب­لىستا الدىمەن تۇقىم دايىن بول­دى. قازىر قامباداعى 581 مىڭ توننا تۇقىمنىڭ 500 مىڭنان استام تون­ناسىنىڭ ساپاسى تەكسەرىلدى. ونىڭ 83 پايىزى ءى جانە ءىى كلاسقا جات­قى­زىلدى, ياعني بۇل كورسەتكىش ءوت­كەن جىلعىدان دا جاقسى دەگەن ءسوز. قوستاناي وڭىرىندە مايلى داقىلدار سوڭعى جىلدارى عانا قولعا الىنا باستادى. سوندىقتان باعاسىنىڭ قىمباتتىعىنا ساي كۇتىمىنىڭ دە كىلتيپانى مول راپستىڭ, زىعىردىڭ ەگۋ, كۇتۋ تەحنولوگياسىنا ءالى قانىق ەمەس شارۋالاردىڭ ۇتىلعان كەزدەرى دە جوق ەمەس. بيىل بيداي اۋماعىن ازايتقىسى كەلەتىن شارۋالار زى­عىر­دىڭ تۇقىمىن ىزدەپ سارسىلاتىن ءتۇرى بار. ازىرگە بۇل داقىلدىڭ تۇقىمىن ساتۋمەن “مەلاگروپروم” جشس اينالىسادى. ونىڭ شارۋا­لار سۇرانىسىن قانشالىقتى ورىن­دايتىندىعىن بيىلعى كوكتەم كورسەتەر. بۇگىندە دالا ءتوسىن قۋاتتى تەح­ني­كالارسىز ەلەستەتۋ قيىن. ونى شا­رۋالار دا تۇسىنگەن. شەتەلدىك قا­رىمى مول تەحنيكالارمەن ماشينە پاركىن تۇگەل جاڭالاعان شارۋاشى­لىق­تار از ەمەس. مىسالى, مەڭدى­عا­را اۋدانىنداعى “كاركەن” جشس ديرەكتورى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك ەرى سايران بۇقانوۆ سياقتى شا­رۋا­نى ۇيىرىلدىرەتىن كاسىپكەرلەر تەح­ني­كاسىن 100 پايىز جاڭالاپ العان. كا­نادادان, گەرمانيادان شىعارىل­عان, كومپيۋتەرلەندىرىل­گەن كوم­باين­دار مەن تراكتورلار قىس اي­لا­رىندا سۋىتىلعان تۇل­پارداي جا­بۋ­لانىپ, قار, جاڭبىر, شاڭ تيمەيتىن ارنايى ورىنداردا ساقتالدى. – بۇرىنعى “ەنيسەي” كومباين­دارىنىڭ التاۋىنىڭ ورعانىن مىنا كانادالىق كومبايندار ءبىر ءوزى اتقارادى. اۋىلداعى باسقا تىرلىكتى ىسىرىپ قويا تۇرىپ, الدىمەن تەح­ني­كانى جاڭالاعان سەبەبىم, كوك­تەمگى دالا جۇمىستارىن دا, كۇزگى جيىن-تەرىندى دە قىسقا ۋاقىتتا ات­قارۋعا قول جەتكىزۋدى ماقسات تۇتتىم. بۇل استىقتىڭ دا, كوكونىستىڭ دە, مايلى داقىلدىڭ دا الدىمەن ساپا­سىنا وڭ اسەر ەتەدى. ال ساپالى اس­تىق قانداي باسەكەگە دە توتەپ بە­رە­دى, شىرەنىپ وتىرىپ ساتاسىڭ, – دەيدى ساكەڭ. – كوكتەمگى دالا جۇمىستارىن اتقارۋ ءۇشىن جىل سايىنعى دايىن­دىق جۇمىستارى كەزىندە جانار-جاعارماي پروبلەماسى كولدەنەڭ تۇ­راتىن. ديقانداردى ونىڭ باعا­سى­نىڭ ويلانتقان نەمەسە جەتىم­سىزدىگى قيناعان كەزدەرى دە بولدى. بيىل كوك­تەمگى دالا جۇمىستارى ءۇشىن وب­لىس­قا 70 مىڭ توننا دي­زەل وتىنى, 7,7 مىڭ توننا بەن­زين, بەس مىڭ تونناداي ديزەل مايى قاجەت. قا­زىر­دىڭ وزىندە اتى­راۋ مەن پاۆلودار زاۋىتتارىنان وسى كولەمنىڭ 44 مىڭ تونناسى قوستاناي ءۇشىن ءبولى­نىپ قويدى, – دەيدى وبلىس اكىمىنىڭ ورىنباسارى نۇرالى سادۋاقاسوۆ. بيىل مينەرالدى تىڭايتقىش­تار ءۇشىن وبلىس ديقاندارىنا ءبو­لىن­گەن سۋبسيديا بىلتىرعىعا قارا­عاندا ەداۋىر كوپ. ونى ديقاندار قو­­لى­نا ۋاقىتىلى جەتكىزۋ مەحا­نيزمى دە بيىل بۇرىنعىعا قاراعاندا قو­لايلى ۇيىمداستىرىلىپ وتىر. تىڭايت­قىش­تى ديقان قازاقستاندىق زاۋىت­تاردان الاتىن بولسا, وعان ارنالىپ بولىنگەن كومەك قارجى تىكەلەي زاۋىتتارعا اۋدارىلادى. ال دي­قان جەت­كىزۋشىلەردەن ساتىپ العى­سى كەلسە وندا قارجى ونىڭ قولىنا بەرىلەدى. قوستاناي وڭىرىندە جازدىڭ جاڭبىرلى نەمەسە قۋاڭشىلىق بو­لا­رىن ءالى تاپ باسىپ ەشكىم بىلمەي­دى. مامانداردىڭ ايتۋىنا قاراعان­دا, بيىل قار قالىڭ تۇسكەنمەن 586 ميل­ليون تەكشە مەتر سىيىمدىلى­عى بار سۋ قويمالارىنىڭ ۇشتەن ءبىرى عانا تولاتىن كورىنەدى. سون­دىق­تان ءداندى داقىلدار مەن ەكپە شوپتەردىڭ شەگىرتكە بۇلتى مەن باسقا دا زيانكەستەردەن جىل سايىن بولاتىن قاۋىپ بيىل دا سەيىلمەيدى. بيۋدجەتتەن بولىنگەن قارجىعا وسى زيانكەستەرگە قارسى وڭدەلەتىن جەر­دىڭ كولەمى بيىل 900 مىڭ گەكتارعا جەتكىزىلدى. ال وسىمدىكتىڭ ءتۇرلى زيان­كەستەرىنە قارسى وڭدەلەتىن جار­تى ميلليوننان استام گەكتار جەرگە ديقاندار قارجىنى وزدەرى تا­بۋى كەرەك. كوكەكتەن باستالعان قاربالاس قىركۇيەك ايىندا جايقالعان اس­تىق­تىڭ وراعىمەن اياقتالادى. بىراق ديقان كوڭىلى تىنشىمايدى. وسىن­شا بەينەتپەن الاقانعا تۇسكەن ءدان­دى, قامباعا قۇيىلعان استىقتى ور­نى­نا ساتۋى كەرەك. استىق رى­نو­گىندا قۇلدىراپ كەتكەن باعا بىل­تىر قوستانايلىق ديقانداردى ءبىراز داعدارتىپ قويدى. وتكەن جىلى ديقاندار وندىرگەن 5,4 ميلليون توننا استىقتىڭ 1,3 ميلليون تونناسى ءالى قامبادا جاتىر. سوعان قارا­ماستان بيىل القاپ كولەمى قىس­قارعان جوق. ۋاقىت نە كورسەتسە دە ديقان تاۋەكەلى بەرىك, “قولدا بار­دىڭ ەسەبى تابىلادى” دەگەن قازە­كەمنىڭ قاناعاتىن قوستانايلىق ديقاندار دا ۇستانىپ وتىر. ءنازيرا جارىمبەتوۆا. قوستاناي.