رۋحانيات • 19 قاڭتار، 2021

قازاقتىڭ قابىلەتى قانداي بولعان؟

1054 رەت كورسەتىلدى

وتە ەرتەدەن كەلە جاتقان «ايازبي» دەيتىن ەرتەگى بار. جەلى­سى مىناداي: كونە زاماندا ما­دان  دەگەن حان بولىپتى.

ول قى­رىق ۋازىرىنە جەر بەتىندەگى جامان ادامدى تابىڭدار دەيدى.   ۋازىر­لەر «ەڭ جامان ادام مىناۋ» دەپ بىرەۋدى الىپ كەلەدى. بىراق ول ادام «جامان» بولماي شىعادى. ونىڭ كەرەمەت سىنشىلىق قابىلەتى بار ەكەن.  حان جاماندى شاقىرىپ الىپ، سۇرايدى:

– ەي، جامان، مەنى سىناشى، نەشە اتامنان بەرى حانمىن؟ – دەيدى. جامان:

– تاقسىر، حاندىق تەك قارا باسىڭدا، دەيدى.

– قاتە ايتتىڭ! مەن جەتى اتام­نان بەرى حانمىن. ءوزىمدى بىلاي قويعاندا  التى اتامدى قاي­دا جىبەرەسىڭ؟ – دەپ زەكيدى حان. جامان ساسپايدى.

– جوق، تاقسىر! ءسىز ناعىز ناۋبايشىنىڭ بالاسىسىز، دەيدى.

حان نە دەرىن بىلمەي، تۋعان اناسىن الدىرىپ، شىندىقتى ايتۋىن وتىنەدى. اناسى ونىڭ شىن مانىندە حاننىڭ ۇلى ەمەس ەكەنىن، وزىنە دەيىنگى 10 ايەلدى ءزارلى حان كىلەڭ قىز تۋعانى ءۇشىن جارىپ ولتىرگەندىگىن، سودان قۇرساعىنا قىز بىتكەنىن بىلگەن ول وزىمەن ءبىر مەزگىلدە ۇل كوتەر­گەن ناۋبايشىنىڭ ايەلىمەن جاسىرىن كەلىسىپ، نارەستەلەردى الماستىرىپ العانىن ايتادى. بۇل ءسوزدى ەستىگەن حان:

– ياپىرماي، مەنىڭ ناۋباي­شىنىڭ بالاسى ەكەنىمدى قايدان ءبىلدىڭ؟ – دەيدى. سوندا جامان:

– مەن جامان-جاقسى بولسام دا ۇيىڭىزگە كەلگەن قوناق ەدىم. حانداردىڭ ىشەر اسى – جال مەن جايا اۋزىڭىزعا تۇسپەي، نان ءتۇسىپ، مەنى اسپازعا جىبەردىڭىز. سالتىڭىزعا تارتتىڭىز. ءسىزدىڭ حان تۇقىمىنان ەمەس ەكەنىڭىزدى سودان بايقادىم، – دەيدى.

وسى سياقتى مىسالدار كوپ.  مىسالى، تولىباي دەيتىن ات سىن­شىسى جولاۋشىلاپ كەلە جاتىپ، اناداي جەردە قۇمدا كومىلىپ جاتقان اتتىڭ قۋ باسىن كوزى شالادى. تىزگىندى تارتىپ تۇرا قالىپ: «مىناۋ ەرەن جۇيرىكتىڭ باسى ەكەن، يمەك تۇمسىق، بوكەن تاناۋ، كوزىنىڭ ويىندىسى تەرەڭ، جار قاباق، ەكى جاقتىڭ ورتاسى الشاق، تىستەرى ءالى جالتىراپ تۇر، سۇيەگى قانداي اسىل ەدى جانۋار­دىڭ. مىنا تۇمسىعىنا قاراعاندا شوقتىعى بيىك، اياعى ۇزىن، قويان تىرسەك، سەرپىنى قاتتى، ءسىڭىرلى ەكەن. قۇمداۋىت، بوساڭ، كوبەلەڭ جەردە بايگە بەرمەيتىن جىلقى. جاسى توعىزدان اسىپ، ونعا قاراعان دەر شاعىندا ولگەن ەكەن جانۋار. اتتىڭ ولگەنىنە ءۇش جىل بولىپتى» دەپتى.

بۇل دۇنيەلەردى نەگە ايتىپ وتىرمىز؟ بۇرىنعى قازاقتاردىڭ قابىلەتى وسىنداي بولعان. ءبىزدىڭ قازاق ءدال وسى قابىلەتىنەن ايىرىلىپ قالدى. شىعىس دانالىعى دەسەك تە بولار، «قورلىققا (قور بول­عان) ۇشىراعان جۇرت قابىلە­تىنەن ايىرىلادى» دەيتىن ءتامسىل بار.

قور بولۋ دەگەن نە، سوعان توقتالايىق. اباي ايتادى:  «كۇللى ادام بالاسىن قور قى­لا­تىن ءۇش نارسە بار. سونان قاش­پاق كەرەك: اۋەلى – ناداندىق، ەكىنشىسى – ەرىنشەكتىك، ءۇشىنشى – زالىمدىق. ناداندىق – ءبىلىم-عىلىمنىڭ جوقتىعى، دۇنيەدە ەشبىر نار­سەنى ولارسىز ءبىلىپ بولمايدى. بىلىم­سىزدىك حايۋاندىق بولادى. ەرىنشەكتىك – كۇللى دۇنيەدەگى ونەردىڭ دۇشپانى. تالاپسىزدىق، جىگەرسىزدىك، ۇياتسىزدىق،  كەدەيلىك – ءبارى وسىدان  شىعادى. زالىمدىق – ادام بالاسىنىڭ دۇشپانى. ادام بالاسىنا دۇشپان بولسا، ادامنان  بولىنەدى، ءبىر جىرتقىش حايۋان  قيسابىنا قوسىلادى» دەيدى.

بۇنداي قورلىقتان قالاي قۇ­تىلۋعا بولادى؟ ونىڭ جولىن تاعى دا اباي ايتادى: قور­لىقتىڭ ەمى – حاللاقىنا (يمانعا) ما­حاب­بات، حالىق عالامعا (ەل-جۇرتق­ا) شاپقات، – دەيدى. دەمەك، قاۋى­مى­نىڭ حاللاققا سەنىم-ماحابباتى جو­عالسا، حالىق عالامعا مەيىرىم-شا­­پا­عاتى ازايسا، ول جۇرت قابى­لە­تى­نەن ايىرىلىپ قور بولادى ەكەن.

سوڭعى جاڭالىقتار

شىعىس قازاقستان «جاسىل» ايماقتا

ايماقتار • بۇگىن، 12:15

دوللار ارزانداپ، مۇناي قىمباتتادى

ەكونوميكا • بۇگىن، 11:36

قىركۇيەكتە حالىق ساناعى باستالادى

قازاقستان • بۇگىن، 09:47

بۇگىن ەلىمىزدە قاتتى ىستىق بولادى

قازاقستان • بۇگىن، 09:05

بەكىرەگە قويىلعان بەلگى

ايماقتار • بۇگىن، 07:45

«COVID-19» سپەكتاكلى قويىلدى

ونەر • بۇگىن، 07:43

ەركىن جۇرگىڭ كەلسە، ەكپە سالدىر

مەديتسينا • بۇگىن، 07:22

شابان قيمىل شاڭ قاپتىرماسىن

تەحنولوگيا • بۇگىن، 07:20

نە ەكسەڭ، سونى ورارسىڭ

قازاقستان • بۇگىن، 07:17

«استانا» ۇزاپ بارادى

فۋتبول • بۇگىن، 07:07

ۇقساس جاڭالىقتار