«الاش» باعدارلاماسى – جاپونداردى ارتتا قالعان فەودالدىق سەگۋندار ەلىنەن نەبارى 21 جىلدىڭ ىشىندە (1868-1889 جىلدار ارالىعىندا) الەمنىڭ ەڭ دامىعان قۋاتتى مەملەكەتىنىڭ بىرىنە اينالدىرعان «مەيدي يسين» (نەمەسە «مەيدزي جاڭعىرۋى») باعدارلاماسىنىڭ قازاقشا بالاماسى بولاتىن.
جاپون جاسامپازدىعىن قازاق مۇددەسىمەن توقايلاستىرا باجايلاۋ – ساياسي جانە رۋحاني ارنادا قاتار ورىستەپ وتىردى. قازاق توپىراعىندا 1904 جىلدان باستاۋ العان وسىناۋ جاسامپاز ءۇردىس قىزىل تەررور ءورىس الا باستاعان 1928 جىلدارعا دەيىن تولاستاعان جوق.
جاپون تاقىرىبىنداعى الەۋمەتتىك وي-تولعامدار باستاۋىندا ءا.بوكەيحان, م.دۋلات ۇلى, ح.دوسمۇحامەد ۇلى, ع.بەردى ۇلى (بەرديەۆ), مۇحامادعالي بين عابدراحمان ورازباي ۇلى (ورازباەۆ) سىندى تۇلعالار تۇرادى.
ءاليحان بوكەيحان «قازاقتار» ەڭبەگىندە «...تەلەگراممى پرينوسيلي ۆەستي و نەپرەرىۆنىح ياپونسكيح پوبەداح. ستەپ, زناۆشايا سو سلوۆ برودياچەگو اپولوگەتا يسلاما و توم, چتو ۆسە حوروشەە ي سپراۆەدليۆوە سۆيازانو س يسلاموم, ي نا وپىتە وبرۋسيتەلنوي پوليتيكي تاكجە ۋبەديۆشاياسيا, چتو نيچەگو حوروشەگو نە موجەت بىت ۆنە يسلاما, جيۆو ۆوسپرينيالا لەگەندۋ و توم, بۋدتو ياپونتسى – ەتو تە مۋسۋلمانە, س كوتورىمي كيرگيزى سوەدينەنى رودستۆەننوي ناتسيونالنوي سۆيازيۋ. پوسلەدنەە وبستوياتەلستۆو, پو يح منەنيۋ, پودتۆەرجدالوس سحودستۆوم ياپونسكيح پورترەتوۆ س تيپوم كيرگيزسكيح تيپوۆ...» (قاراڭىز: بوكەيحان ءا.قازاقتار. – استانا: ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۇۋ تيپوگرافياسى, 2014.) سيپاتىنداعى بايىپتاۋىمەن قازاقتاردىڭ جاپوندارعا قۇرمەتىنىڭ قوعامدىق نەگىزدەرىنە ءۇڭىلدى. «قازاق» گازەتىندەگى «جاۋاپ حات» ماقالاسىندا دا قىر بالاسى تىرشىلىك تالاسىنداعى جانكەشتى جۇرتتىڭ جاھيتشىلدىگىن جەرىنە جەتكىزە باياندايدى.
حالەل دوسمۇحامەد ۇلى سانكت-پەتەربۋرگتەن قازان قالاسىنداعى ۆەتەرينار ينستيتۋتىنىڭ ستۋدەنتى عۇبايدوللا بەردى ۇلىنا 1904 جىلى 7 قازاندا جازعان حاتىندا قازاق جاسامپازدىعىنا سەنىم ارتتى: «…كوگدا پودۋماەش, چتو كرومە تەبيا, دەسياتكي يلي داجە سوتني كيرگيزوۆ پولۋچايۋت ۆىسشەە وبرازوۆانيە, تو پريحوديت ك ۆسياچەسكيم, چتو ي ەتوت نارود سپوسوبەن ك ترۋدۋ, ك پروگرەسسۋ, چتو ي ون, موجەت بىت كوگدا-نيبۋد زايمەت ۆ ميروۆوم گوسپودستۆە ودنو يز پوچەتنىح مەست, چتو ي ون موجەت سدەلاتسيا ۆتوروي ياپونيەي…» (قاراڭىز: دۆيجەنيە الاش. سبورنيك ماتەريالوۆ سۋدەبنىح پروتسەسسوۆا ناد الاشەۆتسامي. ۆ 3 ت./ - الماتى: وف «دەگدار», 2016. ت.1. – 2016. 119-ب).
عۇبايدوللا بەردى ۇلى اتسالىسقان «قازاقستان» (1911-1913) گازەتىندە مۇحامادعالي بين عابدراحمان ورازباي ۇلىنىڭ «الاشتىڭ ازاماتتارى!» ماقالاسىندا جاپون ونەگەسى تۇڭعىش رەت ءسوز بولدى. ول: «مۇسىلمانشا وقى, ورىسشا وقى, ياپونشا وقى, ايتەۋىر وقى, عۇمىردى بوس وتكىزبە, تەك جاتۋ جارامايدى» (قاراڭىز: قازاقستان. ورال, 2012. – 400 ب. 159-160-بب), – دەپ, ۇلتتىق وركەندەۋدە الاش زيالىلارى ۇلگى ەتىپ العان جاپونيا جولىن ۇستانۋ باعىتىنا قولداۋ ءبىلدىردى.
جاپون حالقىنىڭ بىلىگى مەن ءبىلىمىن, ونەرى مەن عىلىمىن, تاريحى مەن مادەنيەتىن زەردەلەۋ «اباي», «جاس ازامات», «تەمىرقازىق», «سانا», «جاس قايرات» گازەت-جۋرنالدارىنداعى ج.ايماۋىت ۇلىنىڭ «ۇلتتى ءسۇيۋ», س.تورايعىر ۇلىنىڭ «سوتسياليزم», م.اۋەزوۆتىڭ «جاپونيا», ءامىرجان سىدىق ۇلىنىڭ «قازاق ەلىندە مەكتەپتەر قالاي قۇرىلا باستاۋ كەرەك», ق.كەمەڭگەر ۇلىنىڭ «ب ۇلىنگەننەن بۇلدىرگى الما», ابدىسامەتتىڭ «وقۋ», س.سادۋاقاس ۇلىنىڭ «كۇنباتىس جانە كۇنشىعىستىڭ بوستاندىق جولىنداعى كۇرەستەرىنىڭ تاريحى» ماقالالارى, ە.ومار ۇلىنىڭ «قازاق تاريحىنان» (1922), ق.كەمەڭگەر ۇلىنىڭ «قازاق تاريحىنان» (1924), ت.شونان ۇلىنىڭ «قازاق جەر ماسەلەسىنىڭ تاريحى» (1926) ەڭبەكتەرىندەگى وي-تولعامدارى, ج.اقباي ۇلىنىڭ قازاق حالقىنىڭ تەگى تۋرالى بايانداماسىندا (1927) تولاستاعان ەمەس.
ۇلتقا قىزمەت ەتۋدىڭ الەمدىك ورنەگىن ۇلگى ەتكەن ج.ايماۋىت ۇلى: «...ۇلتى ءۇشىن قۇرمەت قىلماي, باس قامىن ويلاپ جۇرگەن ازاماتتاردىڭ ەلى ارتتا قالىپ وتىر. ۇلتشىل جۇرتتار, انە, گەرمانيا, ياپونيا, انگليا, تۇركيالار, ولاردىڭ بالاسى جاسىنان «ۇلتىم» دەپ وسەدى. ەسەيگەن سوڭ بار ءبىلىمىن, كۇشىن ءوز جۇرتىنىڭ كۇشەيۋىنە جۇمسايدى. ولاردىڭ ءار ادامى – مەملەكەتتىڭ كەرەگى, قىزمەتكەرى», دەپ ءسوز بەن ءىستىڭ ۇيلەسىمى عانا ەلدى ورگە سۇيرەيتىنىن ساناعا ءسىڭىردى. س.تورايعىر ۇلى حالقىنىڭ رۋحاني كەمەلدىلىككە جەتۋدەگى كۇنشىعىس جۇرتىنىڭ ءتالىمىن تەرەڭنەن ءتۇيدى: «...سولاي بولعان سوڭ تەگىس جۇمىلا كىرىسسەك, 25-30 جىلدا ەۆروپانىڭ بىلگەنىن ءبىلىپ, ەۆروپا قاتارىنا قوسىلىپ كەتە الۋىمىزعا تاريحتان ياپوندار مىسال بولسا كەرەك. مۇنان 58 جىل بۇرىن 1860 جىلداعى ياپوندار جايىنىڭ وسى كۇنگى ءبىزدىڭ قازاقتىڭ جايىنان نەمەنەسى ارتىق ەدى؟ ... ياپوندار وسىنداي حالىنەن 35-40 جىلدا ەرجەتىپ ەۆروپا حالىنە كىردى...».
جاپونيا تاقىرىبىنا ارناۋلى ماقالا جازعان مۇحتار اۋەزوۆ تالداۋلارى – جانكەشتى دە جاسامپاز ۇلتتىڭ بولمىسىنا, جان الەمىنە تەرەڭدەي ەنۋىمەن قۇندى. قالامگەردىڭ: «ياپونيانىڭ العا باسۋ جولىنداعى تاعى ءبىر كوزگە كورىنگەن مىنەزدەرى – باسشىلارى, بىلگىشتەرىنىڭ اراسىنداعى ۇيىم, بەرەكە...», «ياپونيا حالقى – تارامىس, جىگەرلى, زەيىندى جۇرت» دەگەن پاراساتتى باعالاۋلارىن تارلان تاريحتىڭ ءوزى دالەلدەپ كەلەدى.
م.اۋەزوۆ «عىلىم ءتىلى» ماقالاسىندا دا عىلىم ءتىلىن جۇيەلەۋدەگى جامپوز حالىقتىڭ جاراسىمدى تىرشىلىگىن العا تارتتى.
قوشكە كەمەڭگەر ۇلى «ب ۇلىنگەننەن بۇلدىرگى الما» ماقالاسىندا: «وسى كۇندە كۇنباتىستى قورقىنىشقا ءتۇسىرىپ وتىرعان كۇنشىعىس حالىقتارىنان قىتاي مەن جاپونيا كۇنباتىستان ۇلگى-ورنەكتى كوپ الدى. بىراق, كۇنباتىستىڭ رۋحاني مادەنيەتىن ارام استاي كورىپ, وزىنە المايدى. ونىمەن قىتاي, جاپونيا حالقىنىڭ مىنەزى بۇزىلىپ, ەۋروپا ۇكىمەتتەرىنەن ارتىق قان توگىپ, جەتىم-جەسىردى جىلاتىپ وتىرعان جەرى جوق», – دەپ تارازىلاسا, ابدىسامەت «وقۋ» ماقالاسىندا ۇلتتىق كەمسىتۋشىلىك زارداپتارىن, ەۋروپاتسەنتريزم قاساڭدىقتارىن سىن تەزىنە الدى: «سارى تۇقىم تۋرالى ەۆروپانىڭ تەرىس پىكىرىن وزگەرتكەن جاپونيا. بۇكىل ازيانى جۇتام دەپ تۇرعان روسسيانى جاپونيا جامباسقا الا سوققان سوڭ, تۇقىم ء[ناسىل] وڭدىلىعى بوس ءسوز بولىپ قالدى... قانداي قولايلى جاعدايدا تۇرىپ-اق ناداندىق باتپاعىندا باتىپ جاتقان حالىقتار دا بار. روسسيانىڭ بەلارۋس كرايىنداعى ەلدەر قۇنارلى كۇنباتىسپەن قۇشاقتاسىپ وتىرسا دا, نەلىكتەن جابايى شارۋالىقتان اسا الماي وتىر؟ جاپونيا كورشىسى قىتاي نادان بولسا دا, نەلىكتەن قۇنارلى بولىپ كەتتى. بۇرىنعى تەمىرجول, پاروحود جوق ۋاقىتتا كورشى حالىقتار ءبىر-بىرىمەن [ارالاسا المايتىن]. ەندى قىتاي مەن روسسيانى اتتاپ ءوتىپ, گەرمانيادان كەلىپ جاپونيانىڭ ءبىلىم الۋى كورشىنىڭ بۇرىنعى باعاسىن جويىپ وتىر».
«جاس ازامات» گازەتىندە وسىدان ءبىر عاسىر بۇرىن ايتىلعان: «مەملەكەت بيلىگى تاز قالىپقا تۇسپەي, بۇقارا بيلىگى ورنىقسا, «الاش وردا» مەن زەمستۆوداعى باسشى ازاماتتارىمىز وقۋدىڭ تەز تارالۋىنا ارىماي-تالماي قىزمەت ەتسە, جىلىندا ءار وبلىستان ءبىر جىگىتتى شەت مەملەكەتتەردەن وقىتىپ تۇرسا (بيىلعى جاستار سەزىنىڭ قاۋلىسىندا ارنايى جازىلعانداي, ستيپەنديا اشىپ, شەتتەن وقىتۋ), ءبىز 20-30 قۇنارلى حالىقتىڭ سانىنا كىرەر ەدىك. وزىمىزدەن ينجەنەر, مەحانيك, اگرونومدار شىقسا, قازىرگى كوپ كەدەرگىلەر جوعالار ەدى» دەگەن پىكىردىڭ قازىرگى قازاقستاننىڭ الەمنىڭ دامىعان ازۋلى ەلدەرىنىڭ قاتارىنا قوسىلۋ ستراتەگياسىمەن ۇندەستىگىنە تاڭ قالاسىڭ!
«تەمىرقازىق» جۋرنالىنداعى ءامىرجان سىدىق ۇلىنىڭ «قازاق ەلىندە مەكتەپتەر قالاي قۇرىلا باستاۋعا كەرەك؟..» عىلىمي-تانىمدىق ماقالاسىندا وركەنيەت ورىنە ۇمتىلعان جاپون ەلىنىڭ ءبىلىم بەرۋدەگى جاڭاشىل قاعيداتتارى ەكشەلدى. «...روسسيا ەۋروپانىڭ كۇنباتىس حالقىنىڭ 300 جىل بويى مادەنيەتتى ەل بولعان داۋىرىنە ءجۇز جىل ىشىندە جەتكەن. قازىر مادەنيەتتى ەلدىڭ ءبىرى بولىپ وتىرعان جاپونيا 50-60 جىل ىشىندە مادەنيەتتى ەل بولعان. ءبىزدىڭ ءوزىمىزدىڭ شارۋامىزدى وقۋ جۇمىسىمىزدى ءتۇزۋ قىلىپ قۇرساق از ۋاقىت ىشىندە جەتىلەمىز» (قاراڭىز: «تەمىرقازىق» جۋرنالىنىڭ 2-3 سانى: كومەكشى وقۋ قۇرالى / قۇراست: ا.اقىنبەكوۆا. – الماتى: قازاق ۋنيۆەرسيتەتى, 2018. 73-ب).
قازاق تاريحىنان جازىلعان العاشقى ىرگەلى ەڭبەكتەردە ادامزات شەجىرەسىنىڭ وتكەنى مەن بۇگىنگىسىن سارالاۋ, جاپون قۇبىلىسىنىڭ قىر-سىرىن ءجىتى زەردەلەۋ تالابى نازاردان تىس قالمادى. ەلدەس ومار ۇلى «قازاق تاريحىنان» زەرتتەۋىندە: «ەسكى تۇركى حالقى اۋەلدە التاي تاۋىنان شىعىپ, ءبۇتىن ورتا ازياعا تاراعان. بۇلاردىڭ جەرىنىڭ شەگى كۇنباتىستا وسى كۇنگى رۋسيا, بۇرىنعى سالاۋان جەرلەرى, قارا تەڭىز, وڭ تۇستا كاۆكاز, گيمالاي, گەنديكۋش تاۋلارى, موعول شولدەرى, كۇنشىعىستا ۇلى مۇحيت, جاپون تەڭىزدەرى» دەپ جازدى.
قوشكە كەمەڭگەر ۇلى «قازاق تاريحىنان» كىتابىندا: «نەگرلەردەن ءبىلىمپازداردىڭ شىعۋى, جاپوننىڭ رەسەيدى جامباسقا الىپ سوعۋى, بۇراتانالاردان الەۋمەتشىلەردىڭ شىعۋى وقىمىستىلاردىڭ ويىن وزگەرتتى. تۇقىم باسقالىعى مادەنيەتكە بوگەت ەمەس» دەپ تۇيسە, تەلجان شونان ۇلى «قازاق جەر ماسەلەسىنىڭ تاريحى» ەڭبەگىندە: ء«وزى زات وندىرۋگە مول قاتىسى بار كاپيتالدى – كاسىپشىل كاپيتال دەيدى. بۇل كاپيتاليزمنىڭ سوڭعى ءتۇرى ءھام ساۋداشىل كاپيتالدىڭ ىزىنەن مايدانعا شىعىپ, ونىڭ ازىرلەپ قويعان ورنىن باسىپ, ءومىر سۇرەتىن ءتۇرى. ەۋروپا, امەريكا, جاپونيا ءھام باسقالار وسى كۇنى پرومىشلەننىي كاپيتاليزم ساتىسىندا تۇر» دەگەن ويىمەن جاپون ەلى دامۋىنىڭ ەكونوميكالىق تەتىكتەرىنە ءۇڭىلدى.
جاقىپ اقباي ۇلى سەمەي مەملەكەتتىك گەوگرافيالىق قوعامىندا جاساعان «قازاق حالقىنىڭ تەگى تۋرالى» بايانداماسىندا ناعىز تۇركى تايپالارىنىڭ قۇرامىنا قاڭلىلار (تۇرىكتەر), قىپشاقتار, الشىندار, ياكۋتتار, يبارى تۇرىكتەرى (ساعايلار مەن قاشىلار) جانە جاپوندار جاتاتىنىن باجايلايدى. الاشتانۋشى توموحيكو ۋياما اتاپ كورسەتكەنىندەي, «مەنىڭشە, جاپوندىقتار مەن الاشوردالىقتاردى ەلدىڭ ەكونوميكالىق جانە مادەني, رۋحاني احۋالىن قايتسەك كوتەرەمىز دەگەن ويى ورتاقتاستىردى. (الاش ارىستارىن نەگە «جاپون تىڭشىسى» دەپ ايىپتادى؟. alashainasy.kz›الاش ءۇنى›…-aryistaryin-nege-japon…).
جاپون ونەگەسىن بايىپتاۋدا «اق جول» (1920-1925) باسىلىمى دا تارتىنىپ قالمادى. «جاپونيا ءجونىن تاۋىپ كەلەدى» اتتى ماقالادا: «ازيادا باسقاعا باعىنباعان, باسقاعا كۇنى تۇسپەيتىن, قايتا باسقالاردى قۇرىق سالىپ بايلاۋعا الاتىن ءبىر-اق ەل بار – ول جاپونيا. جاپونيا ازيانىڭ قاسقىرى», دەگەن بايىپتى پايىمدار جاسالدى.
باسىلىمداعى «شەگەننىڭ» «كەلەشەكتىڭ تۇرلەنۋى» ماقالاسىنىڭ كوكەيكەستىلىگى ەرەن. اۆتور شەت ەلدە قازاق جاستارىن وقىتۋ ماسەلەسىنە وراي پىكىرىن ءبىلدىرىپ, ەۋروپادان ۇلگى العان جاپونيا تاعىلىمىن وي تالقىسىنا سالادى. «...جاس جاپوندار, جاس تۇرىكتەر قوزعالىسىن, ولاردىڭ ەۋروپادا وقىعاندارى ەمەي كىم باستاپ ەدى؟ ...ءوزىمىز كورمەسەك تە جاقىندا بارىپ, جاپونيانى ارالاپ, كورىپ كەلگەندەر ايتىپ وتىر: «دۇنيە جۇزىندەگى مەملەكەتتەردەن جاپونيانىڭ ەڭ ارتىق جەرى, مەملەكەتتىڭ ەڭ جاقسى ۇيلەرى بارلىق مەكتەپ جۇرتتارىنا بەرىلگەن» دەپ. ونىڭ سەبەبى بەلگىلى: جاپون جۇرتى ەۋروپادان ۇلگىنى ءبىر كۇندە الىپ, سول مەكتەپتەردىڭ ءبارىن ءبىر كۇندە سالدىرىپ, ولاردىڭ ىشىنە ءبىلىمدى دە ءبىر كۇندە ورناتقانداي قىلىپ وتىر...».
ء«باسپاسوز ىسىنە وزگەشە زەر سالۋ كەرەك» اتتى ماقالادا سادىقبەك ۇلى: «مادەنيەتى جوعارى, ماتبۋعاتى باي ەلدەردىڭ وسى كۇنى ءبىرى بولىپ وتىرعان جاپونيانى الىپ قاراساق, وتكەن عاسىردىڭ عانا ىشىندە مۇحيت تەڭىزىنىڭ اراسىندا جاتقان تاعى ەل ەدى. وسى كۇندە ەۋروپا مەملەكەتتەرىمەن تەرەزەسى تەڭ بولىپ, ولارمەن باسەكەگە ءتۇسىپ, الدىنا شىعىپ, ىلگەرى باسىپ جۇرۋىنە مەكتەبى مەن ماتبۋعاتى سەبەپ بولعان. ءبىزدىڭ قازاق-قىرعىز حالقى كوزىن اشىپ, ىلگەرى باسامىن, شارۋاشىلىقتى وركەندەتەمىن دەسە, وسى باستان ماتبۋعاتقا جارماسىپ, ماتبۋعاتتى وزىنە جولباسشى قىلماسا بولمايدى», – دەپ جازدى.
مىرجاقىپ دۋلات ۇلىنىڭ «جۇمباق» (1907) مىسال ولەڭىندە ورىس-جاپون سوعىسىنداعى وتارشىل رەسەي وزبىرلىعى اشكەرەلەنسە, وسىناۋ ءۇردىس ادەبيەتىمىزدە ءوز جالعاسىن تاۋىپ جاتتى. ماسەلەن, اسەت نايمانباي ۇلى «الاشقا» داستانىندا جاپون ەلىنىڭ تاعىلىمىن: «...مەللەتىڭ كوش باستارلىق اسىلدارى, ەل ءۇشىن بويعا بىتكەن تاسىر قانى. يتان, جاپون ۇلگىسىن ۇيرەتە الساڭ, تورلاعان تۇنەك زامان اشىلعانى! وتىز جىلدا وقۋمەن ورگە باسىپ, جاپونيا بالا كەپ تۋىن تىكتى. جيىرماسىنشى عاسىردىڭ جىگەرلىسى, سىرتقا شىعار ىشتەگى بۋعان جۇكتى» [adebiportal.kz], – دەپ جىرىنا وزەك ەتتى. سماعۇل سادۋاقاس ۇلىنىڭ تولىق اياقتالماعان «سارسەنبەك» رومانىندا جاپون رۋحىنداعى ەلدىك ۇستانىمدار كورىنىس تاپتى. قايراتكەر 1926 جىلى 29 قازاندا تاشكەنتتەگى تۇڭعىش جوعارى قازاق پەداگوگيكا ينستيتۋتىنىڭ سالتاناتتى اشىلۋىندا سويلەگەن سوزىندە جاپون جۇرتىنىڭ عىلىمي دامۋدا ءجۇرىپ وتكەن جولىن باعامدادى. (سادۋاقاس ۇلى س. ەكى تومدىق شىعارمالار جيناعى. 1-توم. قۇراستىرىپ, العىسوزى مەن تۇسىنىكتەرىن جازعان – ديحان قامزابەك ۇلى. – الماتى: «الاش». – 2003. 330-331-بب)
حح عاسىردىڭ باسىندا جاپون ءتىلىن مەڭگەرگەن ۇلت ماماندارى بوي كورسەتتى. ءىلياس احمەت ۇلى (1897-1938) ماسكەۋدەگى ن.ناريمانوۆ اتىنداعى شىعىستانۋ ينستيتۋتىنىڭ جاپون بولىمشەسىندە ءبىلىم السا, اسىلبەك سەيىت ۇلى (1894-1937) جاپون ءتىلىن مەڭگەردى. قۇدايبەرگەن جۇبانوۆ جاپون ءتىلىن زەرتتەۋگە دەن قويدى.
كوممۋنيستىك يدەولوگيا اياۋسىز جانشىعان ۇلت-ازاتتىق يدەيامەن بىرگە جاپون قۇبىلىسىن ەكشەۋدەگى ازاتشىل تانىم-بىلىك قىلبۇراۋعا الىندى. وسىناۋ ومىرشەڭ تاقىرىپتاعى كەمەل وي, كەلەلى پىكىرلەر ۇلت زيالىلارىن «جاپون تىڭشىسى» دەپ ايىپتاۋعا, اتىپ-اسۋعا بىردەن-ءبىر دايەك بولدى. رف ماسكەۋ ارحيۆىندەگى ءالىمحان ەرمەك ۇلىنىڭ تەرگەۋ ىسىنە قاتىستى قۇجاتتاردا ونىڭ جاپون وفيتسەرى كاتومەن 1919 جىلعى قۇپيا كەزدەسۋىنە قاتىستى قۇندى دەرەكتەر بەرىلگەن (پروكۋراتۋرا سويۋزا سسر. وتدەل پو سپەتسدەلام. نابليۋداتەلنوە پرويزۆودستۆو № 2-52 // گارف. ر8131-قور. 31-ءتىزىم,.31775-ءىس, 19 بۋما).
جاپون تاقىرىبىنا قالام تارتۋ كەڭەس قوعامى تسەنزۋراسىندا مۇمكىن بولماعانىمەن, ەميگراتسياداعى مۇستافا شوقاي رەداكتورلىعىمەن پاريجدە شىققان «جاس تۇركىستان» (1929-1939) جۋرنالىندا «جاپونيادا تۇرۋشى مۇسىلماندار جانە توكيودا يسلام شاعىن اۋدانى», «جاپونيادا» اتتى ماقالالار جارىق كوردى.
تۇيىندەي ايتقاندا, قازىرگى جاھاننىڭ الپاۋىتى جاپون مەملەكەتىنىڭ داۋىرلىك جاڭارۋ مەن زاماناۋي جاڭعىرۋ ونەگەسىن قازاق ەلىنىڭ وركەندەۋ جولى تۇرعىسىنان ۇلگى تۇتقان الاش زيالىلارىنىڭ وزىق ويلارى ءوزىنىڭ ومىرشەڭدىگىن دالەلدەپ كەلەدى. ۇلت قايراتكەرلەرىنىڭ ساياسي جانە رۋحاني ارناداعى رەفورماتورلىق قادامدارى ەۆوليۋتسيالىق دامۋىمەن تۇيىندەلگەندە تاۋەلسىز مەملەكەتىمىزدىڭ وركەنيەت ورىندەگى تۇعىرى قازىرگىدەن دە اسقارلى بولارى حاق ەدى.
ساعىمباي جۇماعۇل,
ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۇۋ پروفەسسورى
