ۇلى جازۋشىمىز مۇحتار اۋەزوۆتىڭ «اباي جولى» رومان ەپوپەياسىنىڭ تراگەدياسى تۋرالى تۇسىرىلگەن بۇل سەريال بىلايعى جۇرت بىلتىرعى اباي جىلىنا ارنالىپ, ۇلى اقىن تۋرالى تۇسىرىلگەن فيلم ەكەن دەپ ويلاپ قالدىق. بىراق وندا ۇلى اقىن مەن ۇلى جازۋشىنىڭ جانە ۇلى تۋىندى «اباي جولى» رومان-ەپوپەياسىنىڭ دا تاعدىرى كورىنگەن. ءۇش ۇلىنىڭ تراگەدياسىنىڭ باستارىن ءبىر جەرگە توعىستىرعان ءفيلمدى تۇسىرۋگە تاۋەكەل ەتكەن رەجيسسەر مۇرات ەسجان جانە ونىڭ قاتىسۋىمەن ستسەناريىن جازعان ۇلاربەك نۇرعالىم ۇلى مەن ماقپال مادياروۆانىڭ ەڭبەگى اسا زور. وزگە ەلدەردە بولاتىن كينوفەستيۆالداردا سىيلىق الۋدى كوزدەپ, قازاقى دۇنيەنىڭ ءبارىن اتتاپ-بۇتتاپ تارك ەتىپ, تىراشتانىپ تۇسىرىلگەن «شالاقازاق» فيلمدەردەي ەمەس, مىنا تۋىندى ناعىز قازاقى قالىبىن, تابيعي تىنىسىن, دالانىڭ ساعىن سىندىرماعان اسىل دۇنيە ەكەن. ءسوزدىڭ سىنى دا, ءتىلدىڭ ءتىنى دە بۇزىلماي, ۇلتتىق قايماعىن ايىرماعان قالىبىندا تۇر.
فيلم وقيعالارى «اباي جولى» رومانىنىڭ نەگىزىندە وربىگەنىمەن تولىعىمەن ونىڭ مازمۇنىندا كەتپەي, اقىندى سوتسرەاليزم قۇرساۋىنان ادا, شىنشىل باعىتتا تانىتپاقتى عانا الدىنا ماقسات ەتىپتى. بۇل تۇرعىدان دا جەتكەن تابىستارى بىرسىدىرعى زور. ماسەلەن, جازۋشى سوتسرەاليزمنىڭ تالابىنا مويىنۇسىنىپ «تاپتىق كۇرەسكە» جاقىنداتۋ ماقساتىمەن ويدان شىعارىپ, قوسقان دارمەن, يسا, ءيىس جانە ت.ب. سياقتى رومانداعى كەدەيلەردەن شىققان ورتالىق كەيىپكەرلەر جوق. مۇندا نەگىزىنەن تاريحي تۇلعالار عانا كورىنەدى. ارينە, ۇلى جازۋشىنىڭ زور تالانتىمەن قاناتتاسقاندا ولقى كەتكەن تۇستارى كوپ. ولار تۋرالى تومەندە ايتاتىن بولامىز.
فيلمدە ۇلى ابايدىڭ تراگەدياسى اقىن تۋرالى رومان جازعان مۇحتار اۋەزوۆ تراگەدياسىمەن قاتار ءورىلىپ وتىرادى. ەكى عاسىرداعى قازاق ۇلىلارىنىڭ باسىنا تيگەن ناداندىقتىڭ پاراللەل سوققىلارى ايقىن كورىنگەن. ابايدىڭ باسىنا تيگەن قارا توبىردىڭ سوققىلارى قازاق ورتاسىندا تۋعان بولسا, مۇقاڭنىڭ باسىنا تيگەن تاياق قىزىل-يمپەريانىڭ كۇشەيۋىن عانا كوزدەپ, ۇلتتىق دۇنيەلەردىڭ ءبارىنىڭ قانىن سۋداي اعىزعان كرەملدەن تۋعان قاندى قاساپتاردىڭ لاڭى. قىزىل يمپەرياعا جاعىنىپ, جاقسى اتاققا ىلەگۋدى كوزدەگەن ۇلتىن ساتقان جاعىمپازداردىڭ سوققىسى ءتىسى وتكىر قاندەندەردىڭ بالاقتان قاپقانى سياقتى جازۋشىعا اششى تيەدى.
فيلمدەگى شولاق بەلسەندىلەردىڭ سۇعىن قاداعانى – روماننىڭ ءبىرىنشى كىتابى. قازاق دالاسىنداعى قازىر زيالى دەپ اتايتىن, ال ول كەزدەگى جاقسىلار مەن جايساڭدار ءومىرىنىڭ تەرەڭ قىرلارىن بەينەلەپ, كوركەم تىلمەن الەمگە تانىتقان ۇلتتىق بولمىسىمىزدىڭ اسا قۇندى كورىنىستەرىنە قىزىل بەلسەندىلەر قانجارىن سۇعىپ باعادى. سوۆەتتىك يدەولوگياعا سايكەس ولارعا قازاقتىڭ تەك جابايىلىعى, مادەنيەتسىزدىگى, توبىر-ناداندىعى عانا كەرەك ەدى. ولار قازاقتى تولىققاندى, قالىپتاسقان ۇلت رەتىندە كورگىسى كەلمەدى. ال مىنا جەردە قازاق ورتاسىنىڭ ورىس مۇجىعىنان الدەقايدا اقىلدى, پاراساتتى, مادەنيەتتى ەكەندىگى كورىنەدى. كەڭەسشىل الاشاپقىنداردىڭ شامىنا تيگەنى سول. ءومىر شىندىعىن اشىپ كورسەتكەن وسى ەپيزودتار قازىرگى قازاقتىڭ دا ساناسىنا سەلكەۋ سالىپ, كوزىن اشا ءتۇسىپ, كوڭىل كوكجيەگىن كوتەرە تۇسەرى ءسوزسىز.
فيلمدە ءبىرىنشى تومدى تومپەشتەۋگە باعىتتالعان «يدەولوگيالىق كۇرەس» شىنايىلىقپەن كورىنگەن. ۇرداجىقتاردىڭ پاسىقتىعى ادامنىڭ جۇرەگىن اينىتارداي لاس, ارسىز, قاراڭعى. ابايدىڭ اقىندىق مەكتەبى دەگەنگە شۇيىلگەن ءبىر توپاس «ماركسيزم-لەنينيزم» مەكتەبى عانا بولادى دەگەندى ايتۋىمەن ءوزىنىڭ ادام ساناسىن ۋلاعان جاعىمپازدىقتىڭ شىڭىنا كوتەرىلگەنىن ايعاقتاپ تۇر. بار ماقساتى الاشوردالىقتار اڭساعان قازاقتىڭ وزگەلەرمەن تەڭەلۋىنە جان-تانىمەن قارسى كۇرەسكەن سول نۇرىشەۆ اقىرى كەلەشەك ۇرپاقتان جەڭىلىپ, ءوز نەمەرەسىنىڭ اۋەزوۆتى اسپانداتا كوتەرىپ, ادىلەتتى باعالاعانىن كورگەندە ءتىلى بايلانىپ قالادى. وسىنداي وزىق ويلى تاپقىر تۇجىرىمدار فيلمدە كوپ. ابايعا قاراۋعا بەتى جوق ورازبايدىڭ كوڭىل ايتىپ كىرۋگە ءداتى بارماي, ءۇيدىڭ سىرتىنان كەلىپ سويلەسكەنى دە – نانىمدى, تاپقىر شەشىم.
بالا مۇحتاردى اجەسى اباي اۋىلىنا اپارىپ, ونىڭ ولەڭىن اتانىڭ الدىندا ايتقىزعىسى كەلگەنى دە جاقسى ەپيزود. بالانىڭ اتى اسقار تاۋداي اتانىڭ الدىندا قىسىلىپ قالعانى دا نانىمدى, تابيعي. سانالى بالالار عانا ۇيالشاق بولادى. قازىرگى بالالار قۇساپ تاقىلداپ ايتىپ تۇرسا نانىمسىز بولار ەدى. بۇل دا – رەجيسسەردىڭ تاپقىرلىعى. ۇتىمدى شىققان.
الايدا نەگىزگى كەيىپكەرلەردىڭ وبرازدارىن كۇشتى, قۇدىرەتتى ەتۋ ءۇشىن ولاردىڭ جاۋلارى مەن قاستارىنىڭ وبرازىن دا كۇردەلەندىرە ءتۇسۋ كەرەك ەدى. اۋەزوۆتىڭ ءوزى «اباي جولىندا» ابايدى كۇشتى ەتۋ ءۇشىن قۇنانبايدى تەرەڭ, ورازبايدى قيراكەزىك, قاستىق پەن جاۋىزدىق جولىندا جالىقپاي كۇرەسەتىن بەلى بەكەم, قيسىق, بارىنشا قىڭىر ەتىپ كورسەتتى. ال فيلمدەگى وسى كەيىپكەرلەردىڭ بولمىسى سولعىنداۋ. ورازبايدىڭ رولىنە تاڭداعان ءارتىس ورازحان كەنەباەۆتىڭ دا سۇسى مەن تىسى شىنجىر بالاق, شۇبار ءتوس ورازبايدان گورى ادامگەرشىلىگى مول ادامدى سومداۋعا لايىق. كەرىسىنشە وسپاندى ويناعان ارتىسكە وسى ءرولدى بەرگەندە ۇتىمدى بولار ما ەدى دەپ ويلايمىز.
ورازباي مەن وسپان اراسىنداعى تارتىس تا سولعىن. وسپان ءوزىنىڭ ۇستىنەن ارىز الىپ كەتكەن ورازبايدى ارتىنان قۋىپ بارىپ اربانىڭ ارتىنا تاڭىپ الىپ كەلگەنى كىتاپتا قانشالىقتى نانىمدى بولسا فيلمدە سونشالىقتى سەنىمسىز. ويتكەنى فيلمدە وسپان بولىستىققا وتە الماي قالعان, ال كىتاپتا ول العاشقىدا وتە الماعانىمەن ارتىنان كۇنتۋدىڭ ورنىنا بولىستىققا تۇرعان سوڭ ۇلىقتىعىن مويىنداماعان ورازبايدىڭ ىسىنە قاتتى شامدانىپ, نامىستانادى. سوندىقتان عوي «تاۋ سوققانداي ەكپىنمەن» جاۋىن جايپاعانى. ال جاي ارىز اكەتكەنگە بولا وسپان سونشالىقتى تۋلاماس ەدى.
قۇنانبايدىڭ مەككەگە جۇرەرىندە پارتوكرات-بيۋروكراتتار «قودار-قامقا وقيعاسى الدىنان شىقسىن» دەپ فيلمدە اۆتورعا شەگەلەپ تاپسىرادى. بۇل شىندىق بولۋى ابدەن مۇمكىن. الايدا ۇلى مۇحاڭ روماننىڭ بۇل ەپيزودىندا ءيسى قازاقتىڭ جاقسىسى مەن جايساڭىنىڭ ەل مەن جەرگە قوشتاسارداعى قيماستىعىن كورسەتكەن اسا كوركەم دە كۇردەلى ءساتتى جاساپ شىققان. قۇنانبايدىڭ: «ەي, مەنىڭ بالالارىم, دوس-جارىم, ءىنى-تۋعانىم» دەپ باستالىپ, «وت باسىندا نەمەرەگە, اس باسىندا كەلىنگە, مال باسىندا مالشىعا ء«اي-ءوي» دەپ وتىرىپ ولەتىن باي-باي شال بولىپ وتسەم مەن سەندەرگە لايىق اكە, لايىق اعا-باۋىر بولعانىم قانى» دەگەن سياقتى جۇرەك تەبىرەنتەرلىك ۇتىمدى سوزدەرىنىڭ ءوزى نەگە تۇرادى؟ ال قىزىل بەلسەندىلەردىڭ تاپسىرماسىمەن قوسىلعان «داركەمباي-دارمەن داۋى» سيىرعا ەر سالعانداي جاراسپاي تۇر. قاجىلىققا كەتىپ بارا جاتقان ادامعا بويىندا ادامگەرشىلىگى بار قازاق ەش كىنا ارتپايدى. ءتىپتى وزىنە قامشى سىلتەگەن ورازبايداي جاۋىزدى دا اباي ومىردە كەشىرىپ, مەككەگە جۇرەردە ريزاشىلىعىن بەرگەن. سوندىقتان وسى ەپيزودتى قوسقاندا حالىقتىڭ قۇنانبايدان شوشىنا شەگىنگەنىن جانە ونىڭ جالعىز اتتى بولىپ قالۋىن فيلمگە الماسا دا بولار ەدى. ساناسى سوتسرەاليزمنەن ادا قازىرگى كورەرمەن وعان تۇسىنىستىكپەن قارار ەدى. كەرىسىنشە, ەل-جۇرتتىڭ قۇنانبايمەن قيماي قوشتاسىپ, ال بايبىشەسى ۇلجانمەن ەكەۋىنىڭ كۇيمەنىڭ ىشىندەگى ارىزداسۋ ەپيزودى – ابايدىڭ اتا-اناسىنىڭ كىم ەكەنىن انىق كورسەتىپ, جۇرەك سىرلارىن اقتارعان ەڭ ۇتىمدى, ەڭ ونەگەلى كورىنىس بولماس پا ەدى؟
ارينە, «قازانشىنىڭ ەركى بار, قايدان قۇلاق شىعارسا» دەمەكشى رەجيسسەردىڭ ەپوپەيانىڭ قانداي ەپيزودىن قالاۋى ءوزىنىڭ ەركىندە عوي. ءبىز تەك ۇتىمدىلىعى جوعارى ەپيزودتاردى ەسكە سالىپ جاتىرمىز.
بىزدىڭشە, فيلمدەگى قايىم مۇحامەدحانوۆتىڭ وبرازى دا ءساتتى شىقپاعان. ول ۇلى جازۋشىنىڭ بارلىق اقىلى مەن ءبىلىمىن بويىنا ءسىڭىرىپ جانە ءوزىنىڭ كوپ جىلدىق ەڭبەگى سىناققا ۇشىراپ, قايتا قارالاتىن بولعانىنا قاپالانىپ, جۇيكەسى شيرىعىپ, تراگەديالىق كۇي كەشىپ جۇرگەن قۇيماقۇلاق جاس عالىم ەمەس, سۇحبات الۋعا كەلگەن جۋرناليست سياقتى پىكىر قالدىرادى. ەشقانداي كۇيزەلىسسىز جۇرگەن جەڭىل سىپايىلىق بۇل وبرازعا جات بولۋى كەرەك-ءتى. سوندىقتان بۇل رولگە تاڭداعان ارتيست ءوزىنىڭ وبرازىن اشا الماعان دەپ ايتا الامىز. ونىڭ ۇكىمى وقىلعاندا «سسسر قىلمىستىق كودەكسىنىڭ 58-ءشى بابىمەن سوتتالادى» دەگەن دە دۇرىس ەمەس. ءبىزدىڭ قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعان اعالارىمىزدىڭ ءبارىن «رسفسر قك 58-ءشى بابىمەن» سوتتاعان. بۇل ۇساق-تۇيەك ەمەس, ادام وزگەرىپ, زامان وزگەرىپ جاتقاندا تۇبىندە بوتەن ەلدىڭ زاڭىمەن ءبىزدىڭ ازاماتتارىمىزدى نەگە سوتتاعان دەگەن سۇراق تا تۋى مۇمكىن... سوندىقتان بۇل فاكتىنى بۇرمالاۋعا بولمايدى.
اباي ءوزىن العاش تەرگەگەندە پاتشا شەنەۋنىكتەرى جانە قازاقتىڭ سايلانعان ۇلىقتارىنا ءتان سيپات پاراقورلىق, وتىرىك كۋالىك, ادىلەتسىزدىك دەپ ايتا كەلىپ, وعان قازىرگى «كوررۋپتسيا» دەگەندى قوسقاندا بۇل ءسوز ويلى كورەرمەننىڭ قۇلاعىنا تۇرپىدەي تيەدى. ويتكەنى ول زاماندا مۇنداي تەرمين جوق ەكەنىن جۇرتتىڭ ءبارى بىلەدى, ال ورىسشا ايتقىسى كەلسە «مزدويمستۆو» نەمەسە «ليحويمستۆو» دەپ ايتسا جاراسار ەدى. سونداي-اق ابايدىڭ سەمەيدەگى گوگول كىتاپحاناسىندا توڭمويىن شەنەۋنىكتى قاتىرعان اتاقتى ءسوزى دە تىم قارابايىر بولىپ كەتىپتى. شەنەۋنىكتىڭ «كىتاپحاناعا دالانىڭ تۇيەلەرى قاشاننان كەلەتىن بولعان» دەگەنىنە وراي اباي «مۇندا قالانىڭ ەسەكتەرى دە كەلەدى» دەپ ۇتىمدى جاۋاپ بەرگەن. ياعني ماسەلە, «قالا» مەن «دالا» دەگەن سوزدەرمەن وينالىپ, ناتيجەسىندە شەنەۋنىكتى ەسەككە تەڭەپ كەتكەنىندە. ال فيلمدە قالانىڭ دەگەن ءسوز مۇلدە جوق, تەك «مۇندا ەسەكتەر دە وتىر» دەپ تۇيەدەن تۇسكەندەي دۇڭك ەتكىزگەن. ءسويتىپ ول ابايدى تاسىرلاۋ ەتىپ كورسەتكەن جاعىمسىز كورىنىسكە اينالىپ كەتىپتى.
فيلمدە «ساليحا قىزدىڭ داۋى» دا الىنعان ەكەن. بۇل ابايدىڭ ورازبايلاردان بويى ءوسىپ, حالقىنىڭ ۇلى بولۋعا بەت العان كۇردەلى ەپيزود. الايدا فيلمدە ول جەڭىل قايرىلعان. ءتىپتى ابايدىڭ: «ەتىمدى شال سيپاعان قۇرت جەسىن دەپ, جارتاستان قىز قۇلاپتى تەرەڭ سۋعا» دەگەن جىر جولدارىن تۋعىزعان كۇيزەلىسى دە جوق. وسى ەپيزودتاعى ىرىلىگى سول, ول وسىعان دەيىن ءوزىنىڭ قاتارلاسى ءارى ۇزەڭگىلەسى بولىپ جۇرگەن ورازباي مەن جيرەنشەنى «وتتاپسىڭ ەكى توبەت» دەپ باستاپ ابدەن جەر قىلاتىن ەدى. فيلمدە وعان كوڭىل اۋدارىلماي اباي جيرەنشە مەن ورازبايدى ىقتىرا الماعان, كەرىسىنشە ءدال وسى ەپيزودتا انا ەكەۋى مىقتىراق. اسىرەسە, جيرەنشەنى ويناعان ءارتىس قىرىس كەتكەن, قۋلىق پەن سۇمدىققا ابدەن پىسكەن جان ەكەنىن كورسەتەدى. ول ابايعا «اتا جولىنان ساداعا كەت!» دەپ اقىرادى. وسىنىڭ وزىمەن-اق جيرەنشەلەر ءىرى بولىپ تۇر. ال فيلم كەرىسىنشە ابايدى وسىلاردان سوناعۇرلىم بيىك قىلىپ شىعارۋى كەرەك ەدى, بىراق وعان قول جەتپەگەن...
مۇندايلار ۇساق-تۇيەك بولىپ كورىنگەنىمەن «اباي جولىن» جاتقا بىلەتىن بىلىكتى وقىرماندارعا ۇناماي, تەرىس پىكىردىڭ تۋىنا سەبەپ بولادى. ال شىن مانىندەگى ۇساق-تۇيەكتەر قاتارىنا ورازبايدىڭ ۇيىنە جينالعان مەشكەي بيلەردىڭ ەتتى اساپ جەمەي ءتۇرتىپ جەۋى, بارلىق جارلى-جاقىبايلارعا دەيىنگى كەيىپكەرلەردىڭ ءبىر-بىرىمەن اعىلشىندارشا ءسىز-ءبىز دەپ سويلەسۋى, ابايدىڭ شىلىم تارتپاي, ناسىباي اتۋى, شاقىرۋمەن كىرگەن ساليحا قىزدىڭ ءيىلىپ يبا جاساماي, تىكەسىنەن تىك تۇرىپ قالۋى جانە ت.ب. ۇساق-تۇيەكتەر دە كورەرمەننىڭ كوزىنە وعاشتاۋ كورىنەرى حاق.
سونداي-اق م.اۋەزوۆتى جاۋلارىنىڭ ورتاسىنا جالعىز قالدىرۋ دا دۇرىس ەمەس ەدى. 1952 جىل 37-ءشى جىل ەمەس, مۇندا جازۋشى كسرو مەملەكەتتىك سىيلىعىنىڭ جالعىز لاۋرەاتى, وعان عابيت مۇسىرەپوۆ سياقتى ۇلكەن جازۋشىلار ارا ءتۇسىپ, قولداعان. سول جەرلەر دە ەسكەرىلمەگەن.
ءوزىمىز بايقاعان وسىنداي شاعىن ولقىلىقتار بولعانىمەن فيلم, جوعارىدا ايتقانىمىزداي, وتە نانىمدى, وقىرماندى سەندىرە الاتىن شىنشىل تۋىندى دەپ ايتا الامىز. ونى قازاق كينوسىنىڭ سوڭعى جىلدارداعى ۇلكەن تابىسى دەپ ايتۋعا ابدەن لايىق.
