كۇنى بۇگىنگە دەيىن قارجى نارىعى قوسارلانعان بازالىق مولشەرلەمەنىڭ – ۇلتتىق بانكتىڭ كوممەرتسيالىق بانكتەر مەن ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەرگە ارنالعان بازالىق مولشەرلەمەسىنىڭ, وعان قوسا ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەردىڭ ەكونوميكانى قارجىلاندىرۋ ءۇشىن بەرەتىن رەسمي قايتا قارجىلاندىرۋ مولشەرلەمەسىنىڭ قىسىمىندا ءومىر ءسۇرىپ كەلگەنى بەلگىلى. ەندى ساراپشىلار ەلىمىزدىڭ قارجى نارىعى ۇلتتىق بانك بەكىتكەن بىرەگەي بازالىق مولشەرلەمە زاڭىمەن ءومىر ءسۇرۋ ءۇشىن باس بانك پەن ەدب-نىڭ ارا قاتىناسىن جانە ولاردى قارجىلاندىرۋ مولشەرلەمەسىنىڭ قانداي بولاتىنىن زاڭمەن شەگەلەپ الۋ قاجەتتىگىن ايتىپ وتىر.
اپتا باسىندا قازاقستاندا «بازالىق مولشەرلەمە» ۇعىمى زاڭنامالىق تۇرعىدان بەكىتىلىپ, «قايتا قارجىلاندىرۋدىڭ رەسمي ستاۆكاسى» ۇعىمى الىنىپ تاستالدى. بۇل وزگەرىس 2021 جىلعى 2 قاڭتارداعى «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە ەكونوميكالىق ءوسۋدى قالپىنا كەلتىرۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭعا سايكەس ەنگىزىلىپ وتىر. بۇدان بىلاي بازالىق مولشەرلەمە اقشا-كرەديت ساياساتىنىڭ نەگىزگى قۇرالى بولماق. سونداي-اق اقشا-كرەديت ساياساتىنىڭ وپەراتسيالارىندا سىياقى مولشەرلەمەسىن بەلگىلەۋگە ارنالعان باستى باعدار بولاتىنىن ۇلتتىق بانك اشىق ايتىپ وتىر. ساراپشىلار بۇل شەشىم ۇلتتىق بانكتىڭ قۇزىرەتىن كۇشەيتىپ, كوممەرتسيالىق بانكتەردىڭ جۇمىسىن بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە شەكتەيتىنىن ايتادى.
ءسوزىمىزدىڭ دالەلى رەتىندە تومەندەگى جايتتارعا نازار اۋدارساق تا جەتكىلىكتى. ۇلتتىق بانك كوممەرتسيالىق بانكتەرگە نەسيەنى بازالىق مولشەرلەمە بويىنشا بەرەدى, ال ەدب-عا كەلگەندە بۇل تۇسىنىك قايتا قارجىلاندىرۋ مولشەرلەمەسى بولىپ وزگەرتىلىپ وتىردى.
ۇلتتىق بانك پەن ەدب اراسىنداعى قارجىلاندىرۋ مامىلەسى قانداي شارتتارمەن جاسالاتىنى تۋرالى مالىمەت كۇڭگىرت. ساراپشىلار ۇزاق جىل بويى قوسارلانعان بازالىق مولشەرلەمەنىڭ ىقپالىندا بولۋدىڭ باستى سەبەبى وسى ەكەنىن ايتادى. ەگەر باس بانك بۇل شەشىمىن سوڭىنا دەيىن تابانداپ تۇرىپ قورعاسا, «بانكتەر نەگە اشقاراق؟» دەگەن ماسەلە كۇن تارتىبىنەن ءتۇسىپ, شوب-قا نەمەسە جەكەلەگەن تۇلعالارعا نەسيە بەرۋدىڭ الەمگە ورتاق تالاپتارىنا ءبىر قادام بولسا دا جاقىندايمىز.
ۇلتتىق بانكتىڭ ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەرگە قارجى بەرگەنى ءۇشىن مارجاسىنىڭ قانداي مولشەردە ەكەنىن ءبىز بىلمەيمىز. ساراپشىلار ۆاليۋتالىق ساياسات نۇسقالارىن تاڭداۋ كەزىندە ناقتى ەكونوميكامەن بايلانىستى عىلىمي نەگىز بەن كەشەندى ءادىس جاسالماعانىن ەسكەرتۋدەن جالىققان ەمەس.
قارجىگەر بەيسەنبەك زيابەكوۆ تەڭگەنىڭ ۆاليۋتالىق باعامىن تۇراقتاندىرۋعا وتە جوعارى تالاپ قويىلىپ, سونىمەن بىرگە نارىقتىق باعام ديناميكاسىنا ىقپال مۇمكىندىگى شامادان تىس جوعارى باعالانعانىن ايتادى. بۇل جاعداي ۇلتتىق ۆاليۋتا ەميسسياسىنا باقىلاۋ جاساۋمەن عانا ەمەس, بيرجادا ۆاليۋتانى ساتۋ-ساتىپ الۋ پروتسەسىن باسقارۋ مۇمكىندىكتەرىمەن دە بايلانىستىرىلىپتى.
كوللاجدى جاساعان امانگەلدى قياس, «ەQ»
نەسيە پايىزىن بانكتىڭ قارجىلىق جاعدايى ايقىندايدى
ۇكىمەت پەن ۇلتتىق بانك جىل سايىن ينفلياتسيا سەبەپتەرىن قاراستىرعان كەزدە اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرى باعاسىنىڭ وسكەنىنە سىلتەمە جاسايدى. بىلتىر رەسەيدە قانت باعاسىنىڭ وسۋىنە بايلانىستى (يمپورت ينفلياتسياسى) بىزدە دە ءونىمنىڭ وسى تۇرىنە باعا كۇرت كوتەرىلدى.
– قازاقستان – تاۋەلسىز ەل. ينفلياتسيا نەمەسە ۇلتتىق ۆاليۋتاعا دەم بەرەتىن فاكتور كورشى مەملەكەتتەردەن قانت نەمەسە كوكونىس جەتكىزىلۋىنە بايلانىستى بولماۋى ءتيىس. بۇل ءۇشىن ۇكىمەت پەن ۇلتتىق بانك اقشا-نەسيە, فيسكالدى ساياسات قۇرالدارىن بىلىكتى پايدالانىپ, ەلدەگى قانت قىزىلشاسى مەن كوكونىس ءوندىرىسىن ىنتالاندىرۋى كەرەك. ۆاليۋتالىق ساياساتتى جۇرگىزۋ تاكتيكاسى بويىنشا دامىعان نارىقتىق ەكونوميكاسى بار ەلدەر مەن قازاقستاننىڭ تاجىريبەسىن سالىستىرۋ الدىڭعى كەزەكتە دوللارلاندىرۋ دەپ اتالاتىن پروبلەماداعى بىرقاتار ايتارلىقتاي ايىرماشىلىقتى كوزگە شۇقىپ تۇرىپ كورسەتەتىن مۇمكىندىك بەرەدى, دەيدى ب.زيابەكوۆ.
ساراپشى ۇلتتىق بانكتىڭ شەشىمى بانك نەسيەسىنىڭ پايىزدىق ستاۆكاسىنا تىكەلەي ىقپال ەتەتىن فاكتورعا اينالۋى مۇمكىن ەكەنىن, بىاق وعان دا تىم سەنە بەرمەۋ كەرەگىن ايتتى. نەسيە پايىزىنا ەڭ الدىمەن بانكتىڭ قارجىلىق جاعدايى اسەر ەتەدى. وزىندىك كاپيتالى جەتكىلىكتى كولەمدە قالىپتاسپاعان جانە نەسيەلىك پورتفەلىنىڭ ناشارلاۋى ناتيجەسىندە تابىس دەڭگەيى تومەن بانكتەر اگرەسسيۆتى پايىزدىق ساياساتتى ۇستانادى. سونىمەن بىرگە وعان ينفلياتسيا دا اسەر ەتەدى. ياعني ينفلياتسيا وسكەن سايىن سوعان سايكەس پايىزدىق ستاۆكا دا ءوسىپ وتىرادى. بۇدان شىعاتىن قورىتىندى: نەسيە پايىزىنىڭ جوعارى شەگى نارىقتىق تالاپتارعا قاراي ايقىندالاتىن بولسا, تومەنگى شەك بانكتىڭ قىزمەت كورسەتۋ احۋالىنا قاراي ايقىندالادى. قازاقستاندا اقشا ماسساسىنىڭ كوپتىگىنە قاراماستان, نەسيەنىڭ پايىزدىق ستاۆكاسى وزگە ەلدەرمەن سالىستىرعاندا نەگە جوعارى دەگەن ساۋالعا جاۋاپ بەرۋ ءۇشىن جوعارىدا ايتىلعان ەكى باعىتتى تەرەڭ زەرتتەگەن ءجون.
ساراپشى ايتىپ وتكەندەي, ءبىرىنشى كەزەكتە بانك قىزمەتىنىڭ وزىندىك قۇنىنا ەرەكشە نازار اۋدارىلۋى ءتيىس. بۇل شەتەلدىك بانكتەرگە فيليالىن اشۋعا رۇقسات الۋ مۇمكىندىگىنە بايلانىستى وتە ماڭىزدى ماسەلە بولىپ سانالادى. بانك جۇيەسىنىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگى تۋرالى ايتقاندا الدىمەن ونىڭ نارىقتىق ەكونوميكاسى دامىعان ەلدەردىڭ بانك جۇيەسىمەن قانشالىقتى باسەكەگە تۇسە الاتىنىن ەسكەرۋ كەرەك. سونىمەن بىرگە ەل ىشىندە دە ولار ءبىر-بىرىمەن باسەكەلەس بولعانى دۇرىس.
– دەگەنمەن, ءدال قازىر ۇلتتىق بانك بۇل شەشىمى ارقىلى ءبىر وقپەن ەكى قوياندى اتىپ الدى دەۋگە بولادى. سەبەبى ەندى دسۇ جاعدايىندا حالىقارالىق قارجى ساياساتىمەن ءومىر سۇرەمىز. ال حالىقارالىق تالاپ بويىنشا قارجى ساياساتى تەك بازالىق مولشەرلەمەگە عانا باعىنادى. دسۇ تالاپتارى بارلىعىنا ورتاق. كۇنى ەرتەڭ ەلگە كەلەتىن بانكتەر تەك ءبىر زاڭعا – ۇلتتىق بانك بەكىتكەن بازالىق مولشەرلەمەگە باعىنادى. ال ءبىز وسىعان دەيىن ونى ەكى ءبولىپ قاراپ, كوممەرتسيالىق بانكتەردىڭ مۇددەسىنە باسىمدىق بەرىپ كەلدىك. ۇلتتىق بانك بۇل شەشىمى ارقىلى ىشكى نارىقتى قوسارلانعان بازالىق مولشەرلەمەنىڭ قىسپاعىنان قۇتقارادى, ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەردىڭ نەسيەلىك اينالىمعا تۇسپەي بوس جاتقان قارجىسىن كۆازيسەكتوردا نەمەسە باسقالاي قارجىلىق دەپوزيتتەردە جاتىپ قالۋىنا جول بەرمەيدى دەپ ۇمىتتەنىپ وتىرمىن. ەندى باس بانكتىڭ ەدب-عا قاتىستى ۇستانىمى نەمەسە قارجىلاندىرۋ مارجاسى تۋرالى مالىمەتتەر اشىق بولۋى كەرەك. شەشىمى سوندا عانا ناتيجەلى بولادى, دەيدى ب.زيابەكوۆ.
ءتيىمسىز تۇستارى قانداي؟
بۇل شەشىمگە ۇلتتىق بانك پەن ۇكىمەت دايىندىقپەن كەلگەنىن ايتۋعا ءتيىسپىز. 2020 جىلدىڭ 4 قاراشاسىندا ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترى رۋسلان دالەنوۆ ماجىلىستە «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە ەكونوميكالىق ءوسىمدى قالپىنا كەلتىرۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوباسىن تانىستىرعان بولاتىن. مولشەرلەمە قارجى نارىعىندا تەڭگەمەن قاراجاتتىڭ قۇنىن باسقارۋ ءۇشىن پايدالانىلاتىنى سول كەزدە ايتىلدى. ۇلتتىق بانك ۇستانىمىنا دەن قويساق, بازالىق مولشەرلەمەنىڭ دەڭگەيىن كەزەڭ-كەزەڭىمەن قايتا قاراي وتىرىپ, بازالىق مولشەرلەمەنىڭ دەڭگەيى تۋرالى شەشىمدى يكەمدى وزگەرىس تەتىگىنە سايكەس قابىلدايدى. سونىمەن بىرگە زاڭنامادان «رەسمي قايتا قارجىلاندىرۋ ستاۆكاسى» ۇعىمى الىنىپ تاستالدى, ول «بازالىق ستاۆكا» ۇعىمىمەن اۋىستىرىلدى. جوعارىدا اتالعان ەرەجەلەر بيىلعى جىلدىڭ باسىنان كۇشىنە ەندى.
ب.زيابەكوۆ ايتقانداي, ۆاليۋتالىق باعام – پايىزدىق ستاۆكا جانە بيۋدجەت تاپشىلىعى سەكىلدى فاكتورلارمەن باسقارىلاتىن ماكروەكونوميكالىق قۇبىلىس. الەمدىك تاجىريبە نەگىزىندە ۆاليۋتالىق ساياساتتى جۇزەگە اسىراتىن ەكى نەگىزگى نۇسقانى كورسەتۋگە بولادى: ەركىن اينالىمداعى ۆاليۋتالىق باعامدار, رەتتەلەتىن ۆاليۋتا اينالىمى. ۇلتتىق بانك ايشىقتاپ وتىرعان بازالىق مولشەرلەمە – تۇراقتى فيكساتسيالىق باعام عانا. ۆاليۋتالىق ساياساتتىڭ بۇل ءتۇرى تۇراقسىز ەكونوميكاداعى ىشكى داعدارىستىق احۋالدا قولدانىلعانى دۇرىس. بۇل ينفلياتسيانىڭ از بولۋىنا ىقپال ەتەدى. سوعان قاراماستان, ۆاليۋتالىق الىپساتارلىققا جول اشىپ, ەلدە تۇراقسىزدىقتى دامىتۋ قاۋپى بار.
ۇلتتىق بانكتىڭ بيرجالىق نارىقتان قارجى الىپ, حالىقارالىق رەزەرۆىن كوتەرگەنى بەلگىلى. مۇنداي جاعداي سوڭعى بىرنەشە جىلدا الدەنەشە رەت قايتالاندى.
– ەگەر اعىمداعى جىلى دا ۇلتتىق بانكتە وسىنداي جاعداي قايتالانسا, ياعني التىن-ۆاليۋتا رەزەرۆى اينالىمداعى اقشا ماسساسىنان بىرنەشە ەسە ارتىق بولسا, ەلدەگى اقشا رەسۋرستارى شەتەلدەردىڭ ەكونوميكاسىن قولداۋعا باعىتتالىپ, قازاقستاننىڭ قارجى يگىلىگى رەزەرۆتەر ورنالاسقان شەتەلدىك قارجى ينستيتۋتتارى مەن مەملەكەتتىك ورگاندارىنىڭ تولەم قابىلەتىنە باعىنىشتى بولىپ قالادى, – دەيدى ب.زيابەكوۆ.
«الپاري» ساراپتامالىق اگەنتتىگىنىڭ وكىلى اننا بودروۆانىڭ ايتقانىنا دەن قويساق, بازالىق ستاۆكا – اقشا-نەسيە ساياساتىنىڭ قۇرالى عانا, بۇل اقشا نارىعىنداعى نومينالدى بانكارالىق ستاۆكالاردى رەتتەۋ ءۇشىن قولدانىلادى. ول مولشەرلەمەنىڭ وزگەرگەنى ينفلياتسيا پارامەترلەرىنە اقشا نارىعىنىڭ پايىزدىق ستاۆكالارى مەن ايىرباس باعامى ارقىلى اسەر ەتەدى. بازالىق مولشەرلەمەنى نەگىزگى قۇرال رەتىندە انىقتاي وتىرىپ, ورتالىق بانك بەلگىلى ءبىر ينفلياتسيا شەگى مەن ايىرباس باعامىن قالىپتاستىرۋ نيەتى تۋرالى جاريالايدى.
قارجىگەر ءىلياس يساەۆ تا ۇلتتىق بانك 2016 جىلدان باستاپ اقشا-نەسيە ساياساتىنىڭ نەگىزگى قۇرالى رەتىندە بازالىق مولشەرلەمەنى قولدانىپ كەلە جاتقانىن ايتادى. سونىمەن قاتار بازالىق مولشەرلەمەنىڭ ماڭىزدى پراكتيكالىق قولدانبالارى بار ەكەنىن ايتقان ساراپشى پاندەميالىق داعدارىس كەزىندە ۇلتتىق بانك بازالىق مولشەرلەمەنى تۇزەتۋ ارقىلى كوممەرتسيالىق بانكتەرگە ارزان وتىمدىلىكتى ۇسىنادى, ينفلياتسيانى ماقساتتى دياپازوندا ۇستاپ تۇرۋعا, بانك جۇيەسىن تۇراقتاندىرۋعا جانە تەڭگەنىڭ ايىرباستاۋ باعامىنىڭ قىسقا مەرزىمدى اۋىتقۋ امپليتۋداسىن جاناما تۇردە شەكتەۋگە كومەكتەسەدى.
ساراپشىنىڭ پىكىرىنشە, بازالىق ستاۆكانىڭ وزگەرۋىنىڭ ىشكى نارىققا اسەرى دامىعان ەلدەرمەن سالىستىرعاندا سونشالىقتى مىقتى دەپ ايتۋعا دا كەلمەيدى. بۇل وبەكتيۆتى فاكتورلارعا بايلانىستى. ءبىز تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا ايماقتاردىڭ دەربەس بانكتەرى تۇرماق, سالالىق بانكتەردى دامىتا المادىق. ناتيجەسىندە جەكەلەگەن سالالاردىڭ بانكتىك قىزمەتتەرمەن قامتاماسىز ەتىلۋى سىن كوتەرمەيدى. بانك جۇيەسىنە نازار اۋدارار بولساق, سوڭعى جىلدارى جاڭادان اشىلىپ جاتقان بانكتەر جوق, بانكتەر ءبىر-بىرىنە جۇتىلىپ, ىرىلەنىپ جاتىر. مۇنداي جاعدايدا سالالىق بانكتەردى دامىتۋ جايلى ايتۋدىڭ ءوزى مۇمكىن ەمەس. نارىقتىق ەكونوميكادا مونوپوليا نەمەسە وليگوپوليا باسەكە نەگىزىندە, وعان قاجەتتى جاعدايلار جاسالعان جەردە پايدا بولادى.
ينۆەستيتسيالىق تارتىمدىلىق تومەندەۋى مۇمكىن
ءى.يساەۆ ايتقانداي, نارىقتىق ەكونوميكادا مونوپوليا نەمەسە وليگوپوليا ورناعان جەردە ونىڭ جۇمىسىن باقىلاۋ قيىنعا سوعادى.
– ۇلتتىق بانك تاباندىلىق تانىتپاسا, قارجى نارىعى بىرازعا دەيىن قوسارلانعان پايىزدىق مولشەرلەمە جاعدايىندا ءومىر سۇرەدى. ىشكى نارىقتىڭ ينديكاتورى ساۋدا بالانسىنىڭ جاعدايىنا, تىكەلەي شەتەلدىك ينۆەستيتسيالارعا, ستراتەگيالىق ساۋدا سەرىكتەستەرىمىزدىڭ ەكونوميكالىق جاعدايىنا تاۋەلدى. وزدىگىنەن ەل ەكونوميكاسىنىڭ ساپالى جانە تۇراقتى ءوسۋىن قامتاماسىز ەتە المايدى. دسۇ جاعدايىنا ەندىك. قارجى ساياساتىنداعى كەيبىر كولەڭكەلى تۇستار ەندى عانا جۇيەلەنىپ جاتىر. قولعا الىپ ۇلگەرگەن تىرلىكتەر – ءبىر, ۇلگەرە الماي جاتقانىمىز – مىڭ, دەيدى ول.
ساراپشى ەاەو الدىنداعى مىندەتتەمەلەرىمىز دە بار ەكەنىن ەسكە سالدى. ۋاقىت وتكەن سايىن ەدب ينۆەستيتسيالىق تارتىمدىلىعىنان ايىرىلىپ, قارجى وليگارحتارى ءۇشىن پايدالى بولۋدان قالىپ بارادى. بانكتەردىڭ ءبىر-بىرىنە جۇتىلۋى مەن ساتىلۋى سونىڭ دالەلى. ەگەر جاعداي وسىلاي جالعاسا بەرسە بانكتەر دسۇ جاعدايىندا دا ۇلتتىق قورعا نەمەسە مەملەكەتكە استىرتىن جاعدايدا قول جايا بەرۋى مۇمكىن. وسىنداي جاعدايدا ۇلتتىق بانكتىڭ بۇل شەشىمىن نە بەل كەتەدى, نە بەلبەۋ كەتەدى دەپ سۋرەتتەۋگە بولادى.
الماتى
