مەملەكەتتىك باعدارلامالار قالاي رەفورمالانادى؟

تاۋەلسىزدىك جىلدارىنداعى مەم­لە­كەتتىك باعدارلامالاردىڭ قالاي ورىن­دالعانى كوز الدىمىزدا. ونىڭ ءبىرازى كۇشىن جويدى, جاڭا باع­دارلامالار مەن قۇجاتتار جاسالدى. ءبارىن ساتىلى تۇردە جۇيەلەپ, قاجەت ەمەستەرىنەن ارىلۋ كەرەكتىگىن اشىق ايتقان پىكىرلەر اقورداعا جەتتى. سايكەسىنشە شەشىم قابىلداندى.

بۇل ماسەلەنىڭ تولعاعى ءپىسىلىپ جەت­­كەنى وتكەن جىلى قاتتىراق ءبىلىن­دى. قاراشا ايىندا ۇلتتىق بانك پار­لامەنت قابىرعاسىندا ءتيىم­سىز باعدارلامالاردى قىسقارتۋ تۋرا­لى ماسەلەنى كوتەردى. مەملەكەت­تىك باعدارلامالار ارقىلى ەكونو­مي­كالىق وسىمگە سەرپىن بەرۋ قولدا­نىس­تاعى قولداۋ تەتىكتەرىنىڭ ماقساتتارى مەن مىندەتتەرىن قايتا باعدارلاي وتى­رىپ, قايتا قاراۋدى تالاپ ەتە­تىنىن العا تارتتى. قولدانىستاعى مەم­لە­كەت­تىك باعدارلامالار نەگىزى­نەن نەسيە بو­يىنشا پايىزدىق مول­شەر­لەمەنى سۋب­سيد­يالاۋعا باعىتتالعان. 2015-2019 جىلدار ارالىعىندا سۋب­سي­ديالاۋ ارقىلى ەكونوميكانى دامىتۋ مەن قولداۋدىڭ ءتۇرلى باع­­دار­لامالارى اياسىندا 4,3 ترلن تەڭ­گەنىڭ كەلىسىمشارتتارى نەسيە­لەندى. مۇنداي مەحانيزم نەسيەلىك نارىق­تاعى رەسۋرستاردىڭ ءادىل قۇنىن بۇر­ما­لايدى, پايىزدىق مولشەرلەمە مەن نەسيە­لىك ارنالاردىڭ تيىمدىلىگىن تومەندەتەدى.

ماكروەكونوميكا, الەۋمەتتىك سالا, بيزنەس, سوت پەن وزگە دە سالالار بويىنشا قازىر ءىرى ستراتەگيالىق قۇ­­جات­تار دايىندالىپ جاتىر. سترا­تەگيالىق جوسپارلاۋ جانە رەفورمالار اگەنتتىگى جۇمىس ىستەي باستاعان ءۇش جارىم ايدا رەفورمالار جونىن­دەگى جوعارى كەڭەستىڭ ەكى وتىرىسى ءوتتى. ستراتەگيالىق جوسپارلاۋ جانە رەفورمالار اگەنتتىگىنىڭ توراعا­سى قايرات كەلىمبەتوۆ ەڭ اۋەلى و­ز­گە­­رىس­تەردى قاجەت ەتەتىن سالا­لار­­عا باسىمدىق بەرەتىنىن ايتتى.  

– دەنساۋلىق ساقتاۋ, ەكونومي­كا­لىق ءوسۋ سەكتورىندا بىزگە ۇلتتىق قور كومەكتەستى. ەندى ۇلتتىق قور­دى قالىپتاستىرۋعا قالاي كىرى­سەتى­نى­مىز, بيۋدجەت جانە قازىنا سايا­ساتىنىڭ قانشالىقتى ۇتىمدى بولا­تىنى وتە ماڭىزدى. وسى ماسەلە­لەر­­دىڭ بارلىعى بيىل ماكروەكونوميكا ماسەلەلەرى جونىندەگى توپتا قارا­لادى. ەكونوميكانى ءارتاراپ­تاندىرۋ بويىنشا جۇمىس توبىنا كەلەر بولساق, مۇناي مەن ونىڭ باعاسىنا تاۋەلسىز سەك­ت­ور قۇرۋ قاجەت. مەملەكەت باس­شىسى­نىڭ تاپسىرماسى بويىنشا جاڭا جۇمىس ورىن­دارى قۇرىلادى. تۋريزم, اگرو­شارۋاشىلىق سىندى سەك­تور­لارعا نازار اۋدارىلىپ, بيۋدجەت قار­جىسى بولىنەدى, – دەدى ق.كەلىمبەتوۆ.

تاعى ءبىر ماڭىزدى باعىتتاردىڭ ءبىرى – الەۋمەتتىك سالا. قازىر الەۋ­مە­ت­­­تىك كودەكستى قۇرۋ جۇمىس­تارى باس­­­تال­­عانىن ايتىپ وتكەن ق.كە­لىم­بەتوۆ وڭىرلىك دامۋ ستراتەگياسىن قا­بىل­داۋدى ۇسىنعانىن, ءار ءوڭىردىڭ ءوزىن دا­مىتاتىن ارتىق­شىلىعى, ءوسۋ نۇكتە­لەرى بار ەكەنىن, الدىمەن سولاردى انىق­تاۋعا باسىمدىق بەرى­لەتىنىن ايتتى.

– ءبىز جەتىستىككە جەتكەن ۇلىبري­تانيا, مالايزيا, سينگاپۋر سىندى الدىڭعى قاتارلى ەلدەردىڭ رەفورمالاردى جۇزەگە اسىرۋ تاجىريبەلەرىمەن تانىستىق. مەملەكەت باسشىسى سترا­تەگيالىق جوسپارلاۋ جۇيەسى بەكى­تىلگەننەن كەيىن مەملەكەتتىك باعدارلامالاردان ۇلتتىق جوبالارعا اۋىساتىنىمىزدى اتاپ ءوتتى. ۇلتتىق جوبا دەگەنىمىز – ناقتى ءبىر ماقسات­تارعا جەتۋگە باعىتتالعان كەشەندى جوس­­پار. وسى باعىتتاردىڭ بارلىعى بيىل جۇزەگە اسادى جانە ءار ۇلتتىق جو­­بانى ءتۇرلى مەملەكەتتىك ورگان جۇ­زەگە اسىرادى. تسيفرلى قىزمەت نەگى­زىن­دە جۇمىس ىستەيتىن ارنايى ورتا­لىق­تار قۇرىلادى. بارىنەن بۇرىن كەڭ­سە, تسيفرلى ترانسفورماتسيا كەڭ­سەسى جانە ۇلتتىق جوبالاردىڭ جۇزە­گە اسىرىلۋىن باقىلاۋ كەڭسەسى جۇمى­سىن باستايدى. اگەنتتىك قۇرۋ – مەم­لەكەت باسشىسى اتاپ وتكەن ۇلكەن رە­فور­مالارعا دايىندىقتىڭ قورىتىن­دى كەزەڭى بولدى, – دەدى ق.كەلىمبەتوۆ.

ماكروەكونوميكا توبىن سۋما چاك­رو­بارتي باسقارادى, ول رەفور­ما­لار جونىندەگى جوعارى كەڭەس تور­اعا­سىنىڭ ورىنباسارى. ءۇش توپتى پرەمەر-مينيستر باسقارىپ وتىر, ءبىر توپتى پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنىڭ باسشىسى جانە تاعى ءبىر توپتى پرە­زيدەنت اكىمشىلىگى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى باسقارادى. ءار توپ بىرنەشە وتىرىس وتكىزىپ ۇلگەردى, جۇمىس توپتارىنىڭ پلاتفورماسى – مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ جۇمىسى, ال ۇيلەستىرۋشى ءرولدى ستراتەگيالىق جوس­پارلاۋ جانە رەفورما اگەنتتىگى ات­قارادى. الەمدىك ترەندتەر, ال­دىڭ­عى قاتارلى الەمدىك تاجىريبە زەرت­تەلدى. قازىر كەز كەلگەن شەشىم big data نەگىزىندە قابىلدانۋى قاجەت. سول سەبەپتى ستراتەگيالىق جوسپارلاۋ جانە رەفورمالار اگەنتتىگى ستا­تيس­تيكا سالاسىنا ۇلكەن وزگەرىس ەن­گى­زىپ جاتىر. ستاتيستيكا بيۋروسى اگەنت­تىككە بەرىلدى. بۇل بيۋرو ەكونوميكادا بولىپ جاتقان جايتتارعا تاۋەلسىز باعا بەرۋ ءۇشىن قاجەت.

ق.توقاەۆ 2021 جىلى ستراتەگيا­لىق جوسپارلاۋ جۇيەسى بەكىتىلگەننەن كەيىن مەملەكەتتىك باعدارلامالاردان ۇلتتىق جوبالارعا اۋىسۋدى اتاپ وت­­كەن-ءدى. ال ساراپشىلار ۇلتتىق جوبا ناقتى ءبىر ماقساتتارعا جەتۋگە با­­عىت­­تالعان كەشەندى جوسپارلارعا با­­­سىم­دىق بەرىپ, مۇمكىندىك پەن الە­ۋە­­­تىمىزدى شاشىراتىپ الۋعا جول بەر­­­مەۋ قاجەت ەكەنىن ەسكەرتە باستا­دى. قول­­دانىستاعى مەملەكەتتىك باع­دار­­­لا­­­مالاردى سكرينينگتەن وتكىزىپ, ءبىر شي­­را­تىپ الۋ الەمدىك ترەندكە اينالعان.

«2021-2023 جىلدارعا ارنالعان كوپتەگەن مەملەكەتتىك باعدارلاما­لاردى قارجىلاندىرۋدىڭ قىس­قارۋى داعدارىس پەن بيۋدجەت تاپ­شى­لىعى جاعدايىندا بيلىكتىڭ ءماج­بۇرلى قادامى. ەندىگى جەردە تەك قانا مەملەكەتتىك رەتتەۋشى مىندەت­تە­مە­لەردىڭ شىعىندارى «قورعالۋى» كەرەك», دەيدى ساراپشىلار. ولار­دىڭ پىكىرىنشە, مەملەكەتتىك باع­دار­لا­مالاردىڭ كوپشىلىگىندە قىس­قارتۋ­دىڭ رەزەرۆتەرى بار. بۇل باع­دار­لامالاردى ءوزارا ۇيلەستىرۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.

مەملەكەتتىك باعدارلامالار نەگە ورىندالمادى؟

قازىر قازاقستاندا ۇلتتىق ەكونو­ميكانىڭ بارلىق سالاسى مەن ءىس جۇزىندە قوعامدىق ءومىردىڭ بارلىق سالاسىن قامتيتىن 15 مەملەكەتتىك جانە سالالىق باعدارلاما بار. جاسى­ر­اتىنى جوق, بۇكىل حالىقتىڭ ءال-اۋقاتى كوبىنە مەملەكەتتىك باع­دار­ل­امالارعا بايلانىستى.

ساياساتتانۋشى سانجار بوقاەۆ شەنەۋنىكتەر مەملەكەتتىك باعدار­لامالاردى پافوسپەن جاريالايتىنىن, سوڭىندا ونىڭ ورىندالۋى­نا جاۋاپتى تۇلعالاردىڭ كىم ەكەنىن ۇمىت­تىرىپ جىبەرۋگە تىرىساتى­نىن ايتادى. ونىڭ پىكىرىنشە, مەم­لە­كەت­تىك دەڭگەيدە قابىلدانعان ءار قۇجات, ءار باعدارلاما مۇقيات تالدان­بايدى. مەم­لە­كەتتىك باعدارلامالاردى ىسكە اسى­رۋ­دىڭ تيىمدىلىگىن باعالاۋ ادىس­تەرى ا­زىرلەنەتىنىن جانە ونى جاۋاپ­تى ورىنداۋشىلار بەكىتەتىن تاجىري­بە بۇرىننان قالىپتاسقانىن ناقتى­لاعان س.بوقاەۆ بۇل ادىستەمە سىرتقى تاۋەلسىز ءاۋديتتىڭ ساراپتاماسىنان وتپەيتىنىن دە ەسكەرتتى. ونىڭ ناتي­جەسى دە قىزىق: مەملەكەتتىك باع­دار­لامالاردىڭ ورىنداۋشىسى ءوزىن-ءوزى دامىتادى, جۇزەگە اسىرادى جانە ءوزىن-ءوزى باعالايدى. ياعني دايىنداۋ­شى دا, ورىنداۋشى دا, سىنشى دا باعدارلامانى دايىنداعان جۇمىس توبىنىڭ ءوزى بولىپ شىعادى.

ساراپشى ايتقانداي, قولدانىس­تا­عى باعدارلامالاردىڭ باسىم كوپ­­­شى­لىگى ورىندالۋ تەتىكتەرىنىڭ جوق­­تى­عىنان جۇزەگە اسپاي قالعان. باع­­دار­لامانىڭ ماقساتى, مىندەتى, ين­دي­كاتيۆتى كورسەتكىشتەرى ايقىن بول­عانى­مەن ونى جۇزەگە اسىراتىن تەتىك­تەرى بارىنشا ب ۇلىڭعىر.

– قازاقستاندا مەملەكەتتىك باع­دارلامالاردى ىسكە اسىرۋدىڭ تيىم­دىلىگىن باعالاۋ ادىستەرى ازىرلە­نەتىن جانە ونى تەك جاۋاپتى ورىنداۋشىلار بەكىتەتىن تاجىريبە بۇرىننان قا­لىپتاسقان. سونىمەن قاتار ادىس­تەمە سىرتقى تاۋەلسىز ءاۋديتتىڭ ساراپتاماسىنان وتپەيدى. ءتيىمدى باسقارۋ تۇرعىسىنان بۇل مۇلدەم قولايسىز, – دەيدى س.بوقاەۆ.

ساراپشى ايتقانداي, مەملەكەتتىك باس­قارۋ جۇيەسىندە اق پەن قارانىڭ ارا­­سىنداعى ميلليون ءتۇرلى ءتۇس بار ەكە­­نىن مويىندامايتىن KPI جۇيە­سى قا­لىپ­تاسقان. بۇل باعىت بيۋد­جەت­تىڭ ورىن­­دالۋىنا جانە بولىن­گەن قار­جى­نىڭ يگەرىلۋىنە عانا باسىمدىق بەرەدى. ال تۇپكى ناتيجە ەشكىمدى قىزىق­تىر­مايدى.

– مەملەكەتتىك باعدارلامالاردى ىسكە اسىرۋدىڭ تيىمدىلىگىن باعالاۋ ادىستەرى شەنەۋنىكتەردى شىعىنداردى باسقارۋعا باعىتتاپ, شىعىننىڭ ارناسىن پايداعا باعىتتاۋ مۇم­كىن­دىگىن تەجەپ, بولىنگەن قارجى­نى قالاي يگەرگەنىڭىزدىڭ, قالاي ۇنەم­دەگەنىڭىزدىڭ قۇنى كوك تيىن بولىپ قالادى. بۇل ءتاسىل شەنەۋنىكتەردى تەك بيۋدجەتتەردى ازىرلەۋمەن اينالىسۋعا ءماجبۇر ەتەدى, مەملەكەتتىك ورگانداردى تەندەرلىك ماشيناعا اينالدىرادى. ناتيجەسىندە, شىعىندارعا تالداۋ جاسالمايدى. تالداۋ جاسال­ماعان­دىقتان, باعدارلامانىڭ شىعى­نى مەن پايداسىن باعالايتىن ناقتى قۇرالدار قولدانىلماي, تاسادا قالادى, – دەيدى ول.

مەملەكەتتىك باعدارلامانىڭ ورى­ندالماعانى ءۇشىن توپ-مەنەد­جەر­لەردىڭ جەكە جاۋاپكەرشىلىگىنىڭ جوقتىعى, ءجۇز ميللياردتاعان تەڭگەنى ءتيىمسىز جۇمساعان شەنەۋنىكتەرگە سانكتسيالار قولدانبايتىنى وسىعان دەيىن دە ءجيى ايتىلاتىن.

– ءبىز مىڭداعان تەڭگەنى ىسىراپ ەتكەنى ءۇشىن اۋىلدىق وكرۋگتىڭ كىشكەنتاي شەنەۋنىگىن سوتتاپ جاتىرمىز, ال مينيسترلەردى بىرنەشە ميللياردتىق باعدارلامالاردىڭ ساتسىزدىگى ءۇشىن جازالامايمىز. مەم­لەكەت ەندىگى جەردە جاۋاپكەر­شىلىكتىڭ تەك مورالدىق ەمەس, قىلمىستىق سيپاتىنا دا باسىمدىق بەرۋى قاجەت. ونى باعدارلامانى ازىرلەۋشىلەر دە, ىسكە اسىرۋعا جاۋاپتى ادامدار دا سەزىنگەن كەزدە باعدارلامانى ورىنداۋعا مۇمكىندىك تۋادى, – دەپ قورىتتى س.بوقاەۆ.

قاجەتسىز باعدارلامالاردى كوبەيتۋ قاجەت ەمەس

ەكونوميست ماعبات سپانوۆ پوپۋ­ليستىك شەشىمدەردى قابىلداۋ ءجۇرىپ جاتقانىن, ۇكىمەت كەيبىر ماسە­لە­لەردى ۇلتتىق قور قاراجاتى ەسەبى­نەن شەشۋدى ۇسىناتىنىن, مۇنى توق­تاتاتىن ۋاقىت كەلگەنىن, ۇكى­مەت­تىڭ ەكونوميكالىق بلوگىنا اقشا تابۋدى ۇيرەنەتىن كەز كەلگەنىن جەت­كىزدى. ۇلتتىق قوردىڭ اقشاسىن جاراتۋ ارقىلى ماسەلەنى شەشۋ ءۇشىن كوپ ويلانۋدىڭ قاجەتى جوق. ۇكىمەتتىڭ نازارى جالاقى, جەر, دەنساۋلىق جانە زاڭ توڭىرەگىندە بولۋى كەرەك. مەملەكەتتىك باعدارلامالار كوپ, جاڭا باعدارلامالار دا ازىرلەنۋدە. ارقايسىسى بەلگىلى ءبىر قارجىلىق قول­داۋدى قاجەت ەتەدى. الايدا, قا­زىرگى جاعدايدا ولاردى قانداي كوز­دەر­دەن قارجىلاندىرۋ كەرەكتىگى تۇسىنىكسىز. قوعامدى جەكە قاۋىپسىزدىك, جالاقى, دەنساۋلىق جانە الەۋمەتتىك ادىلدىك تولعاندىرادى.

– قاجەتسىز باعدارلامالاردى بىرىنەن كەيىن ءبىرىن بالالاتا بەرۋدىڭ قاجەتى جوق. حالىقپەن كەلىسىپ, جاع­داي­دى ناقتى تۇسىندىرە ءبىلۋ كەرەك. قىتايدىڭ باتىستى يگەرۋى دە زەرتتەۋگە تۇرارلىق تاجىريبە. جالپى مەملەكەتتىك ساياسات وسى باعىتقا كوڭىل اۋدارا باستاعانى دۇرىس, – دەيدى م.سپانوۆ.

GSB UIB بيزنەستى تالداۋ ورتا­لىعىنىڭ ساراپشىسى, ەكونوميست ماقسات حالىقتىڭ بايلامىنشا, تاۋەلسىزدىك العان جىلدارى قابىل­دانعان مەملەكەتتىك باعدارلا­ما­لار­دىڭ جالپى سانى 50-دەن اسىپ كەتىپتى. وسى باعدارلامالاردىڭ ىشىن­دە ءىلىپ الاتىندارىنىڭ قاتا­رىن­دا ين­دۋستريالاندىرۋ باعدار­لاما­سى بار. قازىر مۇنى ساراپشى­لار ءبىر-بىرىمەن ساباقتاسىپ, ءبىر-ءبىرىن تولىقتىرا­تىن سالالىق باعدار­لا­مالارعا تەڭەپ ءجۇر. ستراتە­گيا­لىق جوسپارلاۋ جانە رەفورما­لار اگەنت­تىگىنىڭ توراعاسى وسى باع­دار­لامالاردىڭ باسى-قاسىندا جۇرگەنىن ايتىپ وتكەن ماقسات حالىق 2009 جىلدارى قايرات كەلىمبەتوۆپەن كەزدەسكەنىن, «2015 جىلعا دەيىنگى قامتيتىن باعدارلامانىڭ ناتيجەسىن كۇتپەي, جاڭا باعدارلامانىڭ نە سەبەپتەن قابىلدادىڭىزدار؟» دەپ سۇراعانىن ايتتى.

– سول كەزدە قايرات نەمات ۇلى العاشقى باعدارلاما قابىلدانعان كەزدە 2007-2009 جىلدارداعى قارجى­لىق داعدارىس ەسكەرىلمەگەنىن, سول سەبەپتى باعدارلامانى قارجىلاندىرۋ ۋاقىت­شا توقتاتىلعانىن ايتتى. ال­دىڭعى قۇجاتتارداعى ساباقتاستىقتى ساقتاي وتىرىپ, جاڭا باعدارلاما قابىلدانعانىن, كوپ باعدارلامالار ەكىنشى كەزەڭگە قالىپ تۇرعانىن, بىراق 2020 جىلعا دەيىن جۇزەگە اساتىنىن جەتكىزگەن بولاتىن. بىزدە باعدارلاماعا جاۋاپتى تۇلعانىڭ ناقتىلانبايتىنى بار. مىسالى, باعدارلاما ءبىر شەنەۋنىكتىڭ مينيستر نەمەسە پرەمەر-مينيستر كەزىندە قابىلداندى. كەيىن ول اكىم نەمەسە ەلشى بولىپ كەتكەندىكتەن «باعدارلامانىڭ ورىندالۋىنا كىم جاۋاپ بەرەدى؟» دەگەن سۇراق جاۋاپسىز قالادى, – دەگەن م.حا­لىق جا­ۋاپتى تۇلعالاردىڭ جاۋاپ­كەرشىلىگى اۋىس-ءتۇيىستىڭ تاساسىن­دا اداسىپ قالاتىنىن ايتىپ ءوتتى.

– بۇگىنگە دەيىن قابىلدانعان باعدارلامالاردى 2050 جىلعا دەيىنگى ستراتەگيامىزدىڭ اينالاسىنا توپتاستىراتىن كەشەندى ستراتەگيالىق باعدارلاما كەرەك. ءبىز سول كەزدە عانا مەملەكەت باسشىسى ايتىپ وتكەندەي, مەملەكەتتىك جوسپارلاۋدىڭ جاڭا جۇيەسىن دوگماتيزم مەن كوزبوياۋشىلىقتان تازارتامىز. بىراق كەدەرگى كوپ. ستراتەگيالىق جوسپارلاۋ جانە رەفورمالار اگەنتتىگى قيىننان قيىستىرۋدىڭ مىڭ ءتۇرلى ءتاسىلىن مەڭگەرگەن اكىمدەرگە ازىرگە ءالى مىنەز كورسەتە العان جوق. سون­دىق­تان اگەنتتىككە مەملەكەتتىك باعدارلامالاردىڭ ورىندالۋىن باقىلايتىن, قاي جەردە ءمۇلت كەتكەنىن قاداعالايتىن, كوشتى كەيىنگە تارتىپ وتىرعان اكىمدەرگە ەسكەرتۋ بەرەتىن قۇزىرەت بەرۋ كەرەك, – دەيدى ەكونوميست. اگەنتتىك بۇل مىندەتتى تاۋەلسىز ءھام كاسىبي ساراپشىلاردىڭ مۇمكىندىگىمەن جۇزەگە اسىرا الادى.

الماتى