– ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ جارعىلىق ورگاندارىندا توراعالىق ەتۋ جاڭا جىلدان باستاپ بەلارۋس مەملەكەتىنەن قازاقستانعا وتەدى. ءبىز 2021 جىلى وداق تۋرالى شارتتى تولىققاندى جۇزەگە اسىرۋدى, كەدەرگىلەردى جويۋدى, ءوزارا ءتيىمدى كووپەراتسيالىق جانە حالىقارالىق ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋدى, كوميسسيانىڭ كادرلىق قۇرامىن قالىپتاستىرۋ پروتسەدۋراسىن جەتىلدىرۋ, ونىڭ قىزمەتى مەن جاۋاپكەرشىلىگىن كۇشەيتۋدى نەگىزگى باسىمدىق رەتىندە جوسپارلاپ وتىرمىز, – دەگەن بولاتىن قاسىم-جومارت توقاەۆ بىلتىر جەلتوقسان ايىنداعى وتىرىس كەزىندە.
وداق اياسىندا وتكەن التى جىلدا بەس مەملەكەت اراسىنداعى الىس-بەرىس ارتتى. 2020 جىلدىڭ كورسەتكىشى بويىنشا, قازاقستان رەسەيگە 3,9 ملرد دوللاردىڭ تاۋارىن ەكسپورتتاعان. بۇل 2014 جىلدىڭ قاڭتار-قازان ايلارىمەن سالىستىرعاندا 26,4 پايىزعا از دەپ جازادى وتاندىق LS پورتالى. تاسىمالدانعان تاۋارلاردىڭ نەگىزگىلەرى – مەتالل رۋدالارى, تابيعي ۋران, تەمىر, تابيعي گاز جانە باسقالار. رەسەي ءوز كەزەگىندە قازاقستانعا 10,7 ملرد دوللاردىڭ تاۋارىن تاسىعان. 2014 جىلمەن سالىستىرعاندا تاسىمال كولەمى 6,8 پايىزعا ازايعان. رەسەيدەن بىزگە كەلگەن تاۋارلار ىشىندە تابيعي گاز, التىن, كولىك قۇرالدارى, شاناقتار, قۇندى مەتالل رۋدالارى بار.
كورشىلەس قىرعىز رەسپۋبليكاسى ەكونوميكالىق وداققا 2015 جىلدىڭ 12 تامىزىندا قوسىلدى. بىلتىر قازاقستان قىرعىزستانعا 452 ملن دوللاردىڭ تاۋارىن جەتكىزگەن (23,5 پايىزعا از). نەگىزىنەن ءبىزدىڭ ەلدەن كورشى ەلگە تەمەكى, ۇن, بيداي, تابيعي گاز, تاس كومىر, تابيعي ۋران اپارىلادى ەكەن. قىرعىزستاننان قازاقستانعا تاۋار يمپورتتاۋ التى جىل ىشىندە 33,7 پايىزعا دەيىن تومەندەپ كەتكەن. 2020 جىلدىڭ 10 ايىندا 203 ملن دوللارعا دەيىن جەتتى. كوبىنە ءبىزدىڭ ەل قىرعىزستاننان اينەك ونىمدەرى, نان جانە ءسۇت ونىمدەرىن ساتىپ الادى.
قازاقستاننان بەلارۋسياعا تاسىمالداناتىن تاۋار قۇنى 2020 جىلدىڭ 10 ايىندا 6,3 پايىزعا كوبەيىپ (2014 جىلمەن سالىستىرعاندا), 54,5 ملن دوللاردى قۇراعان. تىزىمدە مۇناي ونىمدەرى, مۇناي گازى, اليۋميني, تەمىر بۇيىمدارى, ماقتا, كومىر, قالدىقتار, مىس سىنىقتارى جانە تىڭايتقىشتار بار. ءوز كەزەگىندە بەلارۋسيادان قازاقستانعا قانت, ءسۇت ونىمدەرى, تراكتور, كولباسا, ءدارى, جيھاز, پلاستماسسا بۇيىمدارى مەن شينالار جەتكىزىلگەن. ونىڭ جالپى قۇنى 526,7 ملن دوللاردى قۇرايدى. جەتكىزۋ 2014 جىلمەن سالىستىرعاندا 10,1 پايىزعا تومەندەگەن.
قازاقستاننىڭ ارمەنيامەن ساۋدا-ساتتىق مولشەرىن الدىڭعى ءۇش مەملەكەتپەن سالىستىرۋعا كەلمەيدى. دەسە دە ازداپ ەكسپورت جانە يمپورت مولشەرى بار. 2020 جىلدىڭ 10 ايىندا ارمەنيا قازاقستاننان 8,2 ملن دوللارعا تاۋار ساتىپ العان. ءبىر قىزىعى, بۇل سوما 6 جىل بۇرىنعى ۋاقىتپەن سالىستىرعاندا 25 ەسە كوپ ەكەن. نەگىزىنەن ارمياندار قازاقستاننان اۋىل شارۋاشىلىعى جانۋارلارىن, قارا مەتالل بۇيىمدارىن, تەمىر بۇيىمدارى, مۇناي گازىن ساتىپ الادى. ارمەنيادان يمپورتتالاتىن تاۋار كولەمى 5,1 پايىزعا ازايىپ كەتكەن. بىلتىرعى كورسەتكىش – 5,8 ملن دوللار. كوبىنە ول جاقتان ءبىزدىڭ ەلگە سپيرتتىك ىشىمدىكتەر, اشەكەي بۇيىمدار, ءدارى-دارمەك پەن پلاستماسسا بۇيىمدارى كەلەدى.
بيىلدان باستاپ قولدانىسقا ەنەتىن ەرەجە بويىنشا, ەاەو اياسىندا تاۋار اينالىمى كەزىندە يمپورتتاۋشىلار ءبىر مەزگىلدە كەدەندىك دەكلاراتسيادا وزدەرىنىڭ تاۋارلارىنىڭ پرەفەرەنتسيالدى ەمەس جانە جەڭىلدەتىلگەن شىعۋ تەگى تۋرالى مالىمەتتەردى كورسەتە الادى. سونىمەن قاتار 2021 جىلدىڭ 31 ناۋرىزىنان باستاپ ترانسپورتتىق قۇرالداردىڭ ەلەكتروندى پاسپورت جۇيەسى ەنگىزىلەدى. قازىردىڭ وزىندە رەسەي اتالعان جۇيەگە تولىقتاي كوشكەن. ەندى ونى وزگە ەلدەر قولدانىسقا ەنگىزۋى كەرەك.
سونداي-اق ەاەو 2021 جىلدان باستاپ ءسۇت ونىمدەرىن تاڭبالاۋدى دا جوسپارلاپ وتىر. اتالعان شارانى باستاۋ مەرزىمى ءونىم تۇرىنە بايلانىستى 1 ماۋسىمعا دەيىن تاڭبالاۋ شاراسى سىر مەن بالمۇزداققا قولدانىلسا, 1 قىركۇيەككە دەيىن ءسۇت, كەفير, يوگۋرت, سۇزبە ونىمدەرى, 1 جەلتوقسانعا دەيىن 40 تاۋلىككە دەيىن ساقتالاتىن ءسۇت ونىمدەرى تاڭبالانۋى كەرەك.
ەكونوميكالىق كورسەتكىشتەر بويىنشا قازاقستاننىڭ جاعدايى كەرەمەت دەپ باعالاۋعا كەلمەيدى. ازىرگە ءبىزدىڭ ەل ينفلياتسيا بويىنشا ناشار كورسەتكىشكە يە (بىزدەن كەيىن تەك قىرعىزستان ورنالاسقان). 2020 جىلدىڭ قاراشا ايىنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا قازاقستانداعى جىلدىق ينفلياتسيا 7,3 پايىز بولدى. بۇل كورسەتكىش قىرعىزستاندا – 8,2, بەلارۋسيادا – 6,6, رەسەيدە – 4,4, ارمەنيادا – 1,6 پايىز. سونداي-اق قازاقستان ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىنىڭ قىمباتتىعى جونىنەن دە العا شىعىپ كەتكەن.
ۇكىمەت باسشىسى اسقار مامين قازاقستان ەاەو اياسىندا ءوزىنىڭ ۇلتتىق مۇددەسىن لايىقتى قورعاي الىپ وتىر دەپ ەسەپتەيدى.
– ەلدەر ينتەگراتسيالىق پروتسەستەردەن ماكسيمالدى پايدا الۋعا تىرىسادى, كوبىنەسە ىشكى بيزنەستى قورعاۋ ماقساتىندا ءوز مىندەتتەمەلەرىن بۇزادى. مۇنداي جاعدايلار ءۇشىن ەاەو زاڭناماسىندا بيزنەستە كەزدەسەتىن كەدەرگىلەردى جويۋعا باعىتتالعان قاجەتتى قۇرالدار قاراستىرىلعان. ماسەلەن, 2016 جىلدان بەرى ەاەو اياسىندا 65 كۆاليفيكاتسيالىق كەدەرگىنىڭ 54-ءى جويىلدى. سونداي-اق قازاقستاندىق تاۋارلاردىڭ سەرىكتەس ەلدەر نارىعىنا بارۋى ءۇشىن ۇلتتىق دەڭگەيدە جانە ەاەو ورگاندارى اياسىندا جۇيەلى جۇمىس جۇرگىزىلىپ جاتىر, دەگەن ەدى ا.مامين بىلتىر دەپۋتاتتىق ساۋالعا جاۋاپ بەرۋ كەزىندە.
سونىمەن قاتار بىلتىر 19 مامىردا وتكىزىلگەن ەاەو باسشىلارىنىڭ وتىرىسى كەزىندە پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ قازاقستان ءۇشىن بىرقاتار ءتيىمسىز باستامانى اتاپ كورسەتىپ, بۇل قاتەلىكتەر 11 جەلتوقسان كۇنگى وتىرىسقا دەيىن تۇزەتىلگەن ەدى. قازاقستاننىڭ ساۋدا جانە ينتەگراتسيا ءمينيسترى باقىت سۇلتانوۆتىڭ ايتۋىنشا, ءاۋ باستا ەاەو-نىڭ دامۋ ستراتەگياسىندا قازاقستاننىڭ ەكونوميكالىق مۇددەسىنە ساي كەلمەيتىن باستامالار كوپ بولعان.
– قازاقستاندىق تاراپ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مۇددەلەرىنە قايشى كەلەتىن نورمالاردى ستراتەگيادان الىپ تاستاۋعا جانە وداق شەڭبەرىندە قازاقستاننىڭ ەكونوميكالىق مۇددەلەرىن ىلگەرىلەتەتىن باستامالاردىڭ ەنگىزىلۋىن قامتاماسىز ەتۋگە قول جەتكىزدى. قازاقستان سونداي-اق ستراتەگياعا مۇشە مەملەكەتتەردە مەملەكەتتىك ساتىپ الۋلاردى تولىق تسيفرلاندىرۋ بويىنشا ءىس-شارالار كەشەنىن ازىرلەۋ باستامالارىن ەنگىزۋدى قامتاماسىز ەتتى. قازىر قازاقستاندا عانا مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ ەلەكتروندى فورماتتا جۇزەگە اسىرىلادى. ەاەو سەرىكتەس ەلدەرىندە وسى سالانى تولىققاندى تسيفرلاندىرۋدىڭ بولماۋى ءبىزدىڭ جەتكىزۋشىلەرىمىزدىڭ وسى مەملەكەتتەردىڭ مەملەكەتتىك ساتىپ الۋلارىنا قاتىسۋ پروتسەدۋراسىن قيىنداتادى. سوندىقتان بۇل ماسەلەنى شەشۋ ءبىز ءۇشىن تۇبەگەيلى ماڭىزدى, – دەگەن ەدى ب.سۇلتانوۆ.
بيىلدان باستاپ ەاەو-عا مۇشە ەلدەردىڭ كەز كەلگەن ازاماتى ءوزى جۇمىس ىستەگەن وداق ەلدەرىنىڭ ۇكىمەتىنەن زەينەتاقى الۋعا قۇقىلى. وسىعان وراي مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداققا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ ەڭبەكشىلەرىن زەينەتاقىمەن قامسىزداندىرۋ تۋرالى كەلىسىمدى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى» زاڭعا بىلتىر جەلتوقسان ايىندا قول قويدى. زاڭ بويىنشا ەڭبەكشىنىڭ قۇقىعى ءوزى جۇمىس ىستەگەن ەلدىڭ ازاماتىمەن تەڭەسەدى. ءار مەملەكەت ءوز اۋماعىندا جۇمىس ىستەگەن شەتەلدىك ازاماتقا زەينەتاقى تولەۋى ءتيىس. ەگەر ءبىر ازامات وزگە ءتورت مەملەكەتتىڭ اۋماعىندا دا جۇمىس ىستەسە, وندا سول ءتورت مەملەكەتتەن دە جۇمىس ىستەگەن مەرزىمدەرىنە سايكەس زەينەتاقى الادى. الداعى ۋاقىتتا ەاەو مۇشە مەملەكەتتەردىڭ نەسيە دەرەكتەرىن دە بىرىكتىرۋدى جوسپارلاپ وتىر. بۇل وزگەرىستەردىڭ قازاقستاننىڭ ەكونوميكالىق مۇددەسىنە كەلتىرەر پايدا-زالالىن الداعى ۋاقىتتا تارازىلايمىز.
