ەكىنشىدەن, قايعىنىڭ ۇلكەنى – ءولىم. ال ءولىم ادىلەتسىزدىكپەن, زورلىقپەن كەلسە, ەش كىناسى جوق جازىقسىز جاندار, ۇرپاقتارى, تۋعان-تۋىستارى قۋدالانسا, قىلمىستىڭ اۋىرلىعى ارتا تۇسپەي مە! «ۇلكەن تەررور» تۇسىندا قازاقستاندا 125 مىڭ ادام ساياسي قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىرادى, ولاردىڭ 25 مىڭى اتىلدى دەپ ءجۇرمىز. شىنتۋايتىنا كەلگەندە, ستالين بيلەگەن داۋىردە تىرىدەي نەمەسە ولىدەي قۋدالانعاندار سانى بۇدان 40-50 ەسە كوپ. سەبەبى ءاربىر «حالىق جاۋىنىڭ», شارۋالار كوتەرىلىسىنە قاتىسۋشىنىڭ 15-20 جاقىنى سەرگەلدەڭگە ءتۇستى. بۇلارعا زورلىقپەن جەر اۋدارىلعانداردى قوسىڭىز. دەمەك, تولىق اقتاۋعا جاتاتىندار سانى قازاقستاندا 5-6 ميلليوننان كەم ەمەس. ەندەشە كۇن تارتىبىندە وتەلمەگەن ۇلان-عايىر مىندەت تۇر.
ۇشىنشىدەن, قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن اقتاۋ بويىنشا بۇعان دەيىن دە از جۇمىس اتقارىلعان جوق. ونىڭ ءۇش تولقىنىن بىلەمىز. ءبىرىنشى تولقىندى بەريا تۋىنداتتى. بىراق ول ۇزاققا سوزىلمادى, قۇقىقتىق راسىمدەلمەدى. حرۋششەۆ پەن گورباچەۆ دۇنيەگە اكەلگەن ەكىنشى جانە ءۇشىنشى تولقىندار قىلمىستىق كودەكستىڭ 58-بابىمەن اتىلعاندار مەن سوتتالعانداردى قامتىدى. ءۇشىنشى تولقىن اياسىندا الاش ارىستارىنىڭ اقتالۋى قازاق قوعامىنىڭ رۋحىن كوتەرگەنىن, ساناسىن جاڭعىرتقانىن ەرەكشە ايتۋىمىز كەرەك. بىراق ءتۇرلى ساياسي سەبەپتەرمەن اقتاۋعا جاتپايتىن باپتار ساقتالىپ قالا بەردى.
بيىلعى جىل قيىنشىلىقتارعا تولى بولىپ تۇر. سوعان قاراماستان ەرتە كوكتەمدە اشارشىلىق جانە ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن ەسكە الۋ كۇنى قارساڭىندا قازاقستان پرەزيدەنتى ق.توقاەۆتىڭ جازىقسىز جازالانعانداردى تولىق اقتاۋ ءىسىن جالعاستىرۋ كەرەكتىگىن كۇن تارتىبىنە قويۋى – ەرلىك پەن كورەگەندىكتىڭ ناعىز ءوزى. قازىردىڭ وزىندە پرەزيدەنتتىك باستامانىڭ ەكى ەرەكشەلىگى كوزگە تۇسۋدە: ءبىرىنشىسى – ءفاشيزمنىڭ قىلمىسىمەن پارا-پار كەڭەستىك توتاليتارلىق قىلمىس اقيقاتىن اشۋعا ەش جالتاقسىز, ساياسيلاندىرماي كىرىسكەنىمىز. تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ قىمبات قىرى – وسى; ەكىنشىسى – اقتاۋدىڭ قازاقستاندىق تولقىنى تولىق اۋقىمدا جۇرەتىنى. بۇرىندارى «كونترا», «كونتررەۆوليۋتسيا» ايدارلارىمەن جۇزەگە اسقان تاپتىق, يدەولوگيالىق شەكتەۋلەر ج ۇلىنىپ تاستالدى. جالپىادامزاتتىق قۇندىلىقتار العا شىعارىلدى.
قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ تاپسىرماسى بويىنشا قۇرىلعان مەملەكەتتىك كوميسسيانىڭ العاشقى وتىرىسى مەملەكەتتىك حاتشى ق.كوشەرباەۆتىڭ توراعالىعىمەن ءوتىپ, كۇن ءتارتىبى مەن مىندەتتەر پىسىقتالدى. كوپ ماسەلە ايتىلدى, بىراق ايتىلماي قالعان دۇنيەلەر دە بارشىلىق. مەملەكەتتىك كوميسسيانىڭ مۇشەسى رەتىندە سولاردىڭ كەيبىرەۋىنە نازار اۋدارۋدى ءجون سانادىم.
- قازاقستاندا ورىن العان قۋعىن-سۇرگىننىڭ كەم دەگەندە ەكى عاسىرلىق تاريحى بار. ءحىح عاسىرداعى يساتاي مەن ماحامبەت تە, كەنەسارى مەن ناۋرىزباي دا, حح عاسىرداعى امانكەلدى مەن بەكبولات تا, قايرات پەن ءلاززات تا قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارى. نەبىر الاپاتقا توتەپ بەرگەن, مىڭ ءولىپ, مىڭ تىرىلگەن قازاقتىڭ جوعالىپ كەتپەگەنىن نەمەن تۇسىندىرۋگە بولادى؟ ەندەشە, عالامدىق قاسىرەتتىڭ اقيقاتىن اشاتىن مەملەكەتتىك مەكەمە قۋعىن-سۇرگىن ماسەلەلەرى عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتىن قۇرۋ ءومىر تالابى. ينستيتۋت اشارشىلىق, بۇزىلعان دەموكراتيا مەن ەكولوگيا, ورتالىقتىڭ ساياسي-يدەولوگيالىق وكتەمدىگى زارداپتارىمەن دە اينالىسارى ءسوزسىز. مۇنسىز ۇلتتىق كودتى قالىپتاستىرۋ, قۇربانداردى تولىق اقتاۋ قيىنعا سوعادى.
- «تولىق اقتاۋ» ۇعىم-تۇسىنىگى زاڭدى تۇلعانىڭ ادال ەسىمىن قايتارۋمەن شەكتەلمەۋى كەرەك. سونىڭ اياسىندا قۋعىن-سۇرگىنگە جول اشقان رەسمي قۇجاتتاردى (پارتيالىق, ۇكىمەتتىك, قۇقىقتىق, ت.ب.) زاڭسىز, ادامزاتقا قارسى دەپ تانىپ, كۇشى جويىلعانىن جاھانعا جاريالاۋ بولاشاق ءۇشىن تىرىلەر ءۇشىن اسا ماڭىزدى. بۇل ءىستى تياناقتاۋدىڭ ەكى جولىن كورىپ تۇرمىن. ءبىرى – ۇدەرىستى باستاۋعا رۇقسات ىسپەتتى بازالىق شەشىمدى انىقتاپ, كۇشىن جويۋ, ودان تۋىنداعان نۇسقاۋلار, ەرەجەلەر جەكە-جەكە اتالماسا دا, زاڭسىز ەكەنىن ەسكەرتۋ. ەكىنشىسى – قۋعىن-سۇرگىنگە قاتىستى ءاربىر قۇجاتتى ساراپتامادان وتكىزۋ مىندەتىن مويىنعا الماۋ. ويىمىز تۇسىنىكتى بولۋ ءۇشىن ناقتى مىسالعا جۇگىنەيىك. 1928 جىلعى 27 تامىزدا قازاق ورتالىق اتقارۋ كوميتەتى مەن حالىق كوميسسارلار كەڭەسى «اسا ءىرى باي شارۋاشىلىقتارى مەن جارتىلاي فەودالداردى كامپەسكەلەۋ جانە جەر اۋدارۋ تۋرالى» زاڭ قابىلدادى. ناۋقان 2-3 اي ىشىندە اياقتالدى. بىراق ءتۇرلى دەڭگەيدە قابىلدانعان قۇجاتتاردا قيساپ جوق. سونىڭ اربىرەۋىن ساراپتاپ وتىراتىن بولساق, كەمى ون جىل ۋاقىت كەرەك بولار, ءسىرا. ەڭ ماڭىزدىسى – باس قۇجات تا, كەيىنگى قوسىمشا قۇجاتتار دا ءتوتاليتاريزمنىڭ تابيعاتىمەن ۇندەسىپ جاتقاندىقتان قۋعىن-سۇرگىندى ۋاعىزدايدى. شوقاي ايىپتاعان لەگيتيمدى ەمەس بولشەۆيكتىك بيلىككە شاڭ جۇقتىرمايدى. تۇپتەپ كەلگەندە, كامپەسكە اگرارلىق ەكونوميكانى قارىس-سۇيەم ىلگەرىلەتكەن جوق. مىڭداعان وتباسىن ويراندادى.
- بەلگىلى تاريحشى-عالىمدار ت.وماربەكوۆ پەن ف.قوزىباقوۆا جازعانداي, قازاق بايلارىن تاركىلەۋ 1929 جىلى باستالعان كۇشپەن ۇجىمداستىرۋ ساياساتىنىڭ العىشارتى بولدى. ۇجىمداستىرۋ تۇسىندا زورلىق-زومبىلىق شەكتەن شىقتى. ۇلكەن ەكسپەريمەنتتىڭ اۆتورى دا, قويۋشىسى دا كرەملدە وتىرعانىن, قازاقستاندىق بيلىككە قۋىرشاق مارتەبەسى عانا بەرىلگەنىن 30-جىلدارعى قاسىرەت تولىق اشكەرەلەدى, 1986 جىلعى جەلتوقساندا تاعى كوز جەتتى. بۇعان كىم شىداپ وتىرسىن. ۇلت ازاتتىعى مەن نامىسى ءۇشىن قولىنا قارۋ العاندار, كوتەرىلىسكە, قارسىلاسۋعا شىققاندار, ۇيىم نەمەسە بىرلەستىك قۇرعاندار, ۇگىت-ناسيحات جۇرگىزگەندەر, ولاردىڭ ۇرپاقتارى مەن جاقىندارى, ەگەر قۋعىن-سۇرگىنگە تاپ بولسا, تولىق اقتالعانى جايلى زاڭمەن راسىمدەلگەنى ءجون.
- قۋعىن-سۇرگىنمەن, اشارشىلىقپەن, تاعى باسقا قىسىممەن تاياۋ-الىس شەتەلگە كەتكەن, سوندا نكۆد-نىڭ قاندى شەڭگەلىنە ىلىككەن قازاقتاردى تولىق اقتالعاندار ساناتىنا جاتقىزاتىن ۋاقىت كەلدى. بۇل قازاق دياسپوراسىنا تاريحي وتانىنا شاقىرعان شەشىمنىڭ زاڭدى جالعاسى بولىپ تابىلادى. ءوزىن سىيلاعاندى وزگەلەر دە سىيلايدى.
- قۋعىن-سۇرگىن قازاققا عانا قاتىستى ەمەس. ول ۇلتتىق باعدار – تاڭداۋمەن جۇرگىزىلە قالعاندا, توتاليتاريزمنەن اسىپ تۇسەتىن ناتسيزمگە اينالار ەدى. قازاقستانداعى قۋعىن-سۇرگىننىڭ ءماندى ەرەكشەلىگى كوپۇلتتى سيپاتتا وربىگەنىندە. 50-جىلدار سوڭىنداعى تەمىرتاۋدا, 60-جىلدارداعى شىمكەنتتە, 70-جىلدارداعى تسەلينوگرادتا ورىن العان كوتەرىلىستەر الەۋمەتتىك ادىلەتسىزدىكتىڭ اسقىنۋىنىڭ ناتيجەسى. ولار دا جاپپاي جازالاۋمەن, كىنالى-كىناسىزدى سوتقا سۇيرەۋمەن اياقتالدى. اق-قاراسىن انىقتاپ, قوساق اراسىندا كەتكەندەر ەندى اقتالۋى كەرەك.
- ماسەلەنىڭ ۇلكەنى – ۇلى وتان سوعىسى جىلدارىندا تۇتقىنعا تۇسكەندەر مەن «تۇركىستان لەگيونىندا» بولعاندار. بۇلارعا جاعىلماعان جالا, تاعىلماعان كىنا جوق. ءالى كۇنگە دەيىن ايىپتاۋشىلار بار. شىندىعىندا سولاي ما؟ جوق! ويتكەنى توتاليتاريزم مەن ءفاشيزمنىڭ اراسىنا تەڭدىك بەلگىسىن قويۋ كەرەكتىگىن قازىر ۇعىندىق. ءبىر ەمەس, ەكى توزاققا كۇيگەن جانداردى ايىپتاۋ ادىلدىككە جاتپايدى. سول سەبەپتى بۇلاردىڭ ءبارى, ەگەر قۋعىندالعاندارى بولسا, ەشقانداي شارت قويۋسىز تولىق اقتالۋى كەرەك. قازاقستانعا, ونىڭ اۋماقتىق تۇتاستىعى مەن ۇلتتىق قاۋىپسىزدىگىنە ساتقىندىق جاساعاندار اقتالا المايدى. تاپ وسىنداي كۇرمەۋى كۇردەلى ءىستىڭ شەشىمى بار ەكەنىن رەسەي جاعى كورسەتىپ وتىر. ورىستىڭ ايگىلى شاحماتشىسى, الەم چەمپيونى ا.الەحين سوعىس جىلدارىندا فاشيستىك ناسىلدىك تەوريانى قولداعان ماقالالار جازعانى بەلگىلى. ونىڭ ءبارى ەندىگى داۋ-دامايسىز ۇمىتىلدى. رەسەي تاريحىنا الەحين جاعىمدى كەيىپكەر بەينەسىندە ەندى.
- قازاقستاننان تىس ايماقتاردا قابىلدانعان شەشىمگە سايكەس قازاق جەرىنە دەپورتاتسيالانعان, قونىس اۋدارعان, كۇش قولدانۋعا ۇشىراعان باسقا ۇلت وكىلدەرى سول شەشىمدى قابىلداعان ەلدىڭ قۇزىرەتتى ورگاندارى ارقىلى اقتالادى. كەيبىر مالىمەتتەر بويىنشا, كورمەگەن قورلىعى جوق بۇلاردىڭ ۇزىن سانى 1.5-2 ملن ادام شاماسىندا. قازاقستان بوتەن ەلدىڭ ىشكى ىسىنە ەشقاشان ارالاسپايدى. بىراق وسى باعىتتاعى الەمدىك تاجىريبەنى يگەرمەي دە تۇرمايمىز.
ءتۇيىپ ايتساق, كەڭەستىك قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن تولىق اقتاۋ – توتاليتارلىق رەجىم مەن مۇراسىنان ءبىرجولاتا قول ۇزگەن ءساتتىڭ سالتاناتى. 1991 جىلعى 16 جەلتوقساندا باستالعان ۇلى بەتبۇرىستىڭ جۇلدىزدى جالعاسى. ول جىل وتكەن سايىن تەرەڭدەي ءتۇسۋىن, كۇن تارتىبىنەن ءتۇسىپ قالماۋىن تىلەيىك. ارانداتۋشىلار دا بار. اقىل مەن قايراتقا سۇيەنەيىك.
حانكەلدى ءابجانوۆ,
ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن اقتاۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك كوميسسيا مۇشەسى,
ۇعا اكادەميگى
