شەتەلدىك بانكتەر: نارىقتى كەلىپ العانى...

سوڭعى ونجىلدىقتا ءبىرى كەلسە, ءبىرى كەتىپ جاتتى. مىسالى, وت­­­كەن جىلدىڭ سوڭعى ايلارىندا لي­­تسەن­زياسىنان ايىرىلعان Tengri بانكتىڭ ارتىندا تۇرعان ۇن­دىس­­تاندىق Pundjab National Bank اكتيۆىنىڭ كولەمى 120 ملرد دول­لار بولسا دا قازاقستاندىق نا­رىقتا ويىنىن جالعاستىرا بەرۋگە تىرىسپادى. سونداي-اق رەسەي بانكتەرىنەن بولەك, قىتاي, يس­لام ەلدەرىنىڭ بانكتەرى دە نە­سيە­لەندىرۋدەگى پايىزدىق كور­سەت­كىشتەرى جاعىنان اسا ەرەكشەلەنە قويماسا دا سەر­ۆيسى, تەحنولوگيا­سى قازاق بانكتە­رىنىڭ ۇيقىدان ويانۋىنا سەپتى­گىن تيگىزگەنى انىق. بۇل تاقى­رىپقا قاتىستى ايتىلىپ جاتقان بولجامداردىڭ قاي­سىسىنىڭ ورىن­دالاتىنى الداعى جارتى­جىلدىقتا بەلگىلى بولادى.

ازىرگە ايتارىمىز, 2020 جىل­دىڭ جەلتوقسانىنان باس­تاپ الەمنىڭ قارجى نارىعىندا جۇ­مىس ىستەپ جاتقان جانە ورنا­لاسقان جەرى دسۇ-عا مۇشە ەل­دەر­دىڭ بانكتەرى ەلىمىزگە كەلىپ جۇمىس ىستەۋگە قۇقىلى. ولار­دىڭ كەلۋىنە ءىشىنارا شەكتەۋ سالعان تىيىمنىڭ كۇشى وتكەن جىل­دىڭ سوڭىندا جويىلدى. ياع­ني شەتەلدىك بانكتەردىڭ قازاق­ستاندا فيليالدارىن اشۋىنا بەس جىلدىق تىيىم كۇشىن جويدى. ساراپشىلار ەندى قارجى نارى­عىندا باسەكەلەستىكتىڭ كۇ­شەيۋى مۇمكىن ەكەنىن ايتادى. كوپ كوڭىلىندە «نەسيە الار كەزدە بانك كوميسسياسى تومەن­دەپ, دەپوزيتتەردىڭ سىياقى مولشەر­لەمەسى جوعارىلاي ما؟» دەگەن ءۇمىت بار. سەبەبى ساراپشىلار شەتەلدىك بانكتەردى قارجىلاندىرۋشى كوز – ۇلتتىق بانك ەمەس, كەلگەن ەلدەرى قارجىلاندىرسا, بۇل ءۇمىت­تىڭ ورىندالاتىنىن ايتادى: ال ءبىزدىڭ تاراپىمىزدان قار­جى­لاندىرسا, بانك سەرۆيسى, تەحنولوگياسىنىڭ جاڭعىرۋىنا عانا سەپتىگىن تيگىزەدى.

سونىمەن, شەتەلدىك بانكتەر­گە دسۇ شەڭبەرىندە ەسىك اشىلدى. ءتيىستى قۇجاتقا 2020 جىلعى 21 قىر­كۇيەكتە قازاقستان رەسپۋب­لي­كا­سى قارجى نارىعىن رەتتەۋ جانە دا­مىتۋ اگەنتتىگىنىڭ تور­اعاسى ءما­دينا ابىلقاسىموۆا قول قويدى.

قاۋلىدا قازاقستاندا رەزيدەنت ەمەس بانكتىڭ فيليالىن اشۋعا رۇقسات بەرۋ ءتارتىبىن انىقتايتىن ەرەجەلەر كورسەتىلگەن. ەرەجەلەر رەزيدەنت ەمەس يسلام بانكتەرىنىڭ فيليالدارىنا دا قولدانىلادى. قازاقستاندا فيليال اشۋ ءۇشىن رەزيدەنت ەمەس بانك ۋاكىلەتتى ورگانعا بەلگىلى ءبىر قۇجاتتار پاكەتىن ۇسىنۋى كەرەك. ەگەر بارلىق قاجەتتى قۇجاتتار ۇسىنىلماعان بولسا, ۋاكىلەتتى ورگان ءوتىنىشتى 10 جۇمىس كۇنى ىشىندە جىبەرەدى. ەرەجەدە رەزيدەنت ەمەس بانكتىڭ قازاقستاندا فيليال اشۋعا رۇقسات بەرۋدەن باس تارتۋ جاعدايلارى دا كورسەتىلگەن.

ۇلتتىق بانك قازاقستانعا كەلە­تىن شەتەلدىك بانكتەرگە بارلىعى بەس تالاپ قوياتىنىن وتكەن جىلى ايت­قان بولاتىن. فيليال اشۋعا نيەت بىلدىرگەن يەگەر بانك ءوزىنىڭ قادا­­عالاۋشى ورگانىنىڭ ليتسەنزيا­سى­نا جانە 20 ملرد دوللاردان كەم ەمەس سو­ماداعى اكتيۆتەرگە يە بولۋ­عا مىن­دەتتى. ۇلتتىق بانكتىڭ ءباس­پاسوز قىز­مەتى حابارلاعانداي, ەل­ىمى­زدە جۇ­مىس ىستەيتىن بانك اقشا­نىڭ جىلىستاۋىنا قارسى كۇرەس شارالارىن دايىنداۋ توبىندا (FATF) بولۋ جانە ۇلتتىق بانك پەن رە­زيدەنت-بانك شىققان ەلدىڭ قار­جىلاي قادا­عالاۋشى ورگانى ارا­سىندا كەلى­سىم, سونىمەن بىرگە شەتەلد­ىك بانك­تىڭ فيليالىنىڭ بيزنەس-جوس­پا­رىندا الداعى 5 جىلعا ار­نال­عان جىل­دىق قارجى جوسپارى بو­لۋى دا مىن­دەتتى. بۇل دەگەنىمىز – نە­گىزگى قار­جى­لاي كورسەتكىشتەر ەسەبى, بيۋد­­جەت, بۋح­گالتەرلىك بالانس, كىرىس پەن ش­ىعىن تۋرالى ەسەپ, قار­جى­لان­دىرۋ كولەمى, ياعني ءبارىن جا­يىپ سا­لۋ­دى مىندەتتەيدى دەگەندى بىلدىرەدى.

قازاقستان قارجىگەرلەر قاۋىم­داس­تىعىنىڭ جەتەكشىسى ەلەنا باح­مۋتوۆا شەتەلدىك بانكتەردىڭ قازاق­ستانعا كەلىپ, ليتسەنزيالارعا سايكەس جۇمىس ىستەپ جاتقانىن, دسۇ-مەن كەلىسىمدەر كۇشىنە ەنگەننەن كەيىن بانك فيليالدارى رەسۋرستاردى تەڭگەمەن ۇسىنا الاتىنىن ايتادى.

– شەتەلدىك بانكتەردەن ءتونىپ تۇرعان قاۋىپتى نەمەسە قاتال با­سەكەنى كورىپ تۇرعان جوقپىن. رەسەي­لىك «سبەربانكتىڭ» قازاقستان­دىق بانك­تەرمەن بىرلەسە, باسەكەلەسە جۇ­مىس ىستەپ جاتقانى قالىپتى جاع­داي­عا اينالدى. ال شىندىعىندا «سبەربانك» تە – شەتەلدىك بانك. بىراق بوساڭسۋعا بولمايدى. Halyk Bank جانە Kaspi سياقتى ءىرى ويىن­شى­لارىمىز حالىقارالىق نارىق­تارعا ءوز بەتىمەن شىعا باستادى. دسۇ ءبىز ءۇشىن ۇلكەن سىناق ەمەس دەپ ايتا الامىن. نەگىزىندە جەرگىلىكتى ءىرى ويىنشىلار باسەكەنى جەڭە الادى, – دەيدى ە.باحمۋتوۆا.

شەتەلدىكتەردىڭ كەلۋى وتاندىق بانك­تەردىڭ بەلسەندى جۇمىس ىستەپ, باسە­كەلە­سۋىنە مۇمكىندىك بەرەتىنىن سەزىپ وتىرمىز. سەبەبى ىشكى نا­رى­قتاعى كاسىبي بانك قىزمەت­كەر­لەرىنىڭ ءبارى ەلىمىزگە كە­لىپ-كەت­كەن بانكتەردە جۇمىس ىستەپ, تاجى­ريبە جيناعانىن ساراپشىلار دا مو­يىن­دايدى. نارىققا كىرگەن كەز كەلگەن ويىنشى جەرگىلىكتى بانك­تەردىڭ دامۋى­نا كومەكتەسەدى, قار­جى سەكتورىنىڭ سۇرەڭ­سىز لاندشافتىن وزگەرتۋگە ىقپال ەتەدى.

قازاقستان شەتەلدىك بانكتەر ءۇشىن تارتىمدى ەكەنىن, تەز دامىپ كەلە جاتقان نارىق بولعاندىقتان حا­ل­ىق­ارالىق كومپانيالاردى قى­زىق­ت­ىراتىنىن ايتقان قارجىگەر ەر­لان يبراگيم ولاردىڭ وڭاي شا­عى­­لاتىن جاڭعاق ەمەس ەكەنىن دە ەس­­كەر­تەدى. سول ءۇشىن ەلگە كەلىپ كە­­تىپ قال­عان بانكتەرمەن باي­لا­نىس­­تار­دى رەسىمدەگەن كەزدە الد­ىڭ­عى كەلىس­سوزدەردە جىبەرىپ العان قاتە­­لىك­­تەردى قايتا زەردەلەۋ قازىر ماڭىزدى.

تاڭداۋ مۇمكىندىگى از

ەلگە كەلگەن شەتەلدىك بانكتەردىڭ ءوز كليەنتتەرىن قاداعالاۋعا تولىق مۇم­كىندىگى بار. بىراق قارجىگەردىڭ پا­يىمداۋىنشا, 2021 جىلدىڭ قاڭتار ايىنان باستاپ شەتەلدىك بانك­تەر ەلىمىزگە كەلۋ ءۇشىن كەزەكتە تۇرادى دەپ ۇمىتتەنىپ قالۋعا بول­­مايدى. قازاق­ستاندا قارجى سايا­­ساتى نەمەسە بيزنەستى جۇرگىزۋ سا­لا­سىندا رەتتەلمەگەن ماسەلەلەر بار­­شىلىق. ءتىپتى ولار ءبىز كۇتكەن دەڭ­­گەيدە كەلمەسە دە, بارىنىڭ ءوزى ىشكى نارىقتى بيلەپ-توستەۋگە ۇيرە­نىپ قالعان قازاقستاندىق ويىن­شى­لارعا باسەكەلەستىك تۋدىرۋى ابدەن مۇمكىن. سەبەبى ولار شەتەلدە قالىپتى جاعداي بولىپ كورى­نەتىن وركەنيەتتى بانك مادە­نيەتىن ەلگە الىپ كەلىپ, سەرۆيستى جاڭ­عىر­تادى. سوندىقتان, جەرگىلىكتى ويىن­شىلارعا قولداعى بار كليەنتتەرىن ساقتاپ قالۋدىڭ زاماناۋي جولدارىن قاراستىرۋدان وزگە امال جوق. ال بانكتىك پايىزدىق مولشەرلەمە ماسەلەسى, ساراپشىنىڭ پايىمداۋىنشا, ۇلتتىق بانك انىقتايتىن با­زا­لىق مولشەرلەمەگە سايكەس ەسەپ­­تەلەدى جانە ەلدەگى ماكروەكو­نو­مي­كالىق جاعدايدى باسشىلىققا الادى. سوندىقتان بۇل تۇستا شەتەل­دىك بانكتەردىڭ كەلۋىمەن بانك سەك­تورىنداعى جاعداي باتىس ستاندارتتارىمەن تەڭەسەدى دەپ ۇمىتتەنۋدىڭ قاجەتى جوق. بۇل ەكونوميكانىڭ وسىمىمەن قاتار جۇرەتىن ماسەلە.

نەسيەلەر بويىنشا پايىزدىق مول­شەر­لەمەلەر ەڭ الدىمەن قار­جى­لاندىرۋ قۇنىنا بايلانىس­تى. ەگەر قارجىلاندىرۋ شەتەلدىك بانكتىڭ باس كومپانياسى ارقىلى جۇزەگە اسى­رىلاتىن بولسا, اقش دول­لارىن­داعى نەسيە ستاۆكالارى تومەن بولادى, ويتكەنى قارجىلاندىرۋ قۇنى ارزان. بيزنەستى دامىتۋعا باعىت­تالعان دوللارلىق نەسيەلەردى الار بولساق, شەتەلدىك بانكتەردىڭ كەلۋى مولشەرلەمەنى ازايتۋى مۇم­كىن. ولاردىڭ اقشا الاتىن قور بازا­لارى تاۋەكەلدەردى ەسكەرگەن كۇن­نىڭ وزىندە الدەقايدا ارزانداۋ بو­لاتىنى بەلگىلى. سوندىقتان كاسىپ­كەر­لەرگە ارنالعان ارزان نە­سيە­لەر­دىڭ پايدا بولۋى ابدەن مۇم­كىن. ەگەر شەتەلدىك بانكتىڭ فيليالى جەر­­گى­لىكتى قارجىلاندىرۋدى قول­دانسا وندا نەسيەلەۋ شارتتارى وتان­دىق بانكتەردىكىمەن بىردەي بولادى.

قازاقستاندا فيليالدار اشۋ قۇ­قىعى قازاقستاننىڭ دسۇ-عا مۇشە بولۋ شەڭبەرىندە بەرىلەتىنىن ايت­قان ە.يبراگيم 2021 جىلدى ۇلكەن وزگەرىستەرمەن قارسى الامىز, قازاقتىڭ بانك لاندرشافتى وزگەرەدى دەگەن ءۇمىتتىڭ ءىشىنارا اقتالعانىن ايتادى. دەمەك, كەلەم دەگەندەردىڭ ەلگە كەلىپ فيليالدارىن اشۋعا نورماتيۆتىك تۇرعىدا كەدەرگى جوق.

– قازاقستانداعى نەگىزگى ينۆەس­تورلار – شوب, سوسىن ءىرى بيزنەس. ۇلت­تىق ينۆەستورلاردى قالىپ­تاس­تىرا الماعانىمىزدىڭ كەرى جاڭ­عىرىعى تاعى دا الدىدان شىقتى. جەكەشەلەندىرۋ بارىسىندا ۇلتتىق ينۆەستورلاردىڭ قالىپتاسۋىنا مۇم­كىندىك بەرۋىمىز كەرەك. ەرتەڭ قا­تال باسەكەلەستىك جاعدايىندا ءومىر سۇرەتىن قازاقستاندىق بانك­تەردى ۇلتتىق ينۆەستور عانا تىعى­رىق­تان الىپ شىعادى, – دەيدى ە.يبراگيم.

ىشكى نارىق اۋقىمدى ەمەس

بىزدە 100 ملرد اقش دوللارى اي­نالىمدا جۇرگەن جەرگىلىكتى جو­با­لار از. ەلدەگى ءىرى كومپانيالار قازاق­ستاندىق بانكتەردىڭ كو­مەگىنە جۇگىنبەيتىنى بەسەنەدەن بەل­گىلى. سوندىقتان, ساراپشى­لار ءبىرىنشى كەزەكتە, گرۋزيا, بالتىق جا­عا­لاۋىنداعى كىشىگىرىم بانكتەردىڭ كەلۋى مۇمكىن ەكەنىن ايتىپ جاتىر. ودان وزگە نارىق ءبىرىنشى كەزەكتە رەسەي مەن قىتاي بانكتەرى ءۇشىن تارتىمدى بولۋى مۇمكىن.

Moody’s ساراپتامالىق اگەنت­تىگى­نىڭ ساراپشىسى سەمەن يساكوۆ وتكەن جىلدىڭ سوڭىندا وتكەن ءباس­پاسوز-كونفەرەنتسياسى كەزىندە سوڭعى 10 جىلدا ەلدەن شەتەلدىك ويىن­شى­لاردىڭ كەتۋى جيىلەپ كەت­كەنىن ايت­قان بولاتىن. ولاردىڭ تۇسىنى­گىندە قازاقستاننىڭ قارجى سەگ­مەنتى رەسەي مەن قىتاي ويىنشى­لارى ءۇشىن عانا قىزىقتى.

 ساراپشىنىڭ پايىمداۋىنشا, سوڭعى جىلدارى نەسيەلەندىرۋ دەڭگەيى ەكونوميكانىڭ وسۋىمەن سالىستىرعاندا تومەندەۋدە, ال وسكەن نەگىزگى بانكتىك سەكتورلار – تۇتىنۋشىلىق نەسيەلەۋ جانە شاعىن بيزنەس. بىراق ەكونوميكانى نەسيەلەندىرۋ ۇلتتىق ۆاليۋتا – تەڭگەمەن ۇسىنىلا باستادى. بۇل فاكتور قازاقستاندىق بانكتەردىڭ وتپەلى كەزەڭدە ەس جيىپ الۋىنا مۇمكىندىك بەردى.

ححI عاسىر تەك ادام كاپيتالى ەمەس, ينۆەستيتسيا ءۇشىن كۇرەسكە تولى بولاتىنىن العاشقى جيىرما جىلدىق بايقاتتى. وسى رەتتە ساراپ­شىلار ۇلتتىق بانك نەمەسە قار­جى نارىعىن باقىلاپ, رەتتەپ وتى­راتىن اگەنتتىكتەر شەتەلدىك بانك­تەردى ەلدە ۇستاپ تۇرۋ ءۇشىن پا­يىز­دىق مولشەرلەمەنى وزگەرتۋى مۇم­كىن دەگەن پىكىردى جيىرەك ايتىپ ءجۇر. ەگەر, جاعداي وسىعان قاراي ويىسسا, قازاقستاندىق بانك­تەر سالىمشىلارىنان ايرىلىپ قالۋى ابدەن مۇمكىن ەدى. بىراق باس بان­كير ەربولات دوساەۆ بىلتىر جۋر­نا­ليس­تەرمەن كەزدەسكەن كەزدە نور­ماتيۆتىك اربيتراجدى بولدىرماۋ جانە قارجىلىق تۇراقتىلىقتى قام­تاماسىز ەتۋ ماقساتىندا شەتەل­دىك بانكتەردىڭ فيليالدارىن رەتتەۋ رەزيدەنت بانكتەرگە قولدانىلاتىن قولدانىستاعى رەتتەۋشى تاسىلدەرگە نەگىزدەلەتىنىن ايتىپ, بۇل ماسەلەگە نۇكتە قويدى.

– سوڭعى 10 جىلدا شەتەلدىك بانكتەر ءتىپتى قازاقستاندىق نارىق­تان كەتىپ قالدى. 16 جەلتوقساننان باس­­تاپ شەتەلدىك بانكتەردىڭ ەلدە في­­ليالدارىن اشۋعا رۇقسات ەتىلۋى شەتەلدىك قارجى ينستيتۋتتارىنىڭ نا­رىققا قايتا كىرۋگە دەگەن ۇمتى­لىسىنا ايتارلىقتاي اسەر ەتپەي­دى. مۇنىڭ بىرنەشە سەبەبى بار. سوڭعى 10 جىلدا قازاقستاننىڭ ءىجو قۇ­رىلىمىنداعى نەسيەلەن­دىرۋ ۇلەسى تومەندەپ كەتتى. نەسيە­لەن­دىرۋ­دى قاجەتسىنەتىن سالالار كوبەي­دى. شەت­ەلدىك بانكتەردە مۇنداي قارا­جات ءاردايىم بولا بەرمەيدى», دەدى Moody’s رەيتينگ اگەنتتىگىنىڭ قازاق­ستاندىق بانك سەكتورى بويىن­شا جەتەكشى تالداۋشىسى سەمەن يساكوۆ ونلاين-كونفەرەنتسيادا.

قازاقستاننىڭ قارجى سەكتورى سوڭعى ونشاقتى جىلدا ءبىراز وزگەرىستى باستان كەشتى. بانكتەر ىرىكتەلىپ, جۇيە قۇرۋشى دەگەن ۇعىمدار پايدا بولىپ, بانك سەكتورىنا ءبىراز وزگەرىس الىپ كەلدى. بۇل بانك سەكتورىندا جاۋاپكەرشىلىكتى وزىنە العان نەمەسە بەلگىلى ءبىر باعىت بويىنشا باسەكەگە توتەپ بەرە الاتىن بانكتەردىڭ پايدا بولۋىنىڭ العىشارتىن قالىپتاستىردى.

– ءبىز الداعى بىرەر جىلدا نارىق­تىڭ وسى سەگمەنتىندە تەك رەسەي­لىك نەمەسە قىتايلىق بانكتەر­مەن عانا باسەكەلەسە الامىز. قازىر ەۋرازيالىق وداق تۋرالى كە­لىسى­مىنىڭ اياسىندا قازاقستان بانك­تەرى وداققا مۇشە ەلدەردە, ساي­كەسىن­شە رەسەي, بەلارۋس بانكتەرى قازاقستاندا فيليالدارىن اشا الادى. قازاقستاندا 14 شەتەلدىك بانك جۇمىس ىستەيدى, ونىڭ ىشىندە رەسەي, تۇركيا ەلدەرىنىڭ بانكتەرى بار. ەۋرازيالىق وداق ەلدەرى اراسى­نان رەسەيدەن باسقا ەلدەردىڭ بانك­تەرى كەلگەن جوق. ارينە, كوروناۆيرۋس بانكتەردىڭ بىرىگۋ پروتسەستەرىن كۇشەيتەدى. ATف بank-ءتىڭ Jusan Bank-ءتى ساتىپ الۋ تۋرالى كەلىسىمى وسىنى راستايدى, – دەيدى ساراپشى.

سونىمەن جوعارىدا ايتىپ وت­كەن­دەي, ازىرگە بولجام كوپ. ءبىز قا­لاي بولعان كۇننىڭ وزىندە شوب-تىڭ جانە كليەنتتىڭ, ەڭ باس­تى­سى ەكونو­ميكانىڭ مۇمكىن­دىگىنە بەيىم­دەلگەن اۋرانىڭ قالىپتاس­قانىن قالايمىز.

الماتى