– دوسحان اعا, ءسىز بەن ءبىز كەشەگى شاكەن ايمانوۆ پەن سۇلتان قوجىقوۆتار جاساپ كەتكەن ۇلتتىق كينونىڭ ءدامىن ۇمىتا الماي جۇرگەن ۇرپاقتىڭ وكىلىمىز. سىزدە كەشەگى كينو مەن بۇگىنگى كينونى سالىستىرۋ مۇمكىندىگى بار. اڭگىمەنى وسى جەردەن باستاساق؟
– «كەشەگى شاكەن مەن سۇلتان جاساپ كەتكەن كينونىڭ ءدامى» دەگەن ءسوزىڭىز «قىز جىبەكتىڭ» العاش ەكرانعا شىققان كەزىن ەسكە ءتۇسىرىپ وتىر. ول كەزدە جيىرمادان ەندى اسقان البىرت جاسپىز. ستۋدەنتپىز. العاشقى ءۇش كۇن «تسەليننىي» كينوتەاترىنا حالىق سىيماي, ەسىكتى بۇزىپ, تەرەزەدەن كىردى. قازاق ۇلتتىق تاريحىنا سۋساپ جۇرگەندە «قىز جىبەك» جارق ەتىپ الدىنان شىقتى. كەشەگى جاقسىلاردىڭ شەبەرلىگى كسرو ساياساتىنىڭ كوزىن الا بەرە قاندى قىزدىراتىن ۇرانداردى سىنامالاتىپ بولسا دا ەنگىزىپ جىبەرەتىن ءتاسىلدى مەڭگەرگەندىگىنە بايلانىستى عوي. «قىز جىبەكتىڭ» العاشقى سەرياسىندا اسقار سۇلەيمەنوۆتىڭ شەگەنىڭ اۋزىنا سالعان «قان كەشكەن مىنا زاماندا, قايعىنى جەڭگەن بار ما ەكەن؟» دەپ باستالاتىن تولعاۋى ايتىلعان كەزدە زالدا ءبىر-بىرىمەن ءيىن-تىرەسىپ وتىرعان حالىق قىرانداي قومدانىپ, ءدۇر ەتىپ, ءبىر باسىلدى.
«قىز جىبەك» ەكرانعا جول تارتقان سوڭ ءشوپ-شالام پىكىرلەر بوي كورسەتىپ قالدى. «تولەگەن-قۇماندى شاشىن جالبىراتىپ قايدان تاپقان» دەگەن سوزدەر دە ايتىلدى. كەيىن, ءشوپ-شالام پىكىر قۋراپ كەتكەن سوڭ ەكراندا تەك سۇلۋلىق پەن تاعدىر قالدى. مۇمكىن, ومىردە قىز-جىبەك تە, تولەگەن دە سونشالىقتى سۇلۋ بولماعان شىعار. بىراق ولاردىڭ تاعدىرى مەن ماحابباتىن تاريح ۇمىتپادى, ۇرپاقتان-ۇرپاققا اماناتتاپ وتىردى. تاعدىر مەن تاريحتىڭ اراسىنداعى ۇندەستىك دەپ وسىنى ايتۋعا بولاتىن شىعار. ءبىزدىڭ كينولاردىڭ كەمشىلىگى سوندا, كينوعا تەك تاريحتى عانا اكەلگىسى كەلەدى. تاريحتا تاعدىر بولماسا ول تەك جالاڭ بايانداۋ بولىپ شىعادى عوي. ال تاعدىر مەن تاريح قاتار ورىلسە, ناعىز شەدەۆر سول...
– اعا, بىزدە قازاقتا كينو بار ما, جوق پا, سونى ايتىڭىزشى؟
– كينو نەگە بولماسىن, بار! تاۋەلسىزدىك العاننان بەرگى كەزەڭدەگى كينونىڭ باستاۋىندا «كوشپەندىلەر» تۇر. «كوشپەندىلەر» بارلىق كەمشىلىگىنە قاراماستان, قازاقتىڭ كوشپەندىلەر وركەنيەتىنىڭ زاڭدى مۇراگەرى ەكەنىن ايداي الەمگە تاڭبالاپ بەردى. كينو-جوبانىڭ ەتەك-جەڭى جيىلىپ, اكتەرلەردى تاڭداۋ كەزىندە ابىلاي حاندى سومدايتىن اكتەر وزىمىزدەن شىقسا ەكەن دەگەن ۇسىنىسىمىزعا نازار اۋدارىلماعان سوڭ, حاندى كۋنو بەكەر ەمەس, قازاققا ۇقسايتىن دجەيسون سكوتت لي ويناسىنشى دەگەن تىلەگىمىز ەسكەرىلمەدى. سوسىن تاريحقا عانا باسىمدىق بەرىلمەدى دە, تاعدىر ۇمىت قالدى. ءبارىبىر «كوشپەندىلەر» قازاق اتىمەن تاريحي تاقىرىپتارعا تۇرەن سالعانى ءۇشىن بىزگە قىمبات.
– «كوشپەندىلەردە» جوڭعار قوڭتايشىسىنىڭ بەينەسىن ءساتتى سومداعان دوسحان جولجاقسىنوۆ «ابىلاي حاندى» باسىپ وزىپ, ەكىنشى پلانعا ءتۇسىرىپ جىبەردى» دەگەن پىكىر ايتىلىپ قالادى. ابىلايدىڭ تۇلعاسىن حالىق «مەنىكى» دەپ قابىلداي المادى.
– ءجا, بۇل وتكەننىڭ اڭگىمەسى. ەندى ونى قايتارا المايسىڭ. ەندىگى نازار بولاشاققا باعدارلانۋى كەرەك. «كوشپەندىلەرمەن» سالىستىرعاندا «قازاق حاندىعى» نەمەسە «الماس قىلىشتا» كوپ ىلگەرىلەۋشىلىكتەر بار. حاندا دا, حاننىڭ سەرىكتەرىندە دە سالماق بار. ەڭ باستىسى – وتكەننەن ساباق الۋ, تاريحقا باسىمدىق بەرگەنمەن, تاعدىردى اينالىپ وتپەۋگە تىرىسۋ بايقالادى. مۇنى جەكەلەگەن ەكپيزودتاردان, قاسىم حان مەن شايبان شاحتىڭ اراسىنداعى «ونداي-ونداي بولماسا اڭ قىزىعى بولا ما؟» دەگەن سوزدەرىنەن تاريحتىڭ دا, جەكەلەگەن تۇلعالاردىڭ تاعدىرىنا دا اسەر ەتەتىن, قازاقتىڭ جانىنا جاقىن قابىلداناتىن جۇپ-جۇمىر كورىنىستەردى بايقاۋعا بولادى.
ءاليحان بوكەيحان ۇلتتى ءسۇيۋ جانە وعان قىزمەت ەتۋ ءۇشىن مىنەز قاجەت ەكەنىن ايتتى. بۇدان اسىرىپ ءسوز جەتكىزۋ مۇمكىن ەمەس. سەبەبى ۇلتقا, ۇلتتىق دۇنيەگە كەلگەندە جانىڭدى جەگىدەي جەۋ قاجەت. كينوعا كەلەتىن بولساق, بىرىنشىدەن بۇل – كاسىپ. ونىڭ جىلىگىن شاعىپ, مايىن ءىشۋ ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ قولىنان كەلمەيدى. ءتىپتى ابدەن مەڭگەرىپ العانداردىڭ ءوزى كينو تۇسىرگەن كەزدە ونىڭ مازمۇنىن حالقىمىزدىڭ جان-دۇنيەسىمەن, كوزقاراسىمەن, تاربيەسىمەن قابىستىرا الماي جاتادى. مۇنى ءوز كوزىمىزبەن كوردىك. ءبىزدىڭ ەڭ باستى ولجامىز – ءوز حالقىمىزدىڭ سۇرانىسىن قاناعاتتاندىرۋ. وسى بەلەستى باعىندىرىپ جاتساق, الەمدى جاۋلاۋعا كىرىسۋگە بولادى.
بۇگىندە اتاق تا, داڭق تا ساتىلادى. ءتىپتى «وسكار», «نوبەل» سىيلىقتارىنىڭ ءوزى بازارداعى ساۋداگەردىڭ قولىنداعى دۇنيەدەي بولىپ قالدى. بايقاساڭىز, سورەلەرىمىز حالىقارالىق كينوتورەشىلەردىڭ ەستەلىك سىيلىقتارى مەن مۇسىندەرىنەن قايىسىپ تۇر. ءبىزدىڭ مۇراتىمىز حالىقارالىق جارىستان سىيلىق الۋ ەمەس, حالىقتىڭ العىسى مەن ىقىلاسىنا كەنەلۋ بولۋى كەرەك. ءبىر قۇلاپ, ءبىر تۇرىپ جاتسا دا, قازاق كينوسى قالىپتاسىپ, دامىپ كەلەدى. بولاشاقتا كورەرمەندەردىڭ قازاق كينوسىنا دەگەن ىقىلاسى ارتسا, جاعداي قازىرگىدەن دە جاقسى بولادى. ۇزىن ءسوزدىڭ قىسقاسى, كەز كەلگەن ونەر تۋىندىسىنىڭ استارىندا كىردىڭ تاسىنداي تەرەڭ وي جاتپاسا, ونىڭ قۇنى كوك تيىن.
– مايكل فولي «ۆەك ابسۋردا» دەگەن كىتابىندا كينونى ەكران ديكتاتۋراسىنا تەڭەيدى. بىزدە قالاي؟
– ساحنا مەن ەكراندى بىلاپىتقا اينالدىرۋعا بولمايدى. ويتكەنى ەكەۋىنىڭ دە ارعى جاعىندا كورەرمەن, ياعني حالىق بار. بىزدە يدەولوگيالىق ديكتاتۋرا دەگەن جوق. بىراق ەكرانداعى اتىس-شابىس نەمەسە ەروتيكا ارقىلى كورەرمەننىڭ جۇرەگىن جاۋلاپ الامىز دەگەن پىكىر باسىم. ونداي جايت ءوزىمنىڭ باسىمنان دا ءوتتى. ء«بىرجان سال» ءفيلمىنىڭ ستسەناريىن تالقىلاعان كەزدە ءبىراز ايتىس-تارتىس بولدى. كەيبىرەۋلەر ءبىرجان ءلايلانى الىپ قاشۋى كەرەك ەكەنىن, سول كەزدە وقيعا تارتىستى بولاتىنىن ايتتى. قارسىلىق تانىتىپ ەدىم: ء«سىز كونەنى كوكسەيسىز» دەپ سىن تاقتى. مۇمكىن ولاردىڭ كوزقاراسى بۇگىنگى ولشەممەن قاراعاندا دۇرىس شىعار. ولار بۇگىنگى كينونىڭ زاڭىنا باعىنعىسى كەلەتىن بولار. الايدا ولاردى قانداي دۇنيەنى وزەگىڭنەن سۋىرىپ الىپ, كورەرمەنگە ۇسىنعىڭ كەلەتىنى قىزىقتىرمايدى.
– ءبىرجان سال نەمەسە قۇنانباي بەينەسىن سومداۋ ارقىلى تاريحي-درامالىق جانردى جاڭعىرتتىڭىز. تاريحقا ورالۋ ارقىلى تاعدىردى اسقاقتاتتىڭىز. ءسىزدىڭ كينوداعى ارىپتەستەرىڭىزدىڭ سوزىنە دەن قويساق, بەرىدە ءومىر سۇرگەن تۇلعالاردى ەكرانداۋ قيىن. الاش ارىستارى, بەرىدە ءومىر سۇرگەن مۇحتار اۋەزوۆ, ەرمۇحان بەكماحانوۆ, ءىلياس ەسەنبەرليندى سومداعىڭىز كەلمەي مە؟ ءتىپتى ءسىزدىڭ قايىن اتاڭىز اسقار سۇلەيمەنوۆتىڭ دە تاعدىرى مەن تالايى ءبىر كينو تۋىندىعا جۇك بولادى.
– بۇل تالاسبەكپەن ارامىزدا تاڭدى-تاڭعا ۇرىپ اقىلداسقان تاقىرىپتارىمىز ەدى. ءتىپتى, تاكەڭنىڭ قولىندا اسقار سۇلەيمەنوۆ جايلى جازعان ادەمى دۇنيە بار ەكەنىن ەسكە ءتۇسىرىپ وتىرسىڭ.
جوعارىدا ءسىز ايتىپ وتكەن تۇلعالار جايلى, كەشەگى وتكەن اسەكەڭ جايلى ءتۇسىرۋدى كىم ارماندامايدى دەيسىز. بىراق جاۋاپكەرشىلىك جۇگى تىم اۋىر. مەن مۇنى «قۇنانبايدى» ءتۇسىرىپ جۇرگەندە كوردىم. بەلدەن باسىپ, كوركەمدىك جاعىنا باسىمدىق بەرىپ كەتەيىن دەسەڭ, قۇنانباي مەن ابايدىڭ كوزىن كورگەن, اتالارىنىڭ ءسوزى جادىندا جاڭعىرىپ تۇرعان تولقىن بار. سوندىقتان, ءاربىر كورىنىس ەمەس, قۇنانبايدىڭ ءاربىر قيمىلىنا دەيىن ويلانىپ-ويلانىپ بارىپ شەشىم قابىلداۋعا تۋرا كەلدى.
«قۇنانبايدان» كەيىن مۇحتار اۋەزوۆتىڭ بەينەسى ماعان جاقىنداي ءتۇستى. اتاسى, اكەسى قۇنانبايمەن ءبىر زاماندا ءومىر سۇرگەن. كەيدە تاعدىردىڭ ءوزى مۇحتاردى الاشتىڭ اماناتىن قازاققا جەتكىزۋ ءۇشىن امان قالدىرعانداي اسەردە بولامىن. قۋعىن-سۇرگىننەن قاشىپ ماسكەۋدى پانالادى. سودان كەيىن «اباي جولى» دۇنيەگە كەلدى. مۇحاڭ اباي ارقىلى قۇنانبايدى تانىتتى.
«قۇنانباي» ءفيلمىن كورىپ بولعان سوڭ, كينونىڭ كوركەم تىلىنە تاڭعالعاندار كوپ بولدى. بۇل – تالاسبەكتىڭ ەڭبەگى. تاكەڭ ايگىلى مۇراعاتتار مەن كىتاپحانالاردىڭ بارىندە وتىرىپ جۇمىس ىستەگەن ادام. «وسى جازىپ جۇرگەندەرىمنىڭ ءبارى سونداعى جادىمدا جاتتالعان دۇنيەلەر» دەپ وتىرۋشى ەدى. ەگەر, اۋەزوۆ ابايدى, كەشەگى شەر-اعا رىسقۇلوۆتى تانىتپاعاندا اباي مەن تۇراردى ءدال بۇگىنگى دەڭگەيدە تانيتىن با ەدىك؟
ءبىزدىڭ زامانىمىزدا ءومىر سۇرگەن تۇلعالاردى ەكرانداۋ بىزدە ەندى-ەندى قالىپتاسىپ كەلە جاتىر. ساتىبالدى نارىمبەتوۆ مۇستافا شوقايدى قازاقتان الىستاتپاي ەكراندادى. دجەففري ۆەسپا دا امىرەنى الىپ شىقتى. كوڭىلىم اسا تولماسا دا مۇستافا شوقايدان كەيىن ىلە-شالا وسى تاقىرىپقا تۇرەن تۇسكەنىنە قۋاندىم. باسقالارىن ايتپايمىن. اللا عۇمىر بەرسە, قازاقتىڭ ارماندا كەتكەن ءبىر ارىسىنىڭ ءومىرىن ەكران ارقىلى ۇزارتىپ كەتكىم كەلەدى. قازىر ءبىر نارسەنى ايتۋ تۇرماق, ويلاۋدىڭ ءوزى قيىن بولىپ كەتتى عوي. مىناۋ داعدارىس دەگەن قوس وكپەدەن قىسىپ بارادى. ويدا الاش كوسەمى ءاليحان, ءۇش ءجۇزدىڭ باسىن قوسقان ابىلاي حاندار بار. تەك اللا ويىما العاندى ورىنداپ كەتۋگە ءومىر بەرسىن دەپ تىلەيمىن.
– كينو الەمىندە «كوشپەندىلەر» مەن «الماس قىلىشتان» كەيىنگى تاريحقا بەت بۇرعان, تاريح پەن تاعدىردى قاتار قامتۋعا تىرىسقان تۋىندى – «توميريس». بۇل كينودان جاڭىڭىزعا جاقىن قابىلداناتىن ساتتەردى ۇستاي الدىڭىز با؟ قانداي وي ءتۇيدىڭىز؟
– اقان ساتاەۆ – كەيىنگى بۋىن وكىلى. كينو تەحنولوگياسىنىڭ ءتىلىن تەرەڭ مەڭگەرگەن. اكتەرلاردى دا جاقسى ىرىكتەگەن. احەمەنيدتەر اۋلەتىنەن شىققان پارسى پاتشاسى كير ءبىزدىڭ زامانىمىزعا دەيىن 559-530 جىلدارى ءومىر سۇرگەن. دەمەك ءتوميريستىڭ ءومىر سۇرگەن ۋاقىتى دا سول كەزەڭ. بىراق مەن بىلەتىن توميريس باتىرلىق پەن پاراساتتىلىقتىڭ تاڭباسى ماڭدايىندا مورلەنگەن, حاس جاۋىنىڭ الدىندا سىلەۋسىندەي شيىرشىق اتىپ, قولاڭ شاشىن بەلىنە ءتۇيىپ تۇرعان باتىر ارۋ بولۋى ءتيىس ەدى. اكتەر وبرازعا ەنگەن ءساتى ونىڭ قاباعىنان ەمەس, كوزىنەن ءبىلىنۋ كەرەك ەدى. باسقاشا ايتقاندا جۇرەكتەن وتكەن سۇزگىنى قابىلداعاندا عانا كوز سويلەيدى. ءتوميريستى سومداعان الميرا تۇرسىننان ونداي بەلگى كورە المادىم. ءتۇر-تۇلعاسى ءبارى ساي بولسا دا وبرازعا ەنە الماعان تۇستارى كوپ بولدى. ەكى جاقتى كەسكىلەسكەن شايقاستا پارسى پاتشاسى كير ءولىپ, ونىڭ 200 مىڭ جاۋىنگەرى جەر جاستاناتىنى, توميريس «ىزدەگەنىڭ قان ەدى, ال ءىش, ەندەشە!» دەپ ونىڭ باسىن قان تولتىرىلعان مەسكە باتىراتىنى, سوعىستىڭ وسىمەن ءتامامدالاتىنى تاريحتان بەلگىلى.
ەكرانداعى ءتوميريستىڭ الدىنا كيردىڭ باسىن الىپ كەلگەن ءساتىن ەسكە ءتۇسىرىڭىزشى. ىشتەگى كەكتەن سىلەۋسىندەي شيىرشىق اتىپ تۇرۋى كەرەك ەدى. بۇل تۇسى دا تىم سولعىن جانە تىم كەلتە قايىرىلعان. ء«بىزدىڭ باققان بۋىرىلدا قىرىق ءۇش كۇندىك كەمدىك بار» دەپ باياعى قۇرتقا ارۋ ايتقانداي, ايتەۋىر ءبىر كەمشىن تۇسى بايقالىپ تۇرادى.
اۋىل-اۋىلداعى قاريالار ۇلت رۋحىنىڭ قايناپ جاتقان قارا قازانى عوي. ودان ساعان قانداي ءدامنىڭ بۇيىراتىنى سەنىڭ نەسىبەڭ مەن العىرلىعىڭا بايلانىستى. اۋىلدا وسكەن بالا مەن قالا بالاسىنىڭ پسيحولوگياسىن ءبىر-بىرىمەن سالىستىرا المايسىڭ. مەنىڭشە, بۇل كەمشىلىك ءفيلمنىڭ باسى-قاسىندا جۇرگەن ازاماتتاردىڭ دالا فيلوسوفياسىنان الىستاپ كەتكەندىگى سەبەپ بولعان شىعار. ەرمەك تۇرسىنوۆ ايتقانداي, جۇمىس كابينەتتەرىندە دالا-بابا تاريحى جايلى 200 كىتاپ تۇرسا دا اۋىلداعى قارا شالدىڭ كۇن سىڭگەن شاپانىنىڭ ەتەگىنە جارماسىپ, دالا ءيىسى مەن تەردىڭ ءيىسى تەرىنىڭ ءبىر قاباتىنا اينالىپ كەتكەن باۋىرىنا تىعىلىپ, ءبىر ءتۇن اڭگىمە تىڭداعانعا ەشتەڭە جەتپەيدى. دالانىڭ ءيىسى بابانىڭ اڭگىمەسى ارقىلى بويىڭا دارۋ كەرەك.
بىراق جاستارىمىز ارەكەتسىز ەمەس. كورەرمەننىڭ تالعامىمەن ساناسىپ, كۇردەلى تاقىرىپتارعا بارىپ جاتىر. بارىمىزدى بار دەپ, جوعىمىزدى جوق دەپ ايتا الماساق, العا جىلجىمايمىز. سوندىقتان, ءدال بابامنىڭ ءيىسى, دالانىڭ ءيىسى بۇرقىرىپ تۇرماسا دا كينو بار. كورەرمەننىڭ ريزاشىلىعى بار. بىراق باعدار بەرەتىن دۇرىس سىن جوق. باتىستىڭ ەنتەلەگەن يدەولوگيالىق ەكسپانسياسى كورەرمەننىڭ تالعامىن شاتاستىرىپ جىبەردى. ەندىگى كۇرەس كورەرمەننىڭ تالعامى ءۇشىن كۇرەس توڭىرەگىندە وتپەك. جەڭىس كىمدە بولسا, يدەولوگيانىڭ كىلتى دە سوندا.
– اعا, كەلەر جىلى جەتپىس جاسقا تولعالى وتىرسىز. ءسىز جايلى دەرەكتەر ءسىزدىڭ رولدەرىڭىز بەن وسىنداي سۇحباتتاردا عانا ايتىلادى. وتكەندە «دوسحان مەمۋار جازۋعا كىرىسىپتى» دەگەن ءسوزدى قۇلاعىم شالىپ قالدى. وسىنى ءوزىڭىز تاراتىپ ايتىڭىزشى.
– ول بوس اڭگىمە, ماعان جازۋ ەمەس, ايتۋ وڭاي. الدىمدا وتىرعان ءجۋرناليستىڭ سۇحبات الۋ شەبەرلىگىنە كوڭىلىم بولسا, سىر ساندىعىمنىڭ كىلتىن تاپسا, جۇرەك شىركىن بۇكپەسىز, سىر ساندىقتاي اقتارىلادى. مەنىمەن دايىندالعان سۇحباتتاردىڭ ءوزى بىرنەشە تومعا جۇك بولاتىنداي بولىپ قالدى. كەيدە كەشەگى جاقسىلارمەن بىرگە بولعان ساۋلەلى ساتتەردى جادىمدا جاڭعىرتسام, ءتۇن ۇيقىم تورتكە بولىنەدى. وسىندايدا قولىما قالام الىپ, جۇرەكتەگى ەكراندا زەردەلەنىپ قالعان ساتتەردى اق قاعازعا تۇسىرگىم كەلەدى. كىم بىلەدى. كۇندەردىڭ كۇنىندە جازىپ تا قالارمىن. بىراق مەن جازىپ قالدىرۋىم ءتيىس دۇنيەلەردىڭ تولعاعى پىسكەن جوق ءالى.
– وسىدان ەكى جىل بۇرىنعى سۇحباتتا «قۇنانبايدىڭ بيىگىنەن تۇسكىم كەلمەيدى» دەگەن ەدىڭىز. ءومىر ءوتىپ جاتىر. كۇندەردىڭ كۇنىندە قۇنانبايدىڭ بيىگىندە تۇرىپ, ەسكەرتكىش بولىپ قالامىن با دەپ قورىقپايسىز با؟
– قۇنانبايدىڭ بيىگىندە تۇرىپ, ەسكەرتكىش بولىپ قالۋ ەكى قازاقتىڭ ءبىرىنىڭ ماڭدايىنا جازىلماعان باقىت قوي. ءسىز بەن ءبىز كەزدەسكەن كەز قۇنانبايدىڭ ادەمى ەلەسىنەن ايىرىلا الماي جۇرگەن ساتتەر شىعار. كينونىڭ شەكتەۋلى ۋاقىتىنا قۇنانبايدى تۇتاس سىيعىزۋ مۇمكىن ەمەس. قۇنانباي – قازاق ءۇشىن تىڭ تاقىرىپ. ابايدى اسقاقتاتۋ – قۇنانبايدى الاسارتۋ ەمەس ەكەنىن اۋەزوۆ تە ءتۇسىنىپ كەتتى. بىراق قۇنانبايدى جان-جاقتى اشۋىنا مۇمكىندىگى بولمادى. ومىردە قۇنانباي بىربەتكەي ادام بولعانىن دالەلدەيتىن دەرەكتەر ەندى اشىلىپ جاتىر. پولياكتىڭ جيھانكەز عالىمىنىڭ كۇندەلىگىندە قۇنانبايدىڭ بىزگە بەلگىسىز قىرلارى ءسوز بولادى. ال قۇنانبايدىڭ اناسى زەرەگە: «اتا-بابام ەل باسقارىپ كەلە جاتىر. قازاقتى قالاي باسقارۋدى مەن بىلمەي تۇرمىن» دەپ شاعىمدانۋى ونىڭ جۇمساقتىعىن كورسەتەدى. ءبىز وسىنىڭ بارلىعىن قوسىپ, قۇنانبايدىڭ بولمىسىن تانىتۋعا تىرىستىق. مارقۇم تالاسبەك ەكەۋمىزدىڭ الدىمىزدا ۇلكەن ماقسات بار ەدى. قۇنانباي جۇمباعىن اكە قۇنانباي مەن بالا اباي ارقىلى شەشكىمىز كەلگەن ەدى. ەسىڭىزدە بولسا, جازانى اتقارىپ كەتىپ بارا جاتقاندا قوداردىڭ تۋمالاستارىنىڭ ءبىرى: «ولەتىن ادام ءولىپ كەتتى, ەندى ونىڭ جەرىن بىزگە بەر!» دەيدى. وسى ءسوزدى جيىركەنە تىڭداعان قۇنانباي: «ارتىندا قالعان تۋعاندارىنا بەرىلەدى» دەپ سەس كورسەتەدى. كوپ ادام وسى وقيعا تاريحتا بولعان با دەپ سۇرايدى. كوركەم دۇنيەدەن تاريحي دەرەك ىزدەۋدىڭ قاجەتى جوق.
تاعى ءبىر وقيعانى ەسكە تۇسىرەيىك. قۇزار شىڭدى بەتكە الىپ كەلە جاتقان اباي اكەسىنەن: «اكە, ەتىگىڭمەن سۋ كەشكەندەگى ماقساتىڭ نە؟» دەپ سۇرايدى. سوندا قۇنانباي: «مەن الاشتىڭ نايزاسىن قايتا سۋىرىلمايتىنداي ەتىپ قىستىردىم, شەشىلمەيتىندەي ەتىپ اتىن بايلادىم, جار شەتىنە قۇجىرامدى تىكتىم», دەپ جاۋاپ بەرەدى. «نەگە جار شەتىنە تىكتىڭ؟» دەگەن ساۋالعا: «بۇل سەن شەشەتىن جاۋاپ» دەپ قىسقا قايىرادى. تالاسبەكتىڭ مەزگىلسىز قازاسىنان كەيىن ارمانىمىز ادىرەم قالىپ, جۇرەگىمنىڭ تۇبىنە كومىپ تاستادىم. «قۇنانبايدىڭ جۇمباعىن بىرگە شەشەيىك» دەپ قولقا سالعان ادامعا جولىققان جوقپىن.
– سىزگە ونەردەگى جانكەشتىلىك جەتپەيتىن سياقتى اعا. وسىدان ەكى جىل بۇرىن «تالاسبەكتىڭ ورنىن باساتىن ادام جوق» دەگەن ەدىڭىز. سول پىكىردىڭ ءالى دە ءسىز ءۇشىن ۇستەم ەكەنىن بايقاپ وتىرمىن.
– بۇل جولى قۇنانباي جۇمباعىن ابايمەن بايلانىستىرۋ كەرەك. مۇحتار اۋەزوۆ سيپاتتاپ كەتكەن ابايدى قايتا-قايتا ەكرانعا شىعارا بەرۋگە بولمايدى. ول اباي ءبىز بىلەتىن ابايدان بيىك تۇرۋعا ءتيىس. ءبىز مۇحتار جازا الماي كەتكەن ابايىمىزدى اكەلۋىمىز كەرەك.
ەگەر, بۇل تاقىرىپتى قولعا السام, مەن ءوز ابايىمدى تانىتقىم كەلەدى, ءوز ابايىمدى ءوزىنىڭ ورتاسىنا جاقىنداتقىم كەلەدى. سەبەبى ول دا ەت پەن سۇيەكتەن جاراتىلعان پەندە. ۇلى ءابىش – ءابدىراحماننىڭ جانازاسى بولىپ جاتقان كەزدە ءابىش عاشىق بولعان قىز اۋىلعا كەلىپ, تۇيەنىڭ باسىن اباي وتىرعان قارالى ۇيگە تىرەپ, «توڭ مويىن ابايدىڭ ءوزى مەنى تۇيەدەن ءتۇسىرىپ السىن دەپتى» دەگەن اڭگىمە بار توبىقتى اراسىندا. اۋىل اڭتارىلىپ قالعاندا اباي ۇيدەن شىعىپ, ايەلدى تۇيەدەن ءتۇسىرىپ الىپ, ىشكە الىپ كىرەدى. ۇلى ابايعا ابىشىنە قالىڭدىق بولا الماي قالعان پاراساتتى بويجەتكەننىڭ الدىندا باسىن ءيىپ شىعۋعا نە سەبەپ بولدى؟ ەل ىشىنە بارىپ, وسى تاقىرىپتى ارى قاراي ىندەتسەڭ, جاۋابى الدىڭنان شىعادى. ەل اراسىندا قۇنانباي مەن ابايدى الىستاتاتىن ەمەس, جاقىنداتاتىن دەرەكتەر وتە كوپ. ءتىپتى سۇيىكتى ۇلى ماعاۋيا قايتىس بولعاندا اباي اكەسى قۇنانبايدىڭ مولاسىنىڭ باسىنا بارىپ, مەنى ال دەپ زار قىلعانىن, ۇلىنىڭ سۇيەگىنە تاس باتپاسىن دەپ ءمايىت سالىنعان اربانىڭ الدىنا جاياۋ ءتۇسىپ, جولدى تازالاپ, مازار باسىنا جاياۋ بارعانىن توبىقتى جۇرتى بەرىگە دەيىن ايتىپتى. مۇحتار اۋەزوۆتىڭ «اباي جولىنان» قۇنانبايدىڭ مەككەگە كەتىپ بارا جاتقان كەزدە ۇلجانمەن قوشتاسقان كەزىن سۋرەتتەيتىن 70 بەتى كەسىلىپ كەتكەنىن ەندى ءبىلىپ وتىرمىز. دەمەك, ءبىزدىڭ اباي جايلى بىلەتىنىمىز – ءبىر, بىلمەيتىنىمىز – مىڭ.
– اعا, ءسىزدىڭ يىعىڭىزدا, بەينەلەپ ايتقاندا ساحنادا 50, كينودا 40 وبرازدىڭ جۇگى تۇر. ونىڭ ءبارى ءمىنسىز شىقتى دەپ ايتا المايمىز. جاقسى بولسا دا, جامان بولسا دا «بۇل مەنىڭ كينوم, بۇل مەنىڭ ساحنام» دەپ قابىلدايتىن كورەرمەننىڭ ىقىلاسىن تانىدىڭىز با؟
– و, مەن مۇنى ساحناعا, كينوعا العاش تۇسكەن كۇننەن باستاپ سەزىپ كەلەمىن. ءساتسىز شىققان كەزدەرىمدە جۇباتىپ, باسىمنان سيپادى, جەتىستىگىمە قۋاندى. كورەرمەننىڭ پاتشا كوڭىلى بولماسا دوسحان دوسحان بولار ما ەدى؟ ونەردەگى بەت تۇزەيتىن قۇبىلام – «ىشكى سىنىم» ماعان بوساڭسۋعا جول بەرمەيدى. ءوز كەمشىلىگىمدى ءوزىم جاقسى بىلەمىن.
– ەندى وسى جەردەن توقتاپ, سۇراقتى ارى قاراي تارقاتايىقشى. كينو-ساحنا قورجىنىڭىزدىڭ سالماعى سىزگە نە بەردى؟ ءومىردى تانىتتى ما, الدە بارلىق جەردە ەسىك اشىپ, ءرولدىڭ سالماعىن تومەندەتىپ جىبەردى مە؟
– جاس ۇلعايعان سايىن كورگەن-بىلگەنىمنىڭ, باستان وتكەرگەندەرىمنىڭ سالماعى اۋىرلاپ بارادى. كەيدە مىنەز بەت-ءجۇزدىڭ بار ەكەنىن مويىندامايتىنداي تىكتەنىپ بارا جاتىر ما دەپ قالامىن. جاراتىلىسىم مىنەزدى بولعاندىقتان, جان-جاعىمداعىلاردىڭ, شىعارماشىلىق يەلەرىنىڭ دە مىنەزدىلەرىن جاقسى كورەم. مىنەزسىز ونەر جاسالمايدى. ال جالىنان سيپاتپايتىن اساۋ اتتى ناعىز ەر جىگىت قانا ەرتتەيدى. ءاربىر اكتەردiڭ بويىنان ەشكىمگە ۇقسامايتىن, وزىنە عانا ءتان ەرەكشەلىگىن ىزدەيمىن. ويلاۋ جۇيەسى ەرەكشە, يدەياسى بار ادامدارمەن جۇمىس ىستەۋدى ۇناتامىن. بىراق وعان شىعارماشىلىعىمنىڭ تۇك تە قاتىسى جوق. ونەرىمدى ساتپادىم, ساۋداعا سالمادىم. وزىمە جانە ونەرىمە سەنەمىن. ءاربىر رولگە كىرىسەر الدىندا سول باياعى – دوسحانمىن. شىعارماشىلىقتىڭ سىيقىرى دا, قۇدىرەتى دە وسى شىعار.
– اكتەرلىك شىعارماشىلىعىڭىزدا كىمدى باعدارعا العىڭىز كەلەدى؟
–مەن ارقاشان ءبىزدىڭ ەكى كوريفەيمەن – نۇرمۇحان جانتورينمەن جانە انۋاربەك مولدابەكوۆپەن بىرلەسىپ جۇمىس ىستەۋدى ارمانداعانمىن. اللا مەنىڭ ويىمدى ەستىگەن شىعار. ەرىك بەكماحانوۆتىڭ «ساپار قۇدىعى» قىسقامەتراجدى فيلمىندە تاعدىر مەنى جانتورينمەن, ال سەرىك جارماعامبەتوۆتىڭ «وتەلمەگەن پارىزىندا» ءانۋار مولدابەكوۆپەن كەزدەستىم. ولار ارىپتەسىن قامشىلايتىن, ساحنا شىمىلدىعىنىڭ سىرتىنداعى «تارتىستى» ەمەس, ساحناداعى تارتىستى سۇيەتىن. ءانۋار, نۇرمۇحان, بۇگىنگى اسەكەڭدەر ابايدىڭ تىلىمەن ايتقاندا «سامورودنىي سارى التىندار» عوي. ۋاقىت العا جىلجىعان سايىن ولاردىڭ تالانتى قۇدىرەتىنىڭ قانداي بولعانىن, ساڭلاقتارمەن ساحنادا ارىپتەس بولۋدىڭ ءوزى ساتتىلىك ەكەنىن ەندى ءتۇسىنىپ كەلەمىن.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
گۇلبارشىن ايتجانبايقىزى,
«ەgemen Qazaqstan»
الماتى
