كوللاجدى جاساعان امانگەلدى قياس, «EQ»
وداق قۇرامىنداعى قازاقستان, رەسەي, بەلارۋس, ارمەنيا جانە قىرعىزستان مەملەكەتتەرىنىڭ ءدال وسىنداي كەلىسىم جاساۋدى جوسپارلاپ وتىرعانى تۋرالى اڭگىمەنىڭ باستالعانىنا دا ءبىراز ۋاقىت بولدى. ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كوميسسيانىڭ رەسمي مالىمەتىنە سۇيەنسەك, قۇجات «ەاەو شەڭبەرىندە نەسيە تاريحىنىڭ قۇرامىنا كىرەتىن مالىمەتتەردى الماسۋ ءتارتىبى تۋرالى كەلىسىم جوباسى» دەپ اتالادى. كەلىسىم جوباسىنا قاتىستى جۇمىستار 2014 جىلعى 29 مامىرداعى ەاەو تۋرالى شارتتىڭ 70-بابىنا سايكەس جۇرگىزىلۋدە. ياعني ءتيىستى جۇمىستار ەاەو-عا ورتاق قارجى نارىعىن قالىپتاستىرۋ باعىتى شەڭبەرىندە جۇرگىزىلىپ جاتىر.
قارجى ساراپشىسى اندرەي چەبوتارەۆتىڭ ايتۋىنشا, نەسيە تاريحىن ءوزارا الماسۋدىڭ ارتىقشىلىعى كوپ.
– بۇل ەڭ الدىمەن نەسيە الاياقتارىنىڭ اياعىنا تۇساۋ سالادى. مىسال كەلتىرەيىك. تەرىس نيەتتى ءبىر ازامات قازاقستاننان نەسيە الىپ, قايتارماي, كەيىن رەسەي فەدەراتسياسىنا كەتىپ قالدى دەلىك. ويتكەنى الاياقتار نەسيە تاريحىنىڭ تەك قازاقستاندا عانا قاداعالاناتىنىن, باسقا ەلدەگىلەردىڭ ونى باقىلاي المايتىنىن جاقسى بىلەدى. ءسويتىپ رەسەي فەدەراتسياسىنا ءوتىپ, سول ەلدىڭ سالىق رەزيدەنتى رەتىندە ەسەپكە تۇرادى. ول جاقتان دا نەسيە رەسىمدەپ, قارجىسىن جۇمساپ, قايتارماي, باسقا ءبىر ەلگە تايىپ تۇرادى. ولار ءدال وسىنداي جولمەن وزگە دە ەلدەردىڭ قارجى ينستيتۋتتارىن الداپ كەتۋى ىقتيمال. مۇندايلار وتە كوپ. وداق اراسىنداعى نەسيە تاريحىن ءوزارا الماسۋ وسىنداي الاياقتاردىڭ وسپادار ارەكەتىنە توسقاۋىل قويادى, – دەيدى ا.چەبوتارەۆ.
ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا, سونداي-اق ازاماتتاردا وداققا مۇشە كەز كەلگەن مەملەكەتتە ءجۇرىپ-اق نەسيە رەسىمدەۋ مۇمكىندىگى پايدا بولادى.
– نەسيە تاريحىن ءوزارا الماسۋدىڭ تاعى ءبىر ارتىقشىلىعى – كرەديت رەسىمدەۋ شاراسى جەڭىلدەيدى. دەرەكتەر بازاسى ورتاق بولعاندىقتان, ونىڭ ۇستىنە وداققا ورتاق قارجى نارىعى قالىپتاساتىندىقتان, كرەديتتى قاراپايىم تالاپتار نەگىزىندە بەرۋگە جول اشىلادى. مىسالى, بۇل مۇمكىندىكتى رەسەيدە جۇمىس ىستەيتىن قازاقستان ازاماتتارى ءتيىمدى پايدالانا الادى. دەرەكتەردى الماسۋ جەڭىلدەتىلگەن سايىن, قارجى جۇيەسى دە بارىنشا قاۋىپسىز ءارى قورعالعان بولادى. ياعني قازاقستاندىقتاردىڭ نەسيە تۋرالى دەرەكتەرى ءبىزدىڭ ەلدە عانا ەمەس, وداققا مۇشە باسقا مەملەكەتتەردە دە قورعالماق, – دەيدى قارجى ساراپشىسى.
اتالعان جاڭاشىلدىقتى ەنگىزۋ قانشالىقتى وڭاي نەمەسە قيىن ەكەنى بەلگىسىز. ويتكەنى بۇل جەردە نەسيە بيۋرولارىنىڭ دايىندىعىن ەسكەرۋ دە ماڭىزدى.
– ماسەلەن, قازاقستاندا ءبىر عانا نەسيە بيۋروسى بار. ول – ءبىرىنشى نەسيە بيۋروسى. ال رەسەيدە ولاردىڭ سانى بىرنەشەۋ. مەنىڭشە, قازاقستاندىق بيۋرو ءۇشىن اقپارات الماسۋ نەمەسە ورتاق دەرەكتەر بازاسىن قۇرۋ ەشقانداي قيىندىق تۋدىرمايدى. سەبەبى ءبىرىنشى نەسيە بيۋروسىنىڭ الەۋەتى جوعارى. زامانا كوشىنە جەدەل يكەمدەلىپ, ىلەسە الادى. مەن قازاقستاندا دا, رەسەيدە دە نەسيە بيۋرولارىنىڭ قىزمەتىنە جۇگىنگەن اداممىن. ولاردىڭ قىزمەتتەرىندە اسا ءبىر ايىرماشىلىق جوق. دەمەك ءبىز رەسەيدەن قالىسپاي كەلە جاتىرمىز. سوندىقتان ورتاق نارىققا بەيىمدەلۋ ءۇشىن جۇيەنى جاڭعىرتۋعا اسا ءبىر ۇلكەن شىعىن دا قاجەت بولا قويماس, – دەيدى ا.چەبوتارەۆ.
وسى جىلدىڭ ماۋسىمىندا ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كوميسسيا القاسى ەاەو اۋماعىندا نەسيە تاريحىنىڭ قۇرامىنا كىرەتىن مالىمەتتەردى الماسۋ ءتارتىبى تۋرالى پىسىقتالعان كەلىسىم جوباسىن ماقۇلدادى.
«كەلىسىم ءبىر جاعىنان ۇيىم قۇرامىنداعى باسقا مەملەكەتتەردىڭ اۋماعىنداعى بانكتەرگە نەسيە الۋ ءۇشىن جۇگىنگەن كەزدە ەاەو-عا مۇشە ەلدەردىڭ رەزيدەنتتەرىنە تەڭ جاعدايلار جاساۋعا ىقپال ەتەدى. ەكىنشى جاعىنان, قۇجات بانكتەرگە وداققا مۇشە وزگە مەملەكەتتەردىڭ رەزيدەنتتەرىنە كرەديت بەرۋ تۋرالى شەشىم قابىلداۋ كەزىندەگى تاۋەكەلدەردى باعالاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. بۇل ءوز كەزەگىندە وداقتا ترانسشەكارالىق كرەديت بەرۋدى دامىتۋدى ىنتالاندىرماق», دەلىنگەن ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كوميسسيانىڭ رەسمي سايتىنداعى حابارلامادا.
كوميسسيا كەڭەسى ماقۇلداعاننان كەيىن كەلىسىمنىڭ جوباسى قول قويۋ ءۇشىن ءارى قاجەتتى مەملەكەتىشىلىك راسىمدەردى جۇرگىزۋ ءۇشىن وداققا مۇشە ەلدەرگە جىبەرىلدى.
2020جىلدىڭ 11 جەلتوقسانىندا رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ ۇكىمەتى كەلىسىم جوباسىن ماقۇلدادى. تاسس تاراتقان مالىمەتكە سۇيەنسەك, كەلىسىم جوباسى رەسەيدىڭ قارجى, سىرتقى ىستەر, ەكونوميكالىق دامۋ مينيسترلىكتەرىمەن جانە ورتالىق بانكپەن كەلىسىلگەن.
بەلگىلى بولعانداي, كرەديتتىك ەسەپ نەسيە تاريحىن پايدالانۋشىنىڭ سۇراۋى بويىنشا ۇسىنىلادى. وندا سۋبەكتىنىڭ سايكەستەندىرۋ دەرەكتەرى مەن مىندەتتەمەلەرى تۋرالى مالىمەتتەر قامتىلادى.
«وسىلايشا, زاڭدى جانە جەكە تۇلعالار وداققا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ اۋماعىندا ءجۇرىپ-اق نەسيە راسىمدەي الاتىن بولادى. رەسەي قارجى مينيسترلىگىنىڭ ماماندارى قازىر بانكتەر رەزيدەنت ەمەس تۇلعالاردى نەسيەلەۋگە ق ۇلىقسىز ەكەنىن ايتۋدا. بۇعان قارىز الۋشىنى تەكسەرۋدەگى قيىندىقتار سەبەپ. ەسكە سالا كەتەيىك, رەزيدەنت ەمەس تۇلعالار دەگەنىمىز – ءبىر مەملەكەتتە قىزمەت اتقارىپ, باسقا رەسپۋبليكادا تىركەلگەن جانە سول جاقتا تۇراتىن زاڭدى نەمەسە جەكە تۇلعالار», دەلىنگەن تاسس-تىڭ حابارلاماسىندا.
ەكونوميست تالعات دەمەسىنوۆتىڭ پىكىرىنشە, نەسيە تاريحىن ءوزارا الماسۋ ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق شەڭبەرىندەگى وتە ماڭىزدى ءارى كۇردەلى ماسەلە. ويتكەنى ەاەو مەملەكەتتەرىندەگى زاڭدى تۇلعالاردىڭ, ياعني كاسىپورىنداردىڭ وداققا مۇشە ەلدەردىڭ بانكتەرى مەن قارجى ۇيىمدارىنان قارىز, نەسيە الۋ شارتتارى مەن بورىشكەرلەرگە قويىلاتىن تالاپتارى ءالى كۇنگە دەيىن ءبىرىزدى ەمەس, رەتتەلمەگەن.
– بۇل ەلدەردە ينفلياتسيا دەڭگەيى جانە باسقا دا فاكتورلار ءارتۇرلى بولعاندىقتان, نەسيەلىك رەسۋرستاردىڭ پايىزدىق مولشەرلەمەسىنە اسەر ەتەتىن قايتا قارجىلاندىرۋ مولشەرلەمەلەرى دە بىركەلكى ەمەس. سوندىقتان بەرىلەتىن نەسيەلەردىڭ وسىماقىلارى, باسقا دا شارتتارى سايكەس كەلمەيدى. كاسىپورىن باسقا ەلدىڭ بانكتەرىنەن نەسيە العان كەزدە ءوزىنىڭ نەسيە تاريحىن جاسىرىپ قالماۋى كەرەك. بۇعان جول بەرۋگە بولمايدى دا. وسى تۇرعىدان العاندا ەاەو مەملەكەتتەرىنە ورتاق نەسيە بيۋروسى قاجەت. نەسيە الۋشى تۋرالى اقپارات ورتاق بازا ارقىلى باسقا ەلدىڭ بانكتەرىنە دە قولجەتىمدى بولۋى ءتيىس, – دەيدى ەكونوميست.
ت.دەمەسىنوۆتىڭ ايتۋىنشا, نەسيە تاريحىن الماسۋ زاڭدى تۇلعالارعا عانا ەمەس, جەكە تۇلعالار ءۇشىن دە وزەكتى. ويتكەنى قوعامدا قوس ازاماتتىقپەن جۇرگەن ادامدار جوق ەمەس. سولار ورتاق باقىلاۋدىڭ جوقتىعىنان قارجى ينستيتۋتتارىنا زالال اكەلۋى مۇمكىن.
– قازاقستان زاڭى بويىنشا قوس ازاماتتىققا رۇقسات ەتىلمەيدى, ارينە. دەسە دە, شەكارالاس وڭىرلەردە تۇراتىن كەيبىر ادامدار اراسىندا قوس ازاماتتىقپەن جۇرگەندەر كوپتەپ كەزدەسەدى. مىنە, سولار ەكى مەملەكەتتىڭ دە قارجى ينستيتۋتتارىن الداپ سوعۋى ىقتيمال. مۇنىڭ سوڭى ۇلكەن قيىندىققا الىپ كەلەدى. وسىعان جول بەرمەۋدىڭ امالى رەتىندە وداققا مۇشە بەس مەملەكەتكە ورتاق نەسيە بيۋروسىن قۇرۋدىڭ ورىندى باستاما ەكەندىگى وسى تۇستا انىق بايقالادى. سونىمەن قاتار ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداققا ورتاق نەسيە بيۋروسى ازاماتتاردىڭ نەسيەلىك ءتارتىبىن رەتتەۋگە دە جول اشپاق. ياعني ولاردىڭ قارىزدى قايتارۋعا دەگەن جاۋاپكەرشىلىگىن ارتتىرادى. بۇدان بولەك, قارجىلىق ساۋاتتىلىقتى جاقسارتۋعا دا بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە ۇلەس قوسارى انىق. بانكتەردىڭ جۇمىسىنا دا جاڭاشا سەرپىن بەرەرى داۋسىز, – دەيدى ت.دەمەسىنوۆ.
ەكونوميست ءوز سوزىندە 2015 جىلى دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمىنا مۇشەلىككە وتكەن كەزدە قازاقستانعا 2020 جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن ۇيىمنىڭ ەرەجەلەرىنە سايكەس بىرقاتار جەڭىلدىكتەر بەرىلگەنىن اتاپ ءوتتى. سونىڭ ءبىرى – قازاقستان اۋماعىندا شەتەلدىك بانكتەردىڭ فيليالدارى مەن بولىمشەلەرىن, وكىلدىكتەرىن اشۋعا تىيىم سالۋ. بۇل «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى بانكتەر جانە بانك قىزمەتى تۋرالى» زاڭمەن رەتتەلگەن.
– اتالعان شەكتەۋدىڭ ۋاقىتى وتكەن ايدا اياقتالدى. ەندى بۇدان بىلاي كەز كەلگەن مەملەكەتتىڭ بانكتەرى جەكە زاڭدى تۇلعا رەتىندە تىركەلمەي-اق, تىكەلەي فيليال نەمەسە بولىمشە اشۋعا مۇمكىندىك الادى. ولارعا دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمىنىڭ تالاپتارى بويىنشا سونداي رۇقسات بەرىلگەن. سوندىقتان شەتەلدىك بانكتەردىڭ قازاقستاننان فيليال نە بولماسا بولىمشە اشۋى ەداۋىر جەڭىلدەيدى. ورتاق نەسيە بيۋروسىنىڭ قاجەتتىلىگى وسى جەردە دە تۋىندايتىنى انىق, – دەيدى ەكونوميست.
