بوكەي ورداسى ستالينگراد مايدانىنىڭ تىلى بولعان

ميلليونداعان ادامنىڭ ءومىرىن قيىپ, ميلليونداعان جاننىڭ جانىنا جارا سالعان سوعىستىڭ 65 جىلدىعى ءبىزدىڭ وتانىمىزدا دا كەڭ كولەمدە اتالىپ وتۋدە. وتان ءۇشىن وتقا تۇسكەندەردىڭ رۋحى اسپەتتەلىپ, كۇن ساناپ قاتارى ازايىپ بارا جاتقان مايدانگەرلەر مەن تىل ەڭبەككەرلەرىنە قۇرمەت كورسەتىلىپ جاتىر. قازاق توپىراعىنا دا بومبا تۇسكەن. ويىلعان جەردىڭ جاراسى ءالى سول قالپى جاتىر. ول –تاريحي ءوڭىر بوكەي ورداسى. ءبىز بۇل تۋرالى بۇرىن دا جازعانبىز. ەندى سونى جەڭىس قارساڭىندا قولعا تۇسكەن جاڭا دەرەكتەرمەن قايتا جاڭعارتۋدى ءجون كورىپ وتىرمىز. بۇعان جول اشىپ, سوعىس زاردابىن, ەل-جەر تاريحىن تەرەڭدەپ بىلۋگە ەرەكشە سەپتىگىن تيگىزگەن بوكەي ورداسى اۋدانىنىڭ اكىمى, ۇلت, ەل مەن جەر تاريحىن زەردەلەپ جۇرگەن راحمان قارين ەدى. ءبىز وسىدان 70 جىلعا تاياۋ ۋاقىت بۇرىنعى تاعدىرلى وقيعالاردى راحمان وراز ۇلىن قاتىستىرا وتىرىپ, وقىرمانعا جەتكىزۋدى ءجون دەپ تاپتىق. وت قۇشاعىنا ورانعان وردا – ەرلىك پەن ەلدىكتىڭ ۇلگىسى 1941 جىلدىڭ اياعىندا نەمىس فاشيس­تەرىنىڭ ماسكەۋ تۇبىندە تالقاندالعانىن, ونى قورعاۋعا قازاق ەلىندە جاساقتالعان №100-ءشى ديۆي­زيا­نىڭ قاتىسقانىن, سول شايقاستا جەرلەستەرىمىز: گە­نەرال پانفيلوۆ پەن باۋىرجان مو­مىش­ ۇلى­نىڭ اسقان ەرلىكتىڭ ۇلگىسىن كورسەتكەنىن تا­ريحتان جاقسى بىلەمىز. كەڭەس اسكەرلەرى ءما­س­كەۋ تۇبىندە وي­سىراتا سوققى بەرگەن سوڭ, باس­قىنشىلاردىڭ رۋحى كۇرت تومەندەپ كەتتى. باسى تاسقا قاتتى تيگەننىڭ وڭالۋى قيىن  عوي. ولار قايتسەك ەسە قايتارامىز دەپ جانتالاستى. ەندى ەلدىڭ باسقا ءبىر اۋماعىنا سوققى بەرۋ ءۇشىن كەڭ كو­لەمدە سوعىس شابۋىلىنا ازىرلەندى. سوندا ول­اردىڭ تاڭداۋى ستالينگراد قالاسىنا ءتۇس­كەن. 1942 جىلدىڭ جاز ايلارىندا فە­لد­مار­شال پاۋليۋس باسقارعان نەمىستىڭ №6 دالالىق ارميا توپتارى جانە ونىڭ تىلىنداعى گەنەرال مانشتەيننىڭ تانك اسكەرى ستالينگراد با­عىتىنا شو­عىر­­لان­دى­رىلىپ, شابۋىل جاساۋعا دا­يىن­دالدى. ءسويتىپ, قاتەرلى قاۋىپ ەدىل وزەنىنىڭ بويىنا ءتوندى. جوعارعى باس قولباسشى ستا­لين­گرادتى جاۋدان قورعاۋ جانە نە­مىس اسكەرىن تاعى دا تالقانداۋ ءۇشىن 3 بىردەي مايداندا قارسى شىعۋدى كوزدەدى. سونىڭ ءبىرى ستا­لينگراد مايدانى 1942 جىلدىڭ 12 شىلدەسىندە قۇرىلدى. وسى­لايشا تاريحتا تەڭدەسى جوق 200 وتتى كۇندەر مەن تۇندەرگە سو­زىلعان ستالينگراد شايقاسى باستالدى. دەرەكتەرگە كوز جىبەرسەك, ستا­لين­گراد شايقاسىنا 2 ميلليوننان استام ادام, 26 مىڭ زەڭبىرەك پەن مي­نومەت, 2 مىڭنان ارتىق تانك جانە سونشالىقتى ۇشاق قاتىسقان. مۇنداي شايقاستى ادامزات بۇرىن-سوڭدى ەستىپ-كورمەگەن بولاتىن. ستالينگراد شايقاسى زور مايدان عانا بولىپ قويعان جوق, ول ءدۇ­نيە­جۇزىلىك سوعىستىڭ بارىسىنا ءتۇ­بە­گەي­لى وزگەرىس جاساعان تاريحي وقيعا دا بولدى. وسى شايقاستىڭ جە­ڭىس­پەن اياقتالۋىنا كسرو حا­لىق­تار­ىمەن بىرگە قازاق ەلى ەڭبەكشىلەرى دە زور ۇلەس قوستى. وردالىقتار دا ەرەكشە كوزگە ءتۇسىپ, ستالينگراد قالاسىن قورعاۋعا مىڭداعان ۇلدارىن اتتاندىردى. ءبىر مىسال كەلتىرەر بولساق, 1942 جىلدىڭ 18 ماۋسىمىندا باتىس قازاقستان وبلىسىندا دايىندىقتان وتكەن 26 225 جاۋىنگەر ستالينگراد ماي­دانىنا جىبەرىلگەن. – ءبىزدىڭ وبلىسىمىز سول كەزدەگى ستالين­گراد وبلىسىمەن 300 شاقىرىمعا جۋىق شەكارا ارقىلى شەكتەسەتىن, – دەيدى اۋدان اكىمى راح­مان وراز ۇلى اڭگىمەگە ارالاسىپ. – جاۋ­دىڭ ەدىل وزەنىنە شىعۋىنا بايلانىستى وبلىستىڭ اۋدان­دارى ستالينگراد مايدا­نىن­ىڭ تىلىنا اي­نالدى. ول وردا, جانىبەك, كازتالوۆ, فۋر­مانوۆ اۋداندارى بولاتىن. ال جانىبەك, ساي­قىن, شوناي تەمىر جول ستان­سا­لارى ستا­لين­گراد مايدانىنىڭ قا­راماعىنا ەنگەن. 1942 جىلى ورال-ۋرباح-كراسنىي كۋت-سايقىن-ۆەرحني- باسقۇنشاق-پارومنايا تەمىر جول ستان­سالارى ارقىلى جۇك تاسىلعان. سوعىس ءور­تىنىڭ اۋدان اۋماعىنا جاقىنداۋىنا باي­لا­نىستى, مەملەكەتتىك قورعانىس كوميتەتىنىڭ بۇيرىعىنا سايكەس 1942 جىلدىڭ تامىز ايى­نان باستاپ, وردا اۋدانى ستا­لينگراد ماي­دا­نىنىڭ قا­را­ماعىنا ەن­گىزىلىپ, اۋدان “سوعىس جاعدا­يىندا” دەپ جاريالانعان. ونىڭ بارلىق شا­رۋاشىلىعى مەن تۇرمىس تىرشىلىگى مايد­ا­ن­نىڭ قاجەتىنە بەيىمدەلگەن. وبلىستىق پارتيا كون­فەرەن­تسياسىندا پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىن­شى حات­شى­سى ا.ۆاسيلەۆسكي ەستەلىگىندە بىلاي دەپ كور­سەتىپتى: “ورال قالاسى, جانىبەك, كاز­تا­لوۆ, وردا, فۋرمانوۆ اۋداندارى ستالينگراد ماي­­دا­نىنىڭ ەڭ تاياۋ اۋماعىنا كىرىپ وتىر. سون­­دىقتان پارتيا, كەڭەس ۇيىمدارىنان وتە قىر­اعىلىقتا بولۋ تالاپ ەتىلەدى. مايدان مەن تىل ماسەلەلەرىن تىعىز بايلانىستىرىپ شەشۋ قاجەت”. وبلىستىق, اۋداندىق پارتيا اكتيۆتەرىنىڭ جينالىستارى ۇرەي تۋعىزۋشىلىقتى بولدىر­ماۋ­دىڭ, ءتارتىپتى نىعايتۋدىڭ, مايدانعا كو­مەك­تى كۇشەيتۋدىڭ جانە ءوزى تۇرعان قالا, سەلو مەن اۋىلدى قورعاۋعا دايىندىقتى ارت­تىرۋدىڭ ەڭ ماڭىزدى شارالارى بەلگىلەنگەن. جەر-جەر­دە ەرىكتى باتالوندار ۇيىم­داستىرىلىپ, جال­پى تارتىپپەن بارلىق كاسىپ­ورىنداردىڭ, تۇر­عىنداردىڭ تىنىشتىعىن ساق­تاۋ جونىندە تۇ­راق­­تى كەزەكشىلىك تاعا­يىن­دالىپ, اكىمشىلىك قور­­عانىس قيمىلدارىن رەتتەۋدى ۇيىم­داس­تىر­عان. وردادا قىزداردى مەدبيكە جۇمىسىنا دا­ي­ىندايتىن كۋرستار اشىلعان. كەنتتەر مەن اۋىل­داردا جاۋ اۆيا­تسيا­سىنىڭ شابۋىلىنان ساقتانۋ شارالارى جان-جاقتى قاراستىرىل­ىپتى. ءبىزدىڭ جۋرناليستىك ىزدەنىستەرىمىزدىڭ ناتيجەسىندە قولىمىزعا تۇسكەن مۇراعاتتاعى مىنا ءبىر قۇجاتتارعا كوز جۇگىرتەيىك: “بۇيرىق وردا پوسەلكەلىك گارنيزونى بويىنشا: 1. مايدان كوماندوۆانيەسىنىڭ بۇيرىعى بويىنشا وسى كۇننەن باستاپ وردا پوسەلكەسى گارنيزونىنىڭ باستىعى مىندەتىن اتقارۋعا كىرىستىم. 2. وردا پوسەلكەسىنىڭ اسكەري كومەندانتى ەتىپ كاپيتان ە.ۆ.جۋكوۆ جولداستى تاعايىندايمىن. 3. مەملەكەتتىڭ بارلىق جەرگىلىكتى ورگان­دا­رى, قوعامدىق ۇيىمدار مەن مەكەمەلەر قول­دا بار كۇش پەن قۇرال-جابدىقتىڭ ءبارىن قور­عانىس مۇددەسىنە پايدالانۋ ءۇشىن گا­رني­زوننىڭ اسكەري كوماندوۆانيەسىنە كومەك­تەسۋگە جانە قوعامدىق ءتارتىپ پەن قاۋىپسىزدىكتى ساقتاۋعا مىندەتتى. 4. پوسەلكەدەگى قوزعالىس ءتارتىبىن 24.00 ساعاتقا دەيىن (جەرگىلىكتى ۋاقىت) ورناتامىن, ودان كەيىن ارنايى رۇقساتى جوق ادامدار توقتاتىلىپ, كومەندانتقا جولدانادى. ساعات 4.00-دەن باستاپ قوزعالىسقا رۇقسات ەتەمىن. 5. وردا پوسەلكەسىنىڭ مەكەمەلەرى, ونەركاسىپ ورىندارى, بارلىق تۇرعىندارى قاراڭعىلىق تۇسكەننەن كەيىن جارىق بولماۋىن قامتاماسىز ەتۋلەرى ءتيىس. وردا پوسەلكەسىنىڭ گارنيزون باستىعى پولكوۆنيك ميديا”. “24 قىركۇيەك, 1942 جىل. وردا پوسەل­كەسى. وردا اۋداندىق اتقارۋ كوميتەتىنە. مايدان قولباسشىسىنىڭ بۇيرىعى بويىنشا وردا پوسەلكەسىندە مەملەكەتتىك اۋە فلوتى كيەۆ ەرەكشە اۆياتوبىنىڭ باس وتريادى ورنالاسۋدا. اتالعان بولىمشە جا­ۋىن­گەرلەرىنىڭ ورنالاسۋىنا كومەك­تە­سۋى­ڭىزدى سۇرايمىن. اۆياتوپ كومانديرى پودپول­كوۆنيك چانكوتادزە. توپتىڭ ۆوەنكومى باتالون كوميسسارى گوربان”. وسى ماقالانى جازۋعا ۇي­ىتق­ى بولعان راحمان قارين بۇل دە­رەك­تەردى تومەندەگىشە جالعاس­تىر­دى. – نەمىس اسكەرلەرى ستا­لين­گراد ماي­دا­نىنىڭ ورتالىقپەن, جال­پى ەلمەن باي­لانىسىن ءۇزۋ ءۇشىن وسى كەزگە دەيىن قا­تى­ناستى قامتاماسىز ەتىپ تۇرعان جالعىز جولدى – استراحان-ۋرباح تە­مىر جولىن جانە ونىڭ بو­يىن­داعى ستانسالاردى ىستەن شىعارۋ ماقساتىندا دامىلسىز ورشە­لەنە بوم­بالاپتى. 1942 جىلعى قازان ايىنىڭ 25-ىنەن باستاپ, كسرو حالىق كوميسسارلارى كەڭەسىنىڭ شەشىمى بويىنشا ءبىزدىڭ اۋدان­نىڭ جەرلەرى كەڭەس ەلىنىڭ اۋە قورعانىسى پۋنكت­تە­رىنىڭ قا­تا­رىنا قوسىلعان عوي. ستالينگراد شايقاسى كە­زىندە قا­زاقستاننىڭ جانىبەك, ساي­قىن, شو­ڭاي سياق­تى تەمىر جول ستانسالارى ستالينگراد ماي­دانىنىڭ سوعىس قي­مىلىنا تىكەلەي قا­تىستى. 1942 جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتىسىندا-اق بۇل جولدارعا ستالينگراد ءۇشىن بارلىق قاجەتتى جۇكتى تاسۋ سالماعى تۇسكەن ەكەن. جاۋ اۆيا­تسيا­سىنىڭ ءجيى-ءجيى شابۋىلى تەمىر جول ۋچاس­كە­لە­رىنە كوپتەگەن قيىندىقتار كەلتىرگەن. ءاسى­رەسە, ۋرباح-استراحان تەمىر جول باعىت­ىن­داعى, ستا­لينگرادقا جاقىن جەرلەردەگى جاعداي اۋىر بولعان. قىركۇيەكتىڭ 22-ىنەن 23-ىنە قا­راعان تۇندە سايقىن جانە شوڭاي ستان­سا­لارىن جاۋ ۇشاقتارى بومبالاعان. جاۋدىڭ ءتورت بومبالاۋشى ۇشاعى سايقىن ستانساسىنا شا­بۋىل جاساپ, وردا اۋداندىق اسكەري كو­ميس­سا­رياتىنىڭ اسكەرگە شاقىرىلعان سولداتتار ەشەلونىنا پۋلەمەتتەن وق جاۋدىرىپتى. سول سەكىلدى ۋكراينانىڭ دنەپروپەتروۆسك قا­­لا­سىن­دا تۇرعان №196 گاتچينسك اتقىشتار ديۆي­زيا­سىنىڭ جارالى جاۋىنگەرلەرى مىنگەن ەشە­لون­دى نەمىس ۇشاقتارى سايقىن ستانس­ا­سىنا كىرە بەرىستە بومبالاپ, ۆاگونداردىڭ تاس-تالقانىن شىعارعان. سول جولى كوپتەگەن جاۋىنگەر قازا تاۋىپ, بىرقاتارى اۋىر جارالانعان. وسى قاندى وقيعا قاسىرەتى تۋرالى 1985 جىلى ديۆيزيا كومانديرى گەنەرال ۆاسيلي يۆانوۆ وردا اۋدانىنىڭ باسشىلارىنا حات جازىپ, وندا قازا تاپقانداردى تەمىر جولعا تاياۋ ماڭعا, جەرگىلىكتى تۇرعىنداردىڭ كۇ­شىمەن جەرلەنگەندىگىن ايتىپ, ولاردىڭ ءمۇر­دەسىن قايتا جەرلەۋدى جانە ەسكەرتكىش قويۋدى سۇراعان ەكەن. سودان 43 جىل بۇرىن جاۋىنگەرلەر جەرلەنگەن ورىندى ىزدەستىرۋ جۇمىستارى باستالدى. ولاردىڭ ءمايىتىن تابۋ وڭاي بولعان جوق. تەك سايقىن سەلوسىنىڭ تۇرعىنى, سول كەزدەگى جان تۇرشىگەرلىك وقيعاعا كۋا بولعان زەينەتكەر پو­لياك­وۆانىڭ كومەگىمەن قابىر تابىلدى. اۋدان­دىق پارتيا, كەڭەس ورگاندارى سول جىلى قازا تاپ­قانداردىڭ مۇردەلەرىن سايقىننىڭ وڭتۇستىك جاعىنا قايتا ارۋلاپ قويدى. ولاردىڭ رۋحىنا ارناپ ەسكەرتكىش ورناتىلدى. ءيا, شوڭاي ستانساسىنا 30-دان استام بوم­با تاستالدى. 1942 جىلدىڭ 6 قازانى كۇنى تاڭەرتەڭمەن 10 دۇشپان ۇشاعى سايقىن ستان­سا­سىنا تاعى دا شۇيلىكتى. بۇل جولى جاۋدىڭ بوم­باسى ستالينگراد قالاسىنان كوشىرىلىپ اكەلىنگەن جۇمىسشىلار وتباسىنا ءتۇسىپتى. بوم­بادان تەمىر جول دا ءب ۇلىنىپتى. ول تەز ارادا قالپىنا كەلتىرىلىپ, پويىزداردىڭ قوزعالىسى قامتاماسىز ەتىلگەن, – دەيدى اكىم. 1942 جىلدىڭ قازان-قاراشا ايلارىندا جانىبەك, سايقىن, شوڭاي ستانسالارىنا 11 رەت جەكە-جەكە, 22 رەت توپ-توبىمەن نەمىستىڭ 138 ۇشاعى 538 بومبا تاستاعان. توتەنشە جاع­دايلار جونىندەگى مەملەكەتتىك كوميسسيانىڭ جاساعان اكتىسى بويىنشا نەمىس اۆياتسيا­سىنىڭ شابۋىلىنان ەكى اۋداننىڭ شەككەن شىعىنى 7 161 693 سومدى قۇراعان. وردادان 4613 ادام مايدانعا اتتانىپ, ونىڭ 3028 ورالماي قالعان – جەڭىستىڭ 65 جىلدىعى اتالىپ ءوتىپ جاتقاندا اۋدانىمىزدان مايدانعا قانشا ادام اتتاندى, ولاردىڭ قانشاسى مەرت بولدى, قانشاسى امان ورالدى دەگەن سۇراق قويساڭىز مەن تومەندەگىشە جاۋاپ بەرگەن بولار ەدىم, – دەپ راحمان وراز ۇلى اڭگىمە جەلىسىن ساباقتادى. – وردا اۋدانىنان وردا اسكەري كوميس­سا­رياتى ارقىلى ۇرىس مايداندارىنا 4613 ادام اتتانسا, ولاردىڭ ىشىنەن مايداننان ورالماعاندارى – 3028 ادام, ۇرىس دالاسىندا قازا بولعاندارى – 1408 ادام, حابار-وشارسىز كەتكەندەرى – 1410 ادام, جاراقاتتان قايتىس بولعاندارى – 206 ادام, ال تۇتقىندا كوز جۇمعانى – 4 ادام. 1945 جىلدىڭ 24 ناۋ­رى­زىندا جەرلەسىمىز تەمىر ماسينگە ۇلى وتان سوعىسىنداعى ەرلىگى ءۇشىن كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعى بەرىلگەن. 1947 جىلى باتىس قازاقستاندا قۋاڭشىلىق بولدى. شىلدەنىڭ ىستىق كۇندەرىنىڭ ءبى­رىندە شابىن­دىقتا الا­پات ءورت شىعادى. تايپاق اۋ­دان­دىق پارتيا كوم­ي­تەتىنىڭ حات­شىسى بولىپ جۇرگەن كە­زىندە باتىر ءتىلسىز جاۋ­مەن ارپا­لى­سادى. ول ءورت ىشىندە قالعان ەكى ايەلدى قۇت­قارامىن دەپ قاتتى كۇ­يىك الىپ, كەيىن سول جا­راقاتىنان قايتىس بو­لادى. باتىرلىقتىڭ, با­تىلدىقتىڭ, ەلدى ءسۇيۋدىڭ, ادام­دى قادىرلەۋدىڭ, قام­قور بولۋدىڭ, كەرەك بولسا باستى بايگەگە تىگۋ­دىڭ ۇلگىسى وسىنداي-اق بولار. قازاقتىڭ, قازاقتىڭ عانا ەمەس-اۋ, بۇكىل شى­عىستىڭ جارىق جۇل­دىز­دارى ءاليا مەن مانشۇك دەسەك, مانشۇك تە ور­دانىڭ ارۋى. ۇلى وتان سوعىسى باس­تالعان كەزدە مانشۇك ءما­مەتوۆا ءوز ەركىمەن قى­زىل اسكەر قاتارىنا الىنىپ, مايدان شەبىندە تاڭ­داۋلى پۋلەمەتشى بول­عانى تاريحتان ءمالىم. ەرجۇرەك قىز ورىستىڭ ەجەلگى قالاسى نەۆەل ءۇشىن بولعان شايقاستا وشپەس ەرلىك ۇلگىسىن كور­سەتىپ, كوز جۇمدى. وسى ەرلىگى ءۇشىن 21 جاسار مانشۇك مامەتوۆاعا كەڭەس وداعىنىڭ با­تىرى اتاعى بەرىلدى. با­تىر قىزدىڭ تۋعان جە­رىندە وعان ەسكەرتكىش ور­نا­تىلدى. قازىر وردا­لىقتار مانشۇگىمەن ماقتانادى. تاعى ءبىر باتىرىمىز – احمەديار حۇسايىنوۆ. ول نەمىس-فاشيستەرمەن شاي­قاستا تاباندىلىعى, ءارى باتىلدىعىمەن كوزگە ءتۇسىپ, مايداندا ەرلىك ىسىمەن تانىلادى. سول ەرلىك باعالانىپ, 1943 جىلى 1 قاراشادا قات­ار­داعى جاۋىنگەر اح­مەد­يار حۇسايىنوۆقا كەڭەس وداعىنىڭ با­تى­رى اتاعى بەرىلدى. سوعىستان كەيىن احمە­ديار اعامىز قا­زاق­تىڭ اباي اتىن­داعى پە­دا­گوگيكالىق ينستي­تۋ­تىن ءبى­تىرىپ, بۇكىل ءومىرىن ۇس­­تازدىق قىزمەتكە ارنادى. نارىن قۇمىنان قىرانداي تۇلەپ ۇشقان حيۋاز دوسپانوۆا كەڭەس ودا­عىنىڭ با­تى­رى اتا­عىن الا ال­ماسا, تاۋەلسىز وتا­نى­نىڭ حالىق قا­ھار­مانى بولدى. نە­مىس­تەر “جەز­تىر­ناق­تار” (“نوچنىە ۆەدمى”) دەپ اتاپ كەتكەن ۇشقىش-قىز­دار قاتارىندا ءجۇرىپ, جاۋ بەكىنىستەرىنە تالاي ويران سالدى. حيۋاز جاۋ شەبىنە 300-دەن استام تۇنگى اسكەري جورىققا شىققان ەكەن. جەڭىستەن سوڭ وتانىنا ورالىپ, رەسپۋب­لي­كالىق دەڭ­گەيدە قىزمەت اتقاردى. ءتاۋ ەتەر تاۋەل­سىزدىكتى كورىپ, ومىراۋىنا “ال­تىن جۇل­دىز” تاقتى. باتىر قىزعا وسى اتاق لايىق دەگەندى ال­عاش “ەگەمەن قا­زاق­ستان” گازەتى, وسى جول­دار­دىڭ اۆتورى كوتەر­گەنىن ايتا كەتسەك ارتىقتىق ەتپەس. ۇلى وتان سوعىسى مايدانىنداعىداي ەرلىك ەڭبەك ەلدە دە جال­عاس­قانىن مىنا دەرەكتەر راستايدى. اۋدان بو­يىنشا 24 ادام سوتسيا­ليس­تىك ەڭبەك ەرى اتانۋى وسى سوزىمىزگە دالەل بولسا كەرەك. وتكەن 2009 جىلى اۋدان ورتالىعى سايقىندا سوعىسقا قاتىسقاندارعا ورنا­تىل­عان “قارۋ اماناتى” اتتى ەسكەرتكىش جاڭار­تىلدى. 3 كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى مەن حالىق قاھار­ما­نىنا بيۋست قويىلدى. ءسوي­تىپ, ەسكەرتكىشتەر كەشەنى جاسالدى. اۋدان اكىمدىگى عيماراتىنىڭ الدىنداعى الاڭعا “تاۋەلسىزدىك مونۋمەنتى” سالىندى. جوعا­رى­دا ايتقان سوعىس كەزىندە ءبىزدىڭ جەرىمىزدە قازا تاپقان № 196 گاتچينسك ديۆيزياسىنىڭ جاۋىنگەرلەرىنە 1985 جىلى ورناتىلعان ەسكەرتكىش قايتا جوندەۋدەن ءوتتى. ۇلى جە­ڭىس­تىڭ 65 جىلدىعى قارساڭىندا سوعىس كە­زىندە اۋدان ورتالىعى بولعان, تاريحي ور­دادا وتان سوعىسىنا اتتانعان بارلىق جەر­لەس­تەر­دىڭ ەسىمدەرى جازىلعان “سوعىسقا قا­تىس­­قان مايدانگەرلەر” دەگەن ەسكەرتكىش اشىلدى. –ارداگەرلەرىمىزدىڭ جاعدايىن ۇنەمى نازاردا ۇستاپ, ولارعا قامقورلىق جاساپ وتىرامىز, – دەيدى اكىم. – سوڭعى جىلدارى سوعىس ارداگەرلەرىنە ورال قالاسىنان 5 ءپا­تەر, 1 ار­داگەرگە اۋدان ورتالىعىنان جاڭا ءۇي بە­رىلدى. ولاردىڭ شيپاجايدا ەمدەلىپ, دەم­الۋلارى ءۇشىن جولدامالار بەرىلىپ, سونداي-اق ماتەريالدىق كومەكتەر كورسەتىلىپ تۇرادى. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆتىڭ قازاقستان حالقىنا بيىلعى جولداۋى ءبىزدىڭ اۋدان تۇرعىندارىنىڭ تاراپىنان دا زور قولداۋ تاۋىپتى. وتكەن جىلى الەمدىك داعدارىسقا قاراماستان, اۋدا­نىمىزدا حالىقتىڭ الەۋمەتتىك جاع­دا­يىن جاقسارتۋ ماقساتىندا ءبىراز باعدارلامالار جۇزەگە اسىرىلدى. اۋداندا ۇزىندىعى 166,8 شاقىرىم قايرات-مۇ­راتساي-سايقىن-وردا گاز قۇبىرى پايدالانۋعا بەرىلىپ, جۇرت­شىلىقتىڭ كوپ جىلعى تىلەگى ورىندالدى. اۋدان ورتالىعى سايقىن, مۇراتساي جانە شەجىرەلى وردا وكرۋگتەرى كوگىلدىر وتىنمەن قامتىلدى. “100 مەكتەپ, 100 اۋرۋحانا” باعدارلاماسى بويىنشا اۋدان ورتالىعىندا مۇحامەد-سالىق باباجانوۆ اتىنداعى 600 ورىندىق جاڭا مەكتەپ پايدالانۋعا بەرىلدى. سايقىننان شوڭاي اۋىلىنا ۇزىندىعى 30 شاقىرىم جوعارى كەرنەۋلى ەلەكتر جەلىسى تارتىلدى. مادەنيەت, مەديتسينا مەكەمەلەرىنە كۇردەلى جوندەۋ جۇمىستارى جاسالدى. وتكەن جىلى “جول كارتاسى” بويىنشا 176 ملن. 703 مىڭ تەڭگە يگەرىلىپ, 328 ادام جۇمىسپەن قا­م­ت­ىلدى. ءۇستى­مىزدەگى جىلى دا “جول كارت­اسى” باع­دار­لاماسى بويىنشا 21 ملن. 21 مىڭ تەڭگە قارالىپ, 195 ادام جۇمىسقا تارتىلۋدا. “تازا سۋ” باعدارلاماسىنا سايكەس بيىل ۇزىندىعى 53 شاقىرىمدىق اقمەكتەپ-سا­رال­جىن سۋ قۇبىرىن سالۋ جۇمىسى باس­تال­ماق. اۋدان ورتالىعىندا اسفالت جاساۋ زاۋىتى پايدالانۋعا بە­رىلدى. سايقىن تۇرعىندارىنىڭ ۇيلەرىنە سۋ تارتۋ جوسپارلانىپ وتىر. سول سەكىلدى ءۇس­تى­مىزدەگى جىلى ۇزىندىعى 34 شاقىرىم بو­لا­تىن بيسەن اۋىلىنا گاز قۇبىرى تارتىلاتىن بولادى. اكىم مۇنىمەن قاتار, ءبىلىم بەرۋ, مەدي­تسي­نا, مادەنيەت سالالارى بويىنشا اتق­ا­رىل­عان جۇمىستاردان دا مالىمەتتەر بەردى. ال­داعى جىلداردا شەشىمىن كۇتىپ تۇرعان ماسەلەلەر دە بارشىلىق ەكەن. اتاپ ايت­قاندا, جاۋىن-شاشىننىڭ از تۇسۋىنە باي­لانىستى سۋى كەۋىپ كەتىپ, سورتاڭعا اينالىپ بارا جاتقان 5-6 كولگە سۋ جىبەرۋ, اۋدان ور­تالىعىندا 280 ورىندىق بالاباقشا سالۋ, ت.ب سوعىس ورتىنە شالىنىپ, سۇم سوعىستىڭ زاردابىن كوزبەن كورگەن قاسيەتتى مەكەن – بوكەي ورداسىنىڭ جۇرتى وسىنداي قيلى كەزەڭدەردى باستان وتكەرىپ, بۇگىنگى كۇنگە جەتىپ وتىر. تەمىر قۇسايىن. باتىس قازاقستان وبلىسى.