بيىل «تاۋەلسىزدىگىمىز جاريالانعان 1991 جىلعى 16 جەلتوقسان – ۇلت شەجىرەسىندە التىن ارىپپەن جازىلعان تاريحي كۇن» دەپ ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ايتقانداي, ەلدىگىمىزدىڭ ەڭسەسى تىكتەلىپ, شاڭىراعى كوتەرىلگەن قۇتتى وقيعاعا 30 جىل تولاتىن اسا ماڭىزدى داتا. ياعني 2021 – تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ تورقالى تويىن اتاپ وتەتىن تاريحي جىل.
ودان كەيىن بيىل ۇلى اعارتۋشى-پەداگوگ ىبىراي ءالتىنساريننىڭ تۋعانىنا 180 جىل تولسا, «دالانىڭ بۇلشىق ەتى» اتانعان ايگىلى بالۋان قاجىمۇقان بابامىزدىڭ دا 150 جىلدىعى ەل كولەمىندە اتاپ وتىلەرى حاق. بۇلاردان باسقا «حالىق ءۇشىن جۇرەك مايىن شام قىلعان» (س.تورايعىروۆ) الاش ارىستارى ءاليحان بوكەيحاننىڭ تۋعانىنا 155, احمەت بىرىمجانوۆقا 150, ءالىمحان ەرمەكوۆكە 130, جاقىپ اقباەۆقا 145 جىل تولادى ەكەن.
سونداي-اق, كەڭەس داۋىرىندە قازاقتان شىققان تۇڭعىش اسكەري قايراتكەر گەنەرال-مايور (1943) شاكىر جەكسەنباەۆ, اقىن جازۋشى, اۋدارماشى قالماحان ابدىقادىروۆ (15 ءساۋىر), ءانشى-سازگەر, قازاق ونەرىنىڭ مايتالمانى ماناربەك ەرجانوۆ (8 ناۋرىز) قاتارلى تۇلعالاردىڭ تۋعانىنا 120 جىل تولسا, كومپوزيتور, مۋزىكا زەرتتەۋشى-پەداگوگ احمەت جۇبانوۆ, قازاقستانىڭ حالىق ءارتىسى, ەسكى ءانۇران اۆتورى لاتيف حاميدي (17 شىلدە), قوعام قايراتكەرى, بيولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى كارىم مىڭباەۆ (15 تامىز), تانىمال جازۋشى سەيىتجان وماروۆتىڭ (22 ماۋسىم) تۋعانىنا 115 جىل تولادى ەكەن.
سول سياقتى بيىل جالىندى اقىن قاسىم امانجولوۆ (10 قازان), جازۋشىلار عابدول سلانوۆ (15 قىركۇيەك) پەن زەيتىن اقىشوۆتىڭ (18 ءساۋىر) تۋعانىنا 110 جىل تولسا, قازاقستاننىڭ حالىق جازۋشى حاميت ەرعاليەۆ (14 قازان), مايدانگەر-جازۋشى باۋبەك بۇلقىشەۆ, قازاق بوكسىنىڭ اتاسى شوقىر بولتەك ۇلى (29 قازان), ابايتانۋ عىلىمىنىڭ نەگىزىن سالۋشى قايىم مۇقامەدحانوۆ (5 قاڭتار) قاتارلى تۇلعالاردىڭ تۋعانىنا 105 جىل تولماق.
بۇلاردان باسقا 2021 جىلى اتاقتى زاڭگەر, اكادەميك سالىق زيمانوۆ (19 اقپان), قازاقستاننىڭ حالىق جازۋشىسى تۇرسىنحان ءابدىراحمانوۆا (5 قاراشا), تۇركىتانۋ عىلىمىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى عۇبايدولدا ايداروۆتاردىڭ (18 ماۋسىم) 100 جىلدىق, داڭعىل اقىن مۇقاعالي ماقاتاەۆ (9 اقپان), مەملەكەت قايراتكەرلەرى وزبەكالى جانىبەكوۆ (28 تامىز) پەن ومىربەك جولداسبەكوۆتىڭ (1 ناۋرىز) 90 جىلدىق تورقالى تويلارى ءوز كەزەگىن كۇتەرى انىق.
ءتىزىمدى ءارى قاراي جالعاستىرار بولساق, اتاقتى اقىن ولجاس سۇلەيمەنوۆ (18 مامىر), اقىن مارفۋعا ايتحوجينا (25 تامىز), جازۋشىلار سايىن مۇراتبەكوۆ (15 قازان) پەن قابدەش ءجۇمادىلوۆ (24 ءساۋىر), اكادەميك ومىرزاق ايتباەۆ, ونەر قايراتكەرلەرى – ءسابيت ورازباەۆ (29 قاڭتار), فاريدا ءشارىپوۆا (16 جەلتوقسان) جانە بوكسشى ءابدىسالان نۇرماحانوۆتاردىڭ تۋعانىنا بيىل 85 جىل تولادى ەكەن.
بۇلارعا جالعاس تانىمال اقىن-جازۋشىلار بەكسۇلتان نۇرجەكەەۆ (22 اقپان), يسرايل ساپارباي (15 تامىز), سۇلتان ورازالى (30 ءساۋىر), تۇرسىنزادا ەسىمجانوۆ (21 قاڭتار), ونەر قايراتكەرى ەسمۇحان وباەۆ (23 ماۋسىم), اكادەميكتەر ەدىل ەرعوجين (7 قاراشا) مەن مۇرات جۇرىنوۆ 80 جاسقا تولار بولسا, تۇڭعىش عارىشكەر توقتار اۋباكىروۆ (27 شىلدە), دۇنيەدەن وتكەن قولونەر شەبەرى داركەمباي شوقپاروۆ (23 مامىر) پەن سازگەر كەڭەس دۇيسەكەەۆ (10 اقپان) 75 جاستىڭ بيىك بەلەسىنە شىعاتىن كورىنەدى.
* * *
ياعني الەم كۇنتىزبەسىنەن جاڭا پاراعىن اشقان 2021 جىل – ۇلت رۋحانياتى ءۇشىن داتالى وقيعالارعا تولى. اتاپ ايتقاندا, 1911 جىلى 16 ناۋرىزدا وردادا عۇمار قاراش, شاڭگەرەي بوكەەۆ, باقىتجان قاراتاەۆ قاتارلى الاش ارىستارىنىڭ اتسالىسۋمەن «قازاقستان» اتتى گازەت شىقسا, وسى جىلى ا.بايتۇرسىنوۆتىڭ «ماسا» اتتى ولەڭدەر جيناعى; شاكارىم قۇدايبەردى ۇلىنىڭ «تۇرىك, قىرعىز, قازاق ءھام حاندار شەجىرەسى» اتتى ەڭبەگى; شاڭگەرەي بوكەەۆتىڭ «شايىر», «كوك سەلدىر» اتتى ولەڭدەر جيناعى ورىنبوردا جارىق كوردى. سونىمەن قاتار 1911 جىلى «ايقاپ» جۋرنالى ومىرگە كەلسە, ءحىح عاسىرداعى قازاق اۋىز ادەبيەتىنىڭ بەلدى وكىلدەرىنىڭ ءبىرى اقىن شورتانباي قاناي ۇلىنىڭ (1818-1881) «بالا زارى» اتتى ولەڭدەر جيناعى قازان قالاسىندا باسىلىپ شىققان ەكەن. جوعارىداعى قۇندى ەڭبەكتەرگە بيىل 110 جىل تولىپ وتىر.
كەلەسى ءبىر تاريحي وقيعا – 1916 جىلى پاتشالىق بيلىككە قارسى قازاق دالاسىندا وربىگەن ۇلت-ازاتتىق قوزعالىسقا 105 جىل بولسا, 1921 جىلى 22 ناۋرىزدا تاشكەنتتە «جاس الاش» گازەتى جارىق كورىپ, 14 ناۋرىزدا ۆەرنىي قالاسىن «الماتى» دەپ اتاۋ جونىندە تۇركىستان واك قاۋلىسى شىقتى. بۇل داتالى وقيعالارعا بيىل – 100 جىل.
سول سياقتى, 1926 جىلى 26 اقپان مەن 6 ناۋرىز ارالىعىندا باكۋ قالاسىندا بۇكىلوداقتىڭ ءى تۇركولوگيا سەزى ءوتىپ, وعان قازاقستان اتىنان ا.بايتۇرسىنوۆ پەن ن.تورەقۇلوۆ باستاعان وكىلدەر قاتىستى. بۇل وقيعاعا بيىل 95 جىل تولسا, وسىدان 85 جىل بۇرىن 1936 جىلى 5 جەلتوقساندا قازاسسر-ءى كسرو-نىڭ قۇرامىنداعى وداقتاس رەسپۋبليكا رەتىندە قايتا قۇرىلدى.
