رۋحانيات • 06 قاڭتار، 2021

2021 – سيىر جىلى (مەرەكەلىك داتالار، تاريحي وقيعالار، تۇلعالار ءومىرى)

1402 رەت كورسەتىلدى

اتام قازاقتىڭ «ديىرمەننىڭ تاسىنداي، شىر اينالعان دۇنيە-اي» دەگەنى سياقتى اۋرەسى مەن الەگى كوپ 2020-شى اق تىشقان جىلى دا ۋاقىتتىڭ تەرەڭ قويناۋىنا ءسىڭدى. ەندى مىنە، اي ءمۇيىزىن اقىرىن شايقاپ، 2021-ءشى سيىر جىلى عالامنىڭ تابالدىرىعىن اتتادى. قوش كەلدىڭ، كىلەگەي ءسۇتى تىلىنە بايلانعان زەڭگى بابا ت ۇلىگى.

بيىل «تاۋەلسىزدىگىمىز جاريا­لانعان 1991 جىلعى 16 جەلتوقسان – ۇلت شەجىرەسىندە التىن ارىپپەن جازىلعان تاريحي كۇن» دەپ ەل­باسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ايت­قانداي، ەلدىگىمىزدىڭ ەڭسەسى تىك­تەلىپ، شاڭىراعى كوتەرىلگەن قۇت­­تى وقيعاعا 30 جىل تولاتىن اسا ماڭىزدى داتا. ياعني 2021 – تاۋەل­سىزدىگىمىزدىڭ تورقالى تو­يىن اتاپ وتەتىن تاريحي جىل.

ودان كەيىن بيىل ۇلى اعار­تۋشى-پەداگوگ ىبىراي ءالتىنسا­ريننىڭ تۋعانىنا 180 جىل تولسا، «دالانىڭ بۇلشىق ەتى» اتانعان ايگىلى بالۋان قاجىمۇقان بابا­مىز­دىڭ دا 150 جىلدىعى ەل كولە­­مىندە اتاپ وتىلەرى حاق. بۇ­لار­دان باسقا «حالىق ءۇشىن جۇ­رەك مايىن شام قىلعان» (س.توراي­عىروۆ) الاش ارىستارى ءاليحان بوكەيحاننىڭ تۋعانىنا 155، احمەت بىرىمجانوۆقا 150، ءالىمحان ەرمەكوۆكە 130، جاقىپ اقباەۆ­قا 145 جىل تولادى ەكەن.

سونداي-اق، كەڭەس داۋىرىندە قازاقتان شىققان تۇڭعىش اسكەري قايراتكەر گەنەرال-مايور (1943) شاكىر جەكسەنباەۆ، اقىن جازۋشى، اۋدارماشى قالماحان ابدىقادىروۆ (15 ءساۋىر)، ءانشى-سازگەر، قازاق ونەرىنىڭ مايتالما­نى ماناربەك ەرجانوۆ (8 ناۋ­رىز) قاتارلى تۇلعالاردىڭ تۋعا­نى­نا 120 جىل تولسا، كومپوزيتور، مۋزىكا زەرتتەۋشى-پەداگوگ احمەت جۇبانوۆ، قازاقستانىڭ حالىق ءارتىسى، ەسكى ءانۇران اۆتورى لاتيف حاميدي (17 شىلدە)، قوعام قايراتكەرى، بيولوگيا عى­لىم­­دارىنىڭ دوكتورى كارىم مىڭباەۆ (15 تامىز)، تانىمال جازۋ­شى سەيىتجان وماروۆتىڭ (22 ماۋسىم) تۋعانىنا 115 جىل تولا­دى ەكەن.

 سول سياقتى بيىل جالىندى اقىن قاسىم امانجولوۆ (10 قازان)، جازۋشىلار عابدول سلا­نوۆ (15 قىركۇيەك) پەن زەيتىن اقى­شوۆتىڭ (18 ءساۋىر) تۋعانىنا 110 جىل تولسا، قازاقستاننىڭ حالىق جازۋشى حاميت ەرعاليەۆ (14 قازان)، مايدانگەر-جازۋشى باۋبەك بۇلقىشەۆ، قازاق بوك­سى­نىڭ اتاسى شوقىر بولتەك­ ۇلى (29 قازان)، ابايتانۋ عىلى­مىنىڭ نەگىزىن سالۋشى قايىم مۇقامەدحانوۆ (5 قاڭتار) قاتار­لى تۇلعالاردىڭ تۋعانىنا 105 جىل تولماق.

بۇلاردان باسقا 2021 جى­لى اتاقتى زاڭگەر، اكادەميك سا­لىق زيمانوۆ (19 اقپان)، قازاق­ستاننىڭ حالىق جازۋشىسى تۇر­سىنحان ءابدىراحمانوۆا (5 قارا­شا)، تۇركىتانۋ عىلىمىنىڭ نە­گىزىن قالاۋشى، فيلولوگيا عى­لىم­­­دارىنىڭ دوكتورى عۇباي­دول­­دا ايداروۆتاردىڭ (18 ماۋ­­سىم) 100 جىلدىق، داڭعىل اقىن مۇقاعالي ماقاتاەۆ (9 اقپان)، مەملەكەت قايراتكەرلەرى وزبەكالى جانىبەكوۆ (28 تامىز) پەن ومىربەك جولداسبەكوۆتىڭ (1 ناۋرىز) 90 جىلدىق تورقالى توي­لا­رى ءوز كەزەگىن كۇتەرى انىق.

ءتىزىمدى ءارى قاراي جالعاستىرار بول­ساق، اتاقتى اقىن ولجاس سۇ­لەي­مەنوۆ (18 مامىر)، اقىن مارفۋعا ايتحوجينا (25 تامىز)، جازۋشىلار سايىن مۇرات­بەكوۆ (15 قازان) پەن قابدەش ءجۇمادىلوۆ (24 ءساۋىر)، اكادەميك ومىرزاق ايتباەۆ، ونەر قاي­رات­كەرلەرى – ءسابيت ورازباەۆ (29 قاڭتار)، فاريدا ءشارىپوۆا (16 جەلتوقسان) جانە بوكسشى ءابدىسالان نۇرماحانوۆتاردىڭ تۋعا­نىنا بيىل 85 جىل تولادى ەكەن.

بۇلارعا جالعاس تانىمال اقىن-جازۋشىلار بەكسۇلتان نۇر­­جەكەەۆ (22 اقپان)، يسرايل سا­پار­باي (15 تامىز)، سۇلتان وراز­الى (30 ءساۋىر)، تۇرسىنزادا ەسىمجانوۆ (21 قاڭتار)، ونەر قايراتكەرى ەسمۇحان وباەۆ (23 ماۋسىم)، اكادەميكتەر ەدىل ەر­عوجين (7 قاراشا) مەن مۇرات جۇرىنوۆ 80 جاسقا تولار بولسا، تۇڭعىش عارىشكەر توقتار اۋباكىروۆ (27 شىلدە)، دۇنيەدەن وتكەن قولونەر شەبەرى داركەمباي شوقپاروۆ (23 مامىر) پەن سازگەر كەڭەس دۇيسەكەەۆ (10 اقپان) 75 جاستىڭ بيىك بەلەسىنە شىعاتىن كورىنەدى.

 * * *

ياعني الەم كۇنتىزبەسىنەن جاڭا پاراعىن اشقان 2021 جىل – ۇلت رۋحانياتى ءۇشىن داتالى وقيعا­لارعا تولى. اتاپ ايتقاندا، 1911 جىلى 16 ناۋرىزدا وردادا عۇمار قاراش، شاڭگەرەي بوكەەۆ، باقىتجان قاراتاەۆ قاتارلى الاش ارىستارىنىڭ اتسالىسۋمەن «قازاقستان» اتتى گازەت شىقسا، وسى جىلى ا.بايتۇرسىنوۆتىڭ «ماسا» اتتى ولەڭدەر جيناعى; شاكارىم قۇدايبەردى ۇلىنىڭ «تۇرىك، قىرعىز، قازاق ءھام حاندار شەجىرەسى» اتتى ەڭبەگى; شاڭگەرەي بوكەەۆتىڭ «شايىر»، «كوك سەلدىر» اتتى ولەڭدەر جيناعى ورىنبوردا جارىق كوردى. سونىمەن قاتار 1911 جىلى «ايقاپ» جۋرنالى ومىرگە كەلسە، ءحىح عاسىرداعى قا­زاق اۋىز ادەبيەتىنىڭ بەلدى وكىل­دەرىنىڭ ءبىرى اقىن شورتانباي قاناي ۇلىنىڭ (1818-1881) «بالا زارى» اتتى ولەڭدەر جيناعى قا­زان قالاسىندا باسىلىپ شىققان ەكەن. جوعارىداعى قۇندى ەڭبەك­تەرگە بيىل 110 جىل تولىپ وتىر.

كەلەسى ءبىر تاريحي وقيعا – 1916 جىلى پاتشالىق بيلىككە قارسى قازاق دالاسىندا وربىگەن ۇلت-ازاتتىق قوزعالىسقا 105 جىل بولسا، 1921 جىلى 22 ناۋ­رىز­­دا تاشكەنتتە «جاس الاش» گازەتى جارىق كورىپ، 14 ناۋرىزدا ۆەر­نىي قالاسىن «الماتى» دەپ اتاۋ جو­نىندە تۇركىستان واك قاۋلىسى شىق­تى. بۇل داتالى وقيعالارعا بيىل – 100 جىل.

سول سياقتى، 1926 جىلى 26 اقپان مەن 6 ناۋرىز ارالىعىندا باكۋ قالاسىندا بۇكىلوداقتىڭ ءى تۇركولوگيا سەزى ءوتىپ، وعان قازاق­ستان اتىنان ا.بايتۇرسىنوۆ پەن ن.تورەقۇلوۆ باستاعان وكىل­­دەر قاتىستى. بۇل وقيعاعا بيىل 95 جىل تولسا، وسىدان 85 جىل بۇرىن 1936 جىلى 5 جەل­توق­­ساندا قازاسسر-ءى كسرو-نىڭ قۇ­را­مىن­داعى وداقتاس رەسپۋب­ليكا رەتىندە قايتا قۇرىلدى.

 

سوڭعى جاڭالىقتار

شىعىس قازاقستان «جاسىل» ايماقتا

ايماقتار • بۇگىن، 12:15

دوللار ارزانداپ، مۇناي قىمباتتادى

ەكونوميكا • بۇگىن، 11:36

قىركۇيەكتە حالىق ساناعى باستالادى

قازاقستان • بۇگىن، 09:47

بۇگىن ەلىمىزدە قاتتى ىستىق بولادى

قازاقستان • بۇگىن، 09:05

بەكىرەگە قويىلعان بەلگى

ايماقتار • بۇگىن، 07:45

«COVID-19» سپەكتاكلى قويىلدى

ونەر • بۇگىن، 07:43

ەركىن جۇرگىڭ كەلسە، ەكپە سالدىر

مەديتسينا • بۇگىن، 07:22

شابان قيمىل شاڭ قاپتىرماسىن

تەحنولوگيا • بۇگىن، 07:20

نە ەكسەڭ، سونى ورارسىڭ

قازاقستان • بۇگىن، 07:17

«استانا» ۇزاپ بارادى

فۋتبول • بۇگىن، 07:07

كوك تۇركىنىڭ كوزى

تاريح • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار