ۋاقىت نايقالۋدى كۇتپەيدى

سولتۇستىكقازاقستاندىق ديقان­دار بيىل دا مول استىق ءوسىرۋدى نىسانا ەتىپ وتىر. كۇزدىڭ جاۋىن­دى-شاشىندى بولۋى, قىستا قار­دىڭ كوپ جاۋى بەرىك نەگىز قالاپ بەردى. ونىڭ ۇستىنە ۇكىمەتتىڭ جۋىردا بولىپ وتكەن سەلەكتورلىق كەڭەسىندە كوكتەمگى ەگىسكە قاتىستى بىرقاتار ءتۇيىندى ماسەلەلەر شەشى­مىن تاپتى. بۇرىنعىداي ەمەس, قازىر جانار-جاعارماي تاپشىلىعى باي­قالماي­دى. باعاسى قولجەتىمدى. سۋب­سيديا­نىڭ بەرىلۋى – ۇلكەن دە­مەۋ. ەندىگى ماسەلە جەرگىلىكتى بيلىك ورىن­دارى­نىڭ, اگروقۇرىلىم باس­شىلارىنىڭ جۇدىرىقتاي جۇمى­لىپ, ەڭبەك ەتۋىنە عانا تىرەلەدى. اقجار اۋدانىندا وتكەن وبلىس اگرارشىلارىنىڭ كوشپەلى وتىرى­سى كوكتەمگى ەگىس ناۋقانىنا ساپالى ازىرلىك, ۇلگىلى وتكىزۋ جايىنا ار­نال­دى. ايماق باسشىسى سەرىك ءبى­لالوۆ ءوز سوزىندە قىتايدىڭ قى­زىلجار اس­تىعىنا مۇددەلىلىك تا­نىتىپ وتىر­عانىن, جىل اياعىنا دەيىن 100 مىڭ توننا بيداي ساتۋ مىندەتى تۇرعانىن, پەتروپاۆل اۋە­جايى قاسىنان اۆيا­وترياد قۇرى­لىپ, حيميالىق وڭدەۋ جۇمىس­تارى­مەن اينالىساتىنىن جەتكىزدى. كوك­تەمگى دالا جۇمىس­تا­رىن وتكىزۋ ءۇشىن 63 مىڭ توننا دي­زەل وتىنى كەرەكتىگىن, تولىق قورىن جاساۋعا جە­دەل كىرىسۋ قاجەتتىگىن ەسكەرتتى. كە­ڭەسكە اقمولا وبلىسى­نىڭ اگرو­قۇرىلىم وكىلدەرى دە قا­تىسىپ, ءىس-تاجىريبە الماستى. سوڭعى ۇلگىدەگى تەحنيكالار تاماشالاندى. بيىل وبلىستا جالپى ەگىستىك القاپ 4,4 ميلليون گەكتاردى قۇرا­سا, ونىڭ 3,9 ميلليونى ءداندى دا­قىلدار. وسىنشا اۋماقتى تەحنو­لوگيالىق تالاپتارعا ساي وڭدەپ, قىسقا مەرزىمدە ءدان ءسىڭىرۋ وڭاي شا­رۋا ەمەس. كوكتەمنىڭ قالاي بو­لارى دا بەلگىسىز. ۇكىمەت 4,1 ميل­ليارد تەڭ­گە دەمەۋقارجى ءبولىپ, باس­قا دا كو­مەكتەرىن بەرىپ جاتىر. سوڭ­عى 2 جىل­دا عانا اۋىلشارۋا­شىلىق تەح­ني­كالارىن ليزينگ ار­قىلى يەلەنۋ­گە, جەڭىلدەتىلگەن نە­سيەگە, استىق سا­تىپ الۋعا 37,2 ميل­ليارد تەڭگە جۇم­سالدى. “تەحنيكا­لىق قايتا جا­راق­تان­دىرۋ” باعدار­لاماسى قولعا الىن­­عان 6 جىل ىشىندە اگرارلىق سەك­تور 9 مىڭنان استام جاڭا تەحني­كا­لارمەن تولىق­تى. اقشاعا شاقساق 88 ميلليارد تەڭگە. وسىنىڭ ءناتي­جە­سىندە كوك­تەمگى, كۇزگى دالا جۇ­مىس­تارىنىڭ 80 پايىزدايى وزىق تەح­نو­لوگيا­لار­مەن اتقارىلاتىن بولدى. دەسەك تە, الاڭداۋشىلىق تا جوق ەمەس. كوكتەمگى ەگىسكە قاجەتتى ديزەل وتىنىنىڭ ءبىر ءليترى 60-63 تەڭگە بولادى دەپ كۇتىلگەنىمەن, ۇكىمەتتىڭ ءوزى كەپىلدىك بەرە الماي وتىرعاندا بۇل باعاعا سەنەتىندەر از. رەسەيدەگى قىمباتشىلىق كەرى اسە­رىن تيگىزۋى ابدەن ىقتيمال. دي­قان قاۋىمىنىڭ جانار-جاعارماي جەتكىزۋشى وپەرا­تورلاردى, ينۆەس­تور­لاردى جەتكىلىكتى قوردى جا­ساق­تاۋعا اسىقتىرىپ وتىرعانى سون­دىق­تان. جاسىراتىنى جوق, كەي شارۋاشىلىقتاردىڭ بيدايدىڭ ۆە­گە­تاتسيالىق سەبۋ مەرزىمىن تىم سو­زىپ الاتىنى جاسىرىن ەمەس. ونىڭ باستى سەبەپتەرىنىڭ ءبىرى — ديزەلدىڭ ۋاقىتىلى جەتكىزىلمەۋى. بۇگىندە ءىرى استىقتى ءوڭىردىڭ جانار-جاعارماي­دىڭ ۇشتەن بىرىمەن عانا قام­تاماسىز ەتىلۋى كۇرمەۋى قيىن ءىس­تىڭ قوردا­لا­نىپ قالعانىن اڭعارتسا كەرەك. كەستە بويىنشا 22 مىڭ تون­نا دي­زەل وتىنىن مامىر اي­ىن­دا جەتكىزۋ بەلگىلەنگەن. اگرار­شى­لار الدىمەن وسىعان الاڭ­داۋ­لى. قىمباتشى­لىق­قا ۇرىنساق, جەڭىلدىكتى ديزەل وتىنىنا ءزارۋ بولىپ قالامىز با دەگەن قاۋىپ باسىم. سوڭعى كەزدەرى وبلىستا مايلى داقىلداردى كوپتەپ وسىرۋگە دەگەن قۇلشىنىس بايقالادى. بيىل ونىڭ كولەمى 300 مىڭ گەكتارعا دەيىن كو­بەيتىلدى. دەگەنمەن, اۋىلشارۋا­شى­لىعىن ارتاراپتاندىرۋعا نازار ءتيىستى دارەجەدە اۋدارىلىپ وتىر­عان جوق. كوبىنە ءىرى اۋىل شارۋا­شى­لىق تاۋارىن وندىرۋشىلەر تىڭايعان جەر­لەردى ىسكە قوسقاندا بيداي ءوسىرۋ­گە ۇمتىلىپ, ارپا, س ۇلى داقىلدارى­نىڭ كولەمىن ازايتۋعا تىرىسادى. بۇل دا الدا ويلاناتىن ماسەلەنىڭ ءبىرى. وبلىس ەكونوميكاسىنىڭ باستى سالاسى اگروونەركاسىپ كەشەنىندەگى ەڭبەك ونىمدىلىگى ءالى دە تومەن. ول وتكەن جىلى 5400 دوللاردان اي­نالدى. ەلباسىنىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس الدا ەكى ەسە ۇلعايتۋ مىندەتى تۇر. “زەنچەنكو ي ك” كومانديتتىك سەرىكتەستىگىندە بىلتىر ءبىر جۇمىس­شى 28 مىڭ دوللاردىڭ ءونىمىن وندىرگەن. وبلىس بويىنشا 100 گەكتار ەگىستىك القاپتان 3,9 ميل­ليون تەڭگەنىڭ جالپى ءونىمى الىن­سا, قىزىلجار, ەسىل, م.جۇماباەۆ اۋداندارى 1,5 ەسە اسىپ تۇسكەن. ال, ءۋاليحانوۆ, اقجار اۋداندارىندا مۇلدەم از. وعان استىق شىعىم­دى­لىعىنىڭ الا-قۇلالىعى, جۇمسالا­تىن شىعىننىڭ كوپتىگى اسەر ەتىپ وتىرعانى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. ءما­سەلەن, شال اقىن اۋدانىنىڭ ءونىمى اققايىڭ اۋدانىنان 6 تسەنت­نەرگە كەم. جوعارى رەپرودۋكتسيالى تۇقىم قورى قۇيىپ الىنباسا, اگرو­تەح­ني­كالىق شارالار قاتاڭ ساقتالماسا قانداي جوعارى ءونىم­دىلىك جونىندە ءسوز ەتۋگە بولادى؟ مۇنىڭ ءوزى ەگىنشىلىكتە يگەرىلمەي جاتقان ىشكى رەزەرۆتەر مەن ءمۇم­كىندىكتەردىڭ قىرۋار ەكەنىن كور­سەتسە كەرەك. اگرارلىق كەڭەستە وبلىستىق فيتوسانيتاريا ورتالىعىنىڭ جە­تەكشىسى جۇماعالي قوجاحمەتوۆ ءتۇر­لى ەگىن زيانكەستەرىنە قارسى قول­دانىلاتىن ءدارى-دارمەكتىڭ از بولىنگەنىن, ول 266 مىڭ گەكتار ال­قاپتى عانا وڭدەۋگە جەتەتىنىن قىن­جىلا ايتتى. جاز قۋاڭشىلىقتى كەل­­سە شەگىرتكە, باسقا دا قاۋىپتى زيان­­كەستەردىڭ قاپتاپ كەتۋى ابدەن ىقتيمال. وبلىستىق اۋماقتىق ينسپەكتسيانىڭ باستىعى ا.كۋليكوۆ تۇقىم ساپاسىنا, ارام شوپتەرمەن كۇرەسكە جەتكىلىكتى كوڭىل اۋدارىل­مايتىنىن ايتا كەلىپ, “نە ەكسەڭ, سونى وراسىڭ” دەگەن ماقالدى ەسكە سال­دى. بىلتىر “تۇقىم تۋرالى” زاڭدى بۇزعانى ءۇشىن 1 مىڭنان اس­تام وكىم شىعارىلىپ, 87 ايىپپۇل سالىنعان. ولاردىڭ كوپشىلىگى تۇ­قىم ساقتاۋ ءتارتىبىن بۇزعانى, سەبۋ تەحنولوگيالارىن ساقتاماعانى ءۇشىن قولدانىلعان. زالالدانعان, اۋدان­داس­تىرىلماعان تۇقىم سۇ­رىپ­تارىن سەبۋ فاكتىلەرى ءتىر­كەل­گەن. شىنى كەرەك, اۋىلشارۋا­شىلىق داقىل­دارىنىڭ تۇىمدارىن جاڭارتىپ وتىرۋ, ونى اۋىستىرۋعا باقىلاۋدى كۇشەيتۋ ءالى دە ءوز دارەجەسىندە ەمەس. اسىرەسە, ۇساق شارۋا قوجالىقتارى تۇقىمدى قۇيىپ الۋ جانە وڭدەۋ ماسەلەسىندە ولقىلىقتارعا ءجيى ۇرىنىپ جاتادى. سولتۇستىك قازاقستان – استىق, ۇن, مايلى داقىلداردى سىرتقا شى­عاراتىن وبلىستاردىڭ ءبىرى. سوڭعى 3 جىلدا 4 ميلليون 735 مىڭ توننا بيداي, 800 مىڭ توننا ۇن, 84 مىڭ توننا راپس مايى الىس-جاقىن شەت­ەلدەرگە ساتىلدى. سىرتقى رىنوكقا شىعۋ الەۋەتىنىڭ جوعارىلىعىنا قاراماستان بۇل مۇمكىندىك ءالى دە ءتيىمدى پايدا­لا­نى­لىپ جۇرگەن جوق. ونى وتكەن جىلعى تاجىريبە انىق بايقاتتى. استىعىن وتكىزە الماي ءشىرىتىپ ال­عان تالاي ديقاننىڭ ەسىل ەڭ­بەگى ءراسۋا بولدى. “ازىق-ت ۇلىك” كەلىسىم-شارت كورپوراتسياسى” اق-تىڭ سا­تىپ العان 1 ميلليون توننا­دان اس­تام استىعى وبلىستىڭ ەلەۆا­تور­لارىندا ءالى كۇنگە دەيىن اكەتىل­مە­گەن كۇيى قالعان. باسقا دەرەك كوز­دەرىنە قاراعاندا وسىدان ەكى جىل بۇرىنعى استىق تا جاتقان كورىنەدى. بۇل ماسەلە ۇكىمەتتىڭ سەلەكتورلىق كەڭەسىندە دە ايتىلعانىمەن, وزگە وڭىرلەرگە تاسىمالداۋ ءىسىنىڭ باس­تالاتىن ءتۇرى جوق. ۋاقىت نايقالۋدى كۇتپەيدى. انە-مىنە دەگەنشە قىر استىنداعى جاۋاپتى ناۋقان دا كەلىپ جەتەر. سول كەزدە ءىستى ساقاداي ۇيىم­داس­تىرۋدىڭ بارلىق جولدارىن قاراس­تى­رىپ, ەتەك-جەڭدى جيناپ وتىر­عانعا نە جەتسىن. اگرارشىلاردىڭ كەڭەسىنە قاتىسۋشىلار وسىنداي ويمەن تاراستى. ءومىر ەسقالي, سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى.