25 جىلدىق تاريحىندا ول ارنايى ينستيتۋت رەتىندە قىرۋار جۇمىس اتقاردى. ەل ازاماتتارىنىڭ قۇقىقتارىن ولاردىڭ ۇلتتىق بەلگىلەرى بويىنشا شەكتەۋگە جول بەرمەۋدىڭ كەپىلدىكتەرىن ارتتىرۋعا كۇش سالىندى. ۇلت ساياساتىنىڭ تاجىريبەسى ءبىزدىڭ ەلدە ءبىر نارسەنىڭ كەڭ كولەمدەگى ەتنوسارالىق قاقتىعىستارعا ۇلاسۋىنا نەگىز جوق ەكەندىگىن كورسەتتى. ياعني ەتنوسارالىق كەلىسىمدى مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ باستى باعىتىنا اينالدىرۋدىڭ ارقاسىندا كەڭ كولەمدەگى ەگەسۋلەرگە جول بەرىلمەي كەلدى. الايدا ول دەگەنىمىز پروبلەمالاردىڭ مۇلدەم بولماعاندىعىن اڭعارتپاسا كەرەك. تەك ونى دەر كەزىندە كورىپ, تۇسىنە ءبىلۋ قاجەتتىلىگى جەتىسپەگەنگە ۇقسايدى.
مەملەكەت باسشىسى ق.توقاەۆتىڭ «ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 30 جىلدىعى – وتكەنگە كوز جۇگىرتىپ, قورىتىندى جاسايتىن ۋاقىت... داڭعازا اكتسيالار مەن داۋرىقپا شارالاردان باس تارتىپ, بۇكىل ءىس ناقتىلىققا قۇرىلاتىن بولادى», دەگەن سوزدەرى تۇرعىسىنان قارايتىن بولساق, وسى كەزەڭدە ەتنوساياساتتا جەتىستىكتەرمەن قاتار نازار اۋدارۋدى جانە ءتيىستى قورىتىندى جاساۋدى تالاپ ەتەتىن تۇيتكىلدى ماسەلەلەر دە ورىن العانى بەلگىلى. جەتكەن جەتىستىكتەرىمىزدىڭ باسىم بولعانىنا قاراماستان, قورداي وقيعاسىنان كەيىن جاعداي كۇرت وزگەرىپ كەتتى. ول كوپ نارسەنى قايتا قاراۋدى, كەيبىر كوزقاراستارىمىزدى جاڭعىرتۋدى تالاپ ەتىپ وتىر. بۇل وقيعا ەتنوسارالىق كەلىسىمنىڭ تەوريالىق پىكىرسايىستان گورى مەملەكەتتىڭ كۇندەلىكتى ىسكە اسىرىلىپ جاتقان ساياساتىنىڭ پراكتيكالىق ماسەلەسى ەكەندىگىن ەسكە سالدى.
ءبىر وكىنىشتىسى, كوپتەگەن جىل بويى قوردالانعان ماسەلەلەر ءبىز ويلاعاننان دا تەرەڭ بولىپ شىقتى. ەگەر بۇدان بىلاي دا جابىق قوعام قالپىندا قالا بەرگەندە, ورتاقتاستىق تا بولماس ەدى, مادەنيەتتەر مەن حالىقتار اراسىندا جاتسىنۋ دا ساقتالار ەدى. مىنە, وسى ماسەلەلەر بىزگە مىقتاپ ويلاناتىن كەزدىڭ كەلگەندىگىن ەسكەرتىپ وتىرعانداي. قازىر ءباسپاسوز قۇرالدارى مەن الەۋمەتتىك جەلىلەردە اسسامبلەيانىڭ قىزمەتى تۋرالى كوپ ايتىلىپ تا ءجۇر, جازىلىپ تا جاتىر. سولاردىڭ ىشىندە ءجيى ايتىلاتىندارى: ۇلتارالىق قاتىناستار جۇيەسى – ول اسسامبلەيانىڭ ءىس-شارالارىنداعى قۇر ۇراندار مەن ۇلتتىق كيىم كيۋ, دوڭگەلەنىپ بي بيلەۋ جانە ءبىزدىڭ ەرەكشە مودەلىمىز تۋرالى سالتقا اينالىپ كەتكەن جاتتاندى سوزدەر عانا ەمەس دەگەنگە كەلىپ سايادى. ال شىن مانىندە, بۇل, بىرىنشىدەن, كۇندەلىكتى جانە تۇراقتى تۇردە جانە تىنىمسىز ەڭبەكتى تالاپ ەتەتىن جۇيەلى ساياسات, ال ەكىنشىدەن, قازاقستاندىق قوعام ءۇشىن ول ومىرلىك ماڭىزى بار اۋاداي قاجەتتىلىك ەكەندىگىن ءتۇسىنۋدى تالاپ ەتەتىن اششى شىندىق. ونىڭ قازاقستانداعى ەتنوستىق ماسەلەلەردى, دەموگرافيا مەن كوشى-قون, دياسپورالاردىڭ قونىستانۋى, ەتنوستىق قىلمىستىڭ جاي-كۇيى, ءبىلىم بەرۋ مەن تاربيە, اقپاراتتىق ساياساتتى قايتا فورماتتاۋدى تالاپ ەتەرى انىق. سونىمەن بىرگە بۇل جۇمىستىڭ ەلىمىزدە جۇرگىزىلىپ جاتقان ساياسي رەفورمانى, ونىڭ ىشىندە مەملەكەتتىك باسقارۋدى قايتا قۇرۋ اياسىندا, كەشەندى تۇردە ىسكە اسىرىلعانى ءجون. ويتكەنى باسقالارىن ايتپاعاننىڭ وزىندە, قازىر قوعامدا ورىن الىپ وتىرعان جانە ءارتۇرلى مىنبەردەن ايتىلا باستاعان الەۋمەتتىك-مادەني تۇيىقتانۋ مەن جاستاردىڭ ەلىمىزدەگى الەۋمەتتەندىرۋ ۇردىسىنەن تىس قالۋى, ءوڭىر اكىمدەرىنىڭ ەتنوسارالىق ماسەلەلەردەن ءوز بەتتەرىنشە قول ءۇزىپ كەتۋى سياقتى قاتەلىكتەردى ەڭسەرۋ وڭاي شارۋا بولا قويماس.
كوپەتنوستى مەملەكەتتە ۇلتارالىق قاتىناسقا مۇقيات بولۋ, وندا بولىپ جاتقان ۇدەرىستەرگە دەر كەزىندە قۇلاق اسۋ اسا ماڭىزدى. وسى تۇرعىدان العاندا, پرەزيدەنت ق.توقاەۆتىڭ «حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» تۇجىرىمداماسىنىڭ ايرىقشا وزەكتىلىگىن كورەمىز. ول ازاماتتىق قوعامدا رۋحاني تۇلەۋ, ادامداردىڭ ءبىر-ءبىرىن جاتسىنباۋىنا تولىق مۇمكىندىكتەر تۋدىرىپ, ەلدىڭ اتا زاڭىنا سايكەس حالىقتاردى الالامايتىن, بارشانىڭ ەركىن دامۋىنا مۇمكىندىك جاسايتىن اشىق ساياسات جۇرگىزىلىپ, ەتنوسارالىق ساياساتتا مادەني-الەۋمەتتىك جانە ەكونوميكالىق قارىم-قاتىناستار ارناسىن كەڭەيتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. بۇل ۇدەرىستەر مەن ولاردىڭ ەلىمىزدىڭ دامۋىنا قوسقان ۇلەسى تۇبىندە قازاقستاندىق سانا-سەزىمدى دامىتۋعا, ورتاق قۇندىلىقتار قالىپتاستىرۋعا ىقپال ەتەدى. سايىپ كەلگەندە, بارشا قازاقستاندىق ءبىر الەۋمەتتىك, ساياسي, ەكونوميكالىق, قۇقىقتىق جانە مادەني كەڭىستىكتە تۇراتىندىقتارىن تەرەڭ ءتۇسىنىپ, ولاردىڭ ارقايسىسىنىڭ كوكەيىندە تۇراقتىلىق پەن كەلىسىمدى نىعايتۋعا دەگەن جەكە جاۋاپكەرشىلىك سەزىمى ۇيالايتىن بولادى. ويتكەنى وسى باعىتتا ايانباي ەڭبەك ەتىپ, ءوز حالقىن سۇيەتىن ادام, ءوز جۇرتىنا جاقسىلىق تىلەگەن جان وزگە حالىقتاردى اشىندىرمايدى, ءوز ۇلتىن ەشكىمگە قارسى قويمايدى. ال وسى ۇدەرىسكە قازاقتاردىڭ مەملەكەت قۇراۋشى ۇلت رەتىندە بەلسەندى ارالاسىپ, قوعامداعى شوعىرلاندىرۋشىلىق الەۋەتىن ماقساتتى تۇردە جاڭعىرتۋى مەملەكەتتىلىگىمىزدىڭ تۇعىرىن ماڭگىلىك ەتىپ, ونى بىرلىك پەن كەلىسىمنىڭ شىنايى مەكەنىنە اينالدىرارى ءسوزسىز.
جاپسارباي قۋانىشەۆ,
ساياسي عىلىمدار دوكتورى
