تارقاتا ايتار بولساق, مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ ساياسي قۋعىن-سۇرگىن جانە اشارشىلىق قۇرباندارىن ەسكە الۋ كۇنىنە وراي ۇندەۋ جاريالادى. پرەزيدەنت ءوز ۇندەۋىندە تاريحي ادىلدىكتى قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارىن اياقتاپ, ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن اقتاۋ ءۇشىن ارنايى مەملەكەتتىك كوميسسيا قۇرۋ جونىندە تاپسىرما بەرگەنىن ايتا كەلىپ, ء«بىز جازىقسىز جازالانعانداردىڭ əرقايسىسىن ەستە ساقتاۋ ارقىلى عانا كەمەل كەلەشەككە جول اشامىز. بولاشاقتىڭ بەرىك نەگىزى تəۋەلسىزدىكتەن باستاۋ الادى. وتكەن عاسىرداعى ەڭ قيلى كەزەڭنىڭ بىرىندە جازىقسىز جاپا شەككەندەردىڭ رۋحىنا تاعزىم ەتۋ – بارشامىزدىڭ پەرزەنتتىك بورىشىمىز», دەدى.
سودان, بيىلعى 24 قاراشادا مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ «ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن تولىق اقتاۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك كوميسسيا تۋرالى» جارلىققا قول قويعان بولاتىن. وسىعان بايلانىستى قۇرىلعان, توراعاسى بولىپ مەملەكەتتىك حاتشى قىرىمبەك كوشەرباەۆ بەكىتىلگەن كوميسسيا قۇرامىنا پرەزيدەنت اكىمشىلىگى مەن ۇكىمەت وكىلدەرى, پارلامەنتى سەناتى مەن ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتتارى, مۇددەلى مەملەكەتتىك ۇيىمداردىڭ باسشىلارى, قوعامدىق ۇيىمداردىڭ وكىلدەرى مەن ەلىمىزدىڭ عالىمدارى ەنگىزىلدى.
مەملەكەتتىك كوميسسيانىڭ الدىندا تۇرعان باستى مىندەت – ء«ولى رازى بولماي, ءتىرى بايىمايدى» دەگەن ناقىلدى اۋزىنان تاستامايتىن حالقىمىزدى كوپتەن بەرى تولعانتىپ كەلە جاتقان كۇردەلى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى – كەڭەستىك كەزەڭدەگى ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىنىڭ بارلىق ساناتتارىنا قاتىستى تاريحي ادىلەتتىلىكتى تولىق قالپىنا كەلتىرۋ. كوميسسيا ءتيىستى ماتەريالدارعا جان-جاقتى ءارى كەشەندى زەرتتەۋ, زەردەلەۋ جۇرگىزگەننەن كەيىن, حالىقارالىق تاسىلدەر مەن ستاندارتتار نەگىزىندە تولىقتاي زاڭدى, ال جەكەلەگەن ساناتتارعا قاتىستى – قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن ساياسي اقتاۋدى كوزدەپ وتىر.
ەسكە سالا كەتەيىك, جاپپاي قۋعىن-سۇرگىن قۇربانى بولعان جازىقسىز جانداردى اقتاۋ شارالارى كەڭەس وداعىنىڭ تاريحىندا 50-جىلداردىڭ اياعىندا «جىلىمىق جىلدارى» دەگەن اتاۋمەن بەلگىلى كەزەڭدە قولعا الىنعان. سول تۇستا قۇربان بولعانداردىڭ كوپشىلىگى اقتالىپ, ولاردىڭ وتباسى مۇشەلەرى قاماۋدان بوساتىلعان. الايدا بىرقاتار كاتەگوريا بويىنشا ساياسي قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعاندارعا كەشىرىم بەرىلگەنىمەن, ولار سول كۇيى اقتالماي قالدى. اقتالماعان, دەرەكتەرىن ارحيۆتەردە شاڭ باسىپ جاتقان رەپرەسسيا قۇرباندارى وتە كوپ. ولاردى اقتاۋ, بۇل ءىستى سوڭىنا دەيىن جەتكىزۋ – حالىق تىلەگى, ەل تاۋەلسىزدىگى ولشەمدەرىنىڭ ءبىرى.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ باستاماسىمەن قۇرىلعان مەملەكەتتىك كوميسسياعا ەرەكشە قۇزىرەتتەر بەرىلىپ وتىر. ەڭ باستىسى, كوميسسيا تالاي زەرتتەۋشىگە قولجەتىمسىز بولىپ كەلگەن جابىق ارحيۆتەردى اشادى, سونداي-اق ەلىمىزدىڭ اۋماعىندا قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراپ, اتىلىپ كەتكەندەرمەن قاتار شەتەل اسىپ جان ساۋعالاعانداردىڭ, ءماجبۇرلى تۇردە جەر اۋدارىلعانداردىڭ ىسىمەن دە اينالىسادى. بۇل كوميسسيانىڭ حالىقارالىق اۋقىمدا جۇمىس ىستەيتىنىن كورسەتەدى.
كوميسسيا جازىقسىز سوتتالعان جانە ساياسي قۋعىن-سۇرگىنگە, پسيحياتريالىق مەكەمەلەردە ماجبۇرلەپ ەمدەۋگە, ەلدەن الاستاۋعا جانە ساياسي نانىمدار, تاپتىق, الەۋمەتتىك, ۇلتتىق, ءدىني نەمەسە وزگە دە جاعدايلارعا قاتىستىلىعى بويىنشا قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارى شەكتەلگەن تۇلعالاردى اقتاۋ پروتسەستەرىن عىلىمي زەردەلەۋ جانە جۇرگىزۋ ءادىسناماسىن انىقتايدى. سونىمەن بىرگە قۇقىقتىق عانا ەمەس, ساياسي وڭالتۋعا جاتاتىن قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارى ساناتتارىن: قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىگى جانە اۋماقتىق تۇتاستىعى ءۇشىن كۇرەسۋشىلەردىڭ, يدەولوگيالىق, عىلىمي, شىعارماشىلىق, رۋحاني-مادەني قۇندىلىقتارى مەن سەنىمدەرى ءۇشىن قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعانداردىڭ تولىق تىزبەسىن ايقىندايدى.
بۇگىندە قازاقستاندىقتار مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ باستاماسىمەن قۇرىلعان بۇل كوميسسيا جازىقسىز جاپا شەككەن كوپ توپتاردىڭ اقتالۋىنا تىكەلەي ىقپال ەتەدى دەپ سەنىم ءبىلدىرىپ وتىر. دەسەك تە, كوميسسيا جۇمىسى, ياعني تولىق اقتاۋ اكتسياسى ەل بىرلىگىنە نۇقسان كەلتىرمەۋى ءتيىس. ويتكەنى, اتالعان باعىتتا شىنايى جۇمىستار جۇرگىزىلسە, ەسكى جارانىڭ بەتى تىرنالماي قويمايدى. بۇل ءوز كەزەگىندە ەل ىشىنە, زيالى قاۋىم وكىلدەرى اراسىندا جىك تۋدىرۋى مۇمكىن. سوندىقتان كوميسسياعا بارىنشا بايىپتىلىق, سالقىنقاندىلىق قاجەت.
قورىتا ايتقاندا, ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن تولىق قۇقىقتىق جانە ساياسي تۇرعىدا اقتاپ, ولارعا قاتىستى تاريحي ادىلدىكتى قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىسىنا نۇكتە قويۋ اتالعان مەملەكەتتىك كوميسسياعا جۇكتەلىپ وتىر.
جالپى, ءبىز ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارى جونىندە ءسوز قوزعاعاندا كوبىنەسە ستاليندىك رەپرەسسيا كەزەڭىندە (1937-1938 ج.ج.) قازاقستاندا 100 مىڭنان استام ادام قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىرادى, 25 مىڭ ادام اتۋ جازاسىنا كەسىلدى دەگەن دەرەكتەردى العا تارتامىز. بىراق حالىق بۇل تاقىرىپتى اۋقىمدى تۇردە, دالىرەگى حح عاسىردىڭ باسىم بولىگىن قامتي وتىرىپ قاراستىرعىسى ءارى قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارى تۋرالى جاڭا, شىنايى تسيفرلى دەرەكتەردى بىلگىسى كەلەدى. ناقتىلاي ايتقاندا, كەڭەس بيلىگى ورناعان كەزەڭنەن بەرگى بارلىق ناۋبەتتەردىڭ قۇرباندارىن قىزىل يدەولوگيانىڭ قاھارىنا ۇشىراعاندار رەتىندە تۇتاس قاراستىرىپ, ولاردى زاڭدىق نەگىزدە اقتاۋ ماڭىزدى. سوندىقتان ستاليندىك رەپرەسسيا قۇرباندارىنان بولەك, 1916 جىلعى ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسىنىڭ, ازامات سوعىسىنىڭ, 1917 جىل مەن 1930-شى جىلداردىڭ ورتاسىنا دەيىن ەلىمىزدەگى وسپادار ساياساتقا قارسى بوي كوتەرگەن 372-دەن استام حالىق كوتەرىلىسىنىڭ (ساياسي سەبەپتەر بويىنشا سوتسىز جانە تەرگەۋسىز ولتىرىلگەن ونداعان مىڭ ادام), 1920-1921 جانە 1931-1933 جىلدارداعى الاپات اشتىقتىڭ قۇرباندارى, دىنگە قىزمەت ەتكەنى ءۇشىن ساياسي قۋعىن-سۇرگىنگە دۋشار بولعاندار, پاتشالىق رەسەيدىڭ, بولشەۆيكتىك-ستاليندىك رەجىمنىڭ زورلىعىنان ەلدەن قاشقان جۇزدەگەن مىڭ قازاق ساياسي-قۇقىقتىق جاعىنان اقتالۋى ءتيىس. بۇعان قوسا, «الاش» قوزعالىسى مەن پارتياسىنىڭ, «قازاق حالقىن قورعاۋ وداعىنىڭ», «ەسەپ», «جاس ۇلان» پارتيالارىنىڭ قاتىسۋشىلارى, 1918 جىلى تۇركىستان اۆتونومياسىن قۇرۋعا قاتىسقانى ءۇشىن قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعاندار, «قازاق بۋرجۋازيالىق ۇلتشىلدىعى» اتاۋى تاڭىلعاندار اقتاۋ شارالارىنان تىس قالماۋى كەرەك.
تاعى ءبىر ەرەكشە توقتالار ماسەلە, 1939-1945 جىلدارى ارالىعىندا فاشيستىك گەرمانيادا, فينليانديا مەن ەۋروپانىڭ باسقا دا ەلدەرىندە تۇتقىندا بولعان قازاقستاندىق اسكەري ادامدار, ەت, استىق دايىنداۋ جوسپارىن ورىنداماعانى ءۇشىن قۋعىنعا ۇشىراپ, سوتتالعان ونداعان مىڭ قازاقستاندىق, جۇمىسقا كەشىككەنى سياقتى بولماشى اعاتتىقتارى ءۇشىن سوتتالعاندار, ويدان شىعارىلعان باسقا ايىپتاۋلار بويىنشا ءىستى بولعاندار, «الاش» قوزعالىسى مەن پارتياسىنا نيەتتەس بولىپ, ماتەريالدىق جانە قارجىلىق كومەك كورسەتكەندەر, جەرگىلىكتى جەرلەردە قۋعىندالعان «الاش» اسكەري قۇرالىمدارىنىڭ ون مىڭداي ساربازى مەن ساردارى, ءوزىنىڭ شىققان تەگىنە, قىزمەتىنىڭ تۇرىنە, نانىم-سەنىمىنە بايلانىستى ازاماتتىق قۇقىقتارىنان ايىرىلعاندار دا اقتاۋ ءىسى بارىسىندا باستى نازاردا بولعانى ءجون.
سونداي-اق 1986 جىلعى جەلتوقسان وقيعاسىنا قاتىسۋشىلاردى دا, جالپى ۇلت-ازاتتىق يدەياسىن دا ساياسي تۇرعىدان اقتاۋ قاجەت. بۇل ورايدا, قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىگى ءۇشىن كۇرەسكەندەردىڭ ەرلىگىن مەملەكەتتىڭ ەڭ ماڭىزدى قۇندىلىعى دەپ تانۋ ماسەلەسى كۇن تارتىبىنە سۇرانىپ-اق تۇر.
