ساياسات • 31 جەلتوقسان، 2020

ەل قولداعان يگى باستاما

27 رەت كورسەتىلدى

تاريح قويناۋىنا ەنگەلى تۇرعان 2020 جىلى ەلىمىزدە كوپتەگەن يگى ىستەر اتقارىلدى جانە ۇلتىمىزدىڭ وشكەنىن جاندىرىپ، جوعىن تۇگەندەۋگە باعىتتالعان يگى باس­تامالار قولعا الىندى. وسى ورايدا حالىق جاقسى قابىلداپ، «بارەكەلدى» دەسكەن جاڭالىقتىڭ ءبىرى – ەلىمىزدە ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن تولىق اقتاۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك كوميسسيانىڭ قۇرىلۋى بولدى.

تارقاتا ايتار بولساق، مەملەكەت باس­شىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ سايا­سي قۋعىن-سۇرگىن جانە اشارشىلىق قۇربان­دارىن ەسكە الۋ كۇنىنە وراي ۇندەۋ جا­ريالادى. پرەزيدەنت ءوز ۇندەۋىندە تاريحي ادىلدىكتى قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارىن اياقتاپ، ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن اقتاۋ ءۇشىن ارنايى مەملەكەتتىك كوميسسيا قۇرۋ جونىندە تاپسىرما بەرگەنىن ايتا كەلىپ، ء«بىز جازىقسىز جازالانعانداردىڭ əرقايسىسىن ەستە ساقتاۋ ارقىلى عانا كەمەل كەلەشەككە جول اشامىز. بولاشاقتىڭ بەرىك نەگىزى تəۋەلسىزدىكتەن باستاۋ الادى. وتكەن عاسىرداعى ەڭ قيلى كەزەڭنىڭ بىرىندە جازىقسىز جاپا شەككەندەردىڭ رۋحىنا تاعزىم ەتۋ – بارشامىزدىڭ پەرزەنتتىك بورىشىمىز»، دەدى.

سودان، بيىلعى 24 قاراشادا مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ «ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن تولىق اقتاۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك كوميسسيا تۋرا­لى» جارلىققا قول قويعان بولاتىن. وسى­عان بايلانىستى قۇرىلعان، توراعاسى بولىپ مەملەكەتتىك حاتشى قىرىمبەك كوشەرباەۆ بەكىتىلگەن كوميسسيا قۇرا­مىنا پرەزيدەنت اكىمشىلىگى مەن ۇكى­مەت وكىلدەرى، پارلامەنتى سەناتى مەن ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتتارى، مۇددەلى مەم­لەكەتتىك ۇيىمداردىڭ باسشىلارى، قو­عامدىق ۇيىمداردىڭ وكىلدەرى مەن ەلىمىزدىڭ عالىمدارى ەنگىزىلدى.

مەملەكەتتىك كوميسسيانىڭ الدىندا تۇرعان باستى مىندەت – ء«ولى رازى بولماي، ءتىرى بايىمايدى» دەگەن ناقىلدى اۋزىنان تاستامايتىن حالقىمىزدى كوپتەن بەرى تولعانتىپ كەلە جاتقان كۇردەلى ما­سەلەلەردىڭ ءبىرى – كەڭەستىك كەزەڭدەگى سايا­سي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىنىڭ بارلىق ساناتتارىنا قاتىستى تاريحي ادىلەتتىلىكتى تولىق قالپىنا كەلتىرۋ. كوميسسيا ءتيىستى ماتەريالدارعا جان-جاقتى ءارى كەشەندى زەرتتەۋ، زەردەلەۋ جۇرگىزگەننەن كەيىن، حالىقارالىق تاسىلدەر مەن ستاندارتتار نەگىزىندە تولىقتاي زاڭدى، ال جەكەلەگەن ساناتتارعا قاتىستى – قۋعىن-سۇرگىن قۇر­باندارىن ساياسي اقتاۋدى كوزدەپ وتىر.

ەسكە سالا كەتەيىك، جاپپاي قۋعىن-سۇرگىن قۇربانى بولعان جازىقسىز جانداردى اقتاۋ شارالارى كەڭەس وداعىنىڭ تاريحىندا 50-جىلداردىڭ اياعىندا «جى­لىمىق جىلدارى» دەگەن اتاۋمەن بە­لگىلى كەزەڭدە قولعا الىنعان. سول تۇس­­تا قۇربان بولعانداردىڭ كوپشىلىگى اقتا­لىپ، ولاردىڭ وتباسى مۇشەلەرى قا­ماۋدان بوساتىلعان. الايدا بىرقاتار كاتە­گوريا بويىنشا ساياسي قۋعىن-سۇر­گىنگە ۇشىراعاندارعا كەشىرىم بەرىل­گە­نىمەن، ولار سول كۇيى اقتالماي قالدى. اقتالماعان، دەرەكتەرىن ارحيۆتەردە شاڭ باسىپ جاتقان رەپرەسسيا قۇرباندارى وتە كوپ. ولاردى اقتاۋ، بۇل ءىستى سوڭىنا دەيىن جەتكىزۋ – حالىق تىلەگى، ەل تاۋەلسىزدىگى ولشەمدەرىنىڭ ءبىرى.

مەملەكەت باسشىسىنىڭ باستاماسىمەن قۇرىلعان مەملەكەتتىك كوميسسياعا ەرەكشە قۇزىرەتتەر بەرىلىپ وتىر. ەڭ باس­تىسى، كوميسسيا تالاي زەرتتەۋشىگە قول­جەتىمسىز بولىپ كەلگەن جابىق ارحيۆ­تەر­دى اشادى، سونداي-اق ەلىمىزدىڭ اۋما­عىن­دا قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراپ، اتىلىپ كەت­كەندەرمەن قاتار شەتەل اسىپ جان ساۋ­عالاعانداردىڭ، ءماجبۇرلى تۇردە جەر اۋدا­رىلعانداردىڭ ىسىمەن دە اينالىسادى. بۇل كوميسسيانىڭ حالىقارالىق اۋقىمدا جۇمىس ىستەيتىنىن كورسەتەدى.

كوميسسيا جازىقسىز سوتتالعان جانە ساياسي قۋعىن-سۇرگىنگە، پسيحياتريالىق مەكەمەلەردە ماجبۇرلەپ ەمدەۋگە، ەلدەن الاستاۋعا جانە ساياسي نانىم­دار، تاپتىق، الەۋمەتتىك، ۇلتتىق، ءدى­ني نەمەسە وزگە دە جاعدايلارعا قاتىس­تى­لىعى بويىنشا قۇقىقتارى مەن بوستان­دىقتارى شەكتەلگەن تۇلعالاردى اقتاۋ پروتسەستەرىن عىلىمي زەردەلەۋ جانە جۇرگىزۋ ءادىسناماسىن انىقتايدى. سونى­مەن بىرگە قۇقىقتىق عانا ەمەس، ساياسي وڭالتۋعا جاتاتىن قۋعىن-سۇرگىن قۇر­بان­دارى ساناتتارىن: قازاقستاننىڭ تاۋەل­سىزدىگى جانە اۋماقتىق تۇتاستىعى ءۇشىن كۇرەسۋشىلەردىڭ، يدەولوگيالىق، عىلىمي، شىعارماشىلىق، رۋحاني-مادەني قۇندىلىقتارى مەن سەنىمدەرى ءۇشىن قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعانداردىڭ تولىق تىزبەسىن ايقىندايدى.

بۇگىندە قازاقستاندىقتار مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ باس­تاماسىمەن قۇرىلعان بۇل كوميسسيا جا­زىقسىز جاپا شەككەن كوپ توپتار­دىڭ اق­تا­لۋىنا تىكەلەي ىقپال ەتەدى دەپ سەنىم ءبىلدىرىپ وتىر. دەسەك تە، كوميسسيا جۇمىسى، ياعني تولىق اقتاۋ اكتسياسى ەل بىرلىگىنە نۇقسان كەلتىرمەۋى ءتيىس. ويتكەنى، اتالعان باعىتتا شىنايى جۇمىستار جۇرگىزىلسە، ەسكى جارانىڭ بەتى تىرنالماي قويمايدى. بۇل ءوز كەزەگىندە ەل ىشىنە، زيالى قاۋىم وكىلدەرى اراسىندا جىك تۋدىرۋى مۇمكىن. سوندىقتان كوميسسياعا بارىنشا بايىپتىلىق، سالقىنقاندىلىق قاجەت.

قورىتا ايتقاندا، ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن تولىق قۇقىقتىق جانە ساياسي تۇرعىدا اقتاپ، ولارعا قاتىستى تاريحي ادىلدىكتى قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىسىنا نۇكتە قويۋ اتالعان مەملەكەتتىك كوميس­سياعا جۇكتەلىپ وتىر.

جالپى، ءبىز ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇر­باندارى جونىندە ءسوز قوزعاعاندا كوبىنەسە ستا­ليندىك رەپرەسسيا كەزەڭىندە (1937-1938 ج.ج.) قازاقستاندا 100 مىڭنان اس­تام ادام قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىرادى، 25 مىڭ ادام اتۋ جازاسىنا كەسىلدى دەگەن دەرەكتەردى العا تارتامىز. بىراق حا­لىق بۇل تاقىرىپتى اۋقىمدى تۇردە، دالى­رەگى حح عاسىردىڭ باسىم بولىگىن قام­تي وتىرىپ قاراستىرعىسى ءارى قۋعىن-سۇر­گىن قۇرباندارى تۋرالى جاڭا، شىنايى تسيفرلى دەرەكتەردى بىلگىسى كەلەدى. ناق­تىلاي ايتقاندا، كەڭەس بيلىگى ورناعان كەزەڭنەن بەرگى بارلىق ناۋبەتتەردىڭ قۇرباندارىن قىزىل يدەولوگيانىڭ قا­ھا­رىنا ۇشىراعاندار رەتىندە تۇتاس قا­راستىرىپ، ولاردى زاڭدىق نەگىزدە اق­تاۋ ماڭىزدى. سوندىقتان ستاليندىك رەپ­رەسسيا قۇرباندارىنان بولەك، 1916 جىل­عى ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسىنىڭ، ازامات سوعىسىنىڭ، 1917 جىل مەن 1930-شى جىل­داردىڭ ورتاسىنا دەيىن ەلىمىزدەگى وسپا­دار ساياساتقا قارسى بوي كوتەرگەن 372-دەن استام حالىق كوتەرىلىسىنىڭ (سايا­سي سەبەپتەر بويىنشا سوتسىز جانە تەر­گەۋسىز ولتىرىلگەن ونداعان مىڭ ادام)، 1920-1921 جانە 1931-1933 جىلدارداعى الا­پات اشتىقتىڭ قۇرباندارى، دىنگە قىز­مەت ەتكەنى ءۇشىن ساياسي قۋعىن-سۇرگىنگە دۋ­شار بولعاندار، پاتشالىق رەسەيدىڭ، بول­شەۆيكتىك-ستاليندىك رەجىمنىڭ زورلى­عى­نان ەلدەن قاشقان جۇزدەگەن مىڭ قا­زاق ساياسي-قۇقىقتىق جاعىنان اقتالۋى ءتيىس. بۇعان قوسا، «الاش» قوزعالىسى مەن پارتياسىنىڭ، «قازاق حالقىن قور­عاۋ وداعىنىڭ»، «ەسەپ»، «جاس ۇلان» پارتيالارىنىڭ قاتىسۋشىلارى، 1918 جىلى تۇركىستان اۆتونومياسىن قۇرۋ­عا قاتىسقانى ءۇشىن قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشى­راعاندار، «قازاق بۋرجۋازيالىق ۇلت­شىلدىعى» اتاۋى تاڭىلعاندار اقتاۋ شارالارىنان تىس قالماۋى كەرەك.

تاعى ءبىر ەرەكشە توقتالار ماسەلە، 1939-1945 جىلدارى ارالىعىندا فا­شيستىك گەرمانيادا، فينليانديا مەن ەۋرو­پانىڭ باسقا دا ەلدەرىندە تۇتقىندا بولعان قازاقستاندىق اسكەري ادامدار، ەت، استىق دايىنداۋ جوسپارىن ورىن­داماعانى ءۇشىن قۋعىنعا ۇشىراپ، سوت­تالعان ونداعان مىڭ قازاقستاندىق، جۇ­­مىسقا كەشىككەنى سياقتى بولماشى اعات­­تىقتارى ءۇشىن سوتتالعاندار، ويدان شى­عارىلعان باسقا ايىپتاۋلار بويىنشا ءىستى بولعاندار، «الاش» قوزعالىسى مەن پارتياسىنا نيەتتەس بولىپ، ماتەريالدىق جانە قارجىلىق كومەك كورسەتكەندەر، جەرگىلىكتى جەرلەردە قۋعىندالعان «الاش» اسكەري قۇرالىمدارىنىڭ ون مىڭداي ساربازى مەن ساردارى، ءوزىنىڭ شىققان تەگىنە، قىزمەتىنىڭ تۇرىنە، نانىم-سەنىمىنە بايلانىستى ازاماتتىق قۇقىقتارىنان ايىرىلعاندار دا اقتاۋ ءىسى بارىسىندا باستى نازاردا بولعانى ءجون.

سونداي-اق 1986 جىلعى جەلتوقسان وقي­عاسىنا قاتىسۋشىلاردى دا، جالپى ۇلت-ازاتتىق يدەياسىن دا ساياسي تۇرعىدان اق­تاۋ قاجەت. بۇل ورايدا، قازاقستاننىڭ تاۋەل­سىزدىگى ءۇشىن كۇرەسكەندەردىڭ ەرلىگىن مەم­لەكەتتىڭ ەڭ ماڭىزدى قۇندىلىعى دەپ تا­نۋ ماسەلەسى كۇن تارتىبىنە سۇرانىپ-اق تۇر.

سوڭعى جاڭالىقتار

شىرقاۋ شىڭى شوقاننىڭ

رۋحانيات • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار