ەلباسىنىڭ اقش-قا ساپارى — الەم نازارىندا

يادرولىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى جاھاندىق سامميت كۇندەرىندە بىرقاتار بەدەلدى حالىقارالىق ساراپشىلار مەن ساياساتشىلار قازاقستاندىق جۋرناليستەرگە نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ۆاشينگتونداعى سامميت جۇمىسىنا قاتىسۋى تۋرالى ءوز پىكىرلەرىن ءبىلدىردى. سولاردىڭ بىرقاتارىن گازەت بەتىندە جاريالاپ وتىرمىز.

قارۋسىزدانۋعا قازاقستاندىق ۇلەس

حالىقارالىق ساراپشىلار قازاقستان باسشىسىنىڭ شەشىمى مەن ۇسىنىستارىنا قولداۋ بىلدىرۋدە

توماس گرەند, اقش-تىڭ ياد­رولىق قارۋلاردى تاراتپاۋ ءجو­نىندەگى كوميسسياسىنىڭ ءمۇ­شەسى: – قازاقستان يادرولىق قا­رۋ-جاراقتى تاراتپاۋ ۇردىسىندە وتە ماڭىزدى رولگە يە. مە­نىڭ­شە, سىزدەردىڭ پرەزيدەنتتە­رى­ڭىز­دىڭ جاھاندىق سامميتتە ءسوي­لەگەن ءسوزى وسىناۋ تۇيتكىلدى شەشۋگە تىڭ سەرپىن بەرەدى. مارك پەررەن دە بريشامبو, ەقىۇ-نىڭ باس حاتشىسى: – قازاقستان پرەزيدەنتى ورتالىق ازيادا تۇراقتىلىق ورناتۋدا اسا ماڭىزدى رولگە يە جانە جاھاندىق قاۋىپسىز­دىك­تى نىعايتۋ ىسىنە ايرىقشا ۇلەس قوستى. ونىڭ ساليقالى سايا­سا­تىنىڭ ناتيجەسىندە قازاقستان الەم قاۋىمداستىعىنىڭ قۇر­مەت­تى مۇشەسى اتاندى. بۇگىندە قازاقستان وزگەلەرگە ۇلگى. لەونارد چپەكتور, يادرولىق قا­رۋلاردى تاراتپاۋ پروبلەما­لا­رىن زەرتتەۋ جونىندەگى ور­تا­لىق ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى: – ءبىز قازاقستاندى بارشا ءۇشىن ۇلگى رەتىندە مىسالعا الىپ سويلەيمىز. سىزدەردىڭ پرە­زيدەنتتەرىڭىز – يادرو­لىق قارۋ-جاراقسىز الەم قۇرۋ ءۇشىن قىزمەت ەتىپ جۇرگەن ادام. ول قۋاتتى يادرولىق الەۋەتتەن باس تارتىپ جانە بايىتىلعان ۋراندى ەل ىشىنەن اكەتۋگە رۇق­سات بەرىپ قانا قويماي, سونى­مەن بىرگە الەمنىڭ باسقا كوش­باس­شىلارىن يادرولىق قارۋ­لار­دى قىسقارتۋعا شاقىرۋدا. ريچارد ۆەيتتس, اسكەري-ساياسي تالداۋلار ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى, حادسون ينستيتۋ­تىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى: – قازاقستان بۇگىنگى كۇنى الەمدىك ارەنادا ءوزىن كۇشتى وي­ىنشى رەتىندە كورسەتىپ وتىر. باراك وبامانىڭ سىزدەردىڭ پرەزيدەنتتەرىڭىزدى يادرولىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى سامميتكە قاتىسۋعا ەڭ الدىڭعىلاردىڭ ءبىرى رەتىندە شاقىرۋى وسىنى دالەلدەدى. سىزدەردىڭ مەملەكەت باسشىلارىڭىزدىڭ قازىرگى كۇنى قازاقستاندا بولىپ جات­قان ۇدەرىستەر مەن ارەكەتتەردىڭ قوزعاۋشى كۇشى بولىپ تابى­لا­تىندىعى سەزىلەدى. بۇل, اسىرەسە, ەكونوميكانىڭ دامۋى مەن عا­لامدىق قاۋىپسىزدىك ماسەلە­سىن­دە انىق كورىنىپ وتىر. مەن قا­زاقستان پرەزيدەنتىن ۇزاق مەرزىمدى باسىمدىقتاردىڭ ستراتەگى دەپ ەسەپتەيمىن. كەن لۋنگو, “جاھاندىق قاۋىپسىزدىك ءۇشىن ارىپتەستىك” ۇيىمىنىڭ پرەزيدەنتى: – قازاقستان – يادرولىق قارۋ-جاراقسىز ەل. مەنىڭ وي­ىم­شا, قازىرگىدەي يادرولىق قاۋىپ­سىزدىك ماسەلەسىنە ءمان بە­رىلىپ, جاھاندىق سامميت ۇيىم­داستىرىلىپ جاتقان تۇستا مۇ­نىڭ ءوزى وتە ماڭىزدى فاكتور بولىپ تابىلادى. تاراتپاۋدىڭ جاھاندىق رەجىمىنە ءسىزدىڭ ەل­دىڭ قوسقان ۇلەسى سەمەي پو­لي­گونىن جاۋىپ, يادرولىق قارۋ­دان باس تارتۋ ىسىنەن باستال­عان­دىعى بەلگىلى. ال قازىرگى كۇنى وسى ۇلەستىڭ دەڭگەيى دە, ما­ڭى­زى دا بارعان سايىن ارتىپ وتىر. مەنىڭ ويىمشا, بۇل ءۇردىس سىزدەردىڭ پرەزيدەنتتە­رى­ڭىز­دىڭ الەمدىك ۇدەرىستەردىڭ اسا ماڭىزدى ءبىر تۇرىندە كوش­باس­شى بولىپ وتىرعاندىعىن جانە ساياسي كەمەلدىگى مەن كو­رە­گەندىگىن دالەلدەيدى. مۇنىڭ ءوزى كوپشىلىك ءۇشىن وتە جاقسى ۇلگى. ەدۆارد چاۋ, ستراتەگيالىق جانە حالىقارالىق زەرتتەۋلەر ورتالىعىنىڭ ەنەرگەتيكا جانە ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى ساراپشىسى: – قازاقستانعا بۇگىنگى كۇنى بۇكىل الەم بويىنشا ۇلكەن ءۇمىت ارتىلىپ وتىر. وباما مەن نا­زار­باەۆ تاراتپاۋ سالا­سىندا ءبىر كوز­قاراستى بىلدىرۋدە جانە ولار بەيبىت اتومنىڭ دامۋى ءۇشىن, سو­نىمەن قاتار ور­تالىق ازيانىڭ تۇراقتىلى­عىن قامتاماسىز ەتۋدە ءسوزدىڭ كەڭ ماعىناسىندا العاندا ۇلكەن ىستەر تىندىرا الادى. ديپتي چوۋبي, يادرولىق قارۋلاردى تاراتپاۋ ماسەلەلەرى جونىندەگى  كارنەگي قورىنىڭ ساراپشىسى: – ءتىپتى بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ باس حاتشىسى پان گي مۋننىڭ ءوزى پرەزيدەنت نا­زارباەۆتىڭ تاراتپاۋ سالاسىن­دا­عى جەكە ۇلەسىن جوعارى اتاپ كورسەتتى. قازاقستاننىڭ بۇل ءۇل­گىسى ءبارىمىز ءۇشىن دە ماڭىز­دى. سىزدەردىڭ باسشىلارى­ڭىز­دىڭ ساياساتى ءبىزدىڭ ءبارىمىزدى ءجى­گەرلەندىرىپ وتىر. قازاق­ستان­دى اقش-تىڭ تاراتپاۋ سا­لا­سىنداعى سەنىمدى ارىپتەسى دەپ ەسەپتەيمىن. دەريل كيمبولل, قارۋ-جا­راققا باقىلاۋ جونىندەگى اسسو­تسياتسيا ديرەكتورى: – قازاقستان پرەزيدەنتى­نىڭ سەمەي پوليگونىن جابۋ ءجو­نىندەگى شەشىمى وسى ۇدە­رىس­تىڭ شارىقتاۋ شەگى بولدى. ءبۇ­گىن ءبىزدىڭ ءبارىمىز نازارباەۆ­تىڭ وسى قادامى امەريكا سە­نا­تىنىڭ نەۆادا شتاتىنداعى يادرولىق پوليگوندى ۋاقىتشا جابۋ جونىندەگى شەشىم قابىل­داۋىنا نەگىزگى اسەر ەتكەن فاك­تور ەكەندىگىن ءتۇسىنىپ وتىرمىز. مۇنان كەيىن بيلل كلينتون 1993 جىلى يادرولىق سىناق­تار­عا موراتوري جاريالادى. مۇ­نىڭ ءوزى اقىر اياعىندا يادرولىق قارۋ-جاراققا جالپى ورتاق تىيىم سالۋ تۋرالى كەلىسىم-شارتتىڭ پايدا بولۋىنا الىپ كەلدى. وسىنىڭ وزىنەن مىنان­داي قورىتىندى شىعارۋعا بولادى: نازارباەۆتىڭ يادرو­لىق پوليگوندى جابۋى – بۇل وتە ماڭىزدى جانە تاريحي وقيعا بولدى دەپ ايتا الامىز. ەنريۋ بەيكەر, راۆۆين, ەقىۇ-نىڭ قازىرگى توراعا­سى­نىڭ انتيسەميتيزممەن كۇرەس جونىندەگى وكىلى: – سىزدەردىڭ پرەزيدەنت­تە­رىڭىز نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ يادرولىق قارۋ-جاراقسىز الەم تۋرالى ءوز كوزقاراسىن قامتا­ما­سىز ەتىپ, ءوزىنىڭ باتىل شە­شى­مى مەن قاۋىپسىزدىك پەن تۇ­راقتىلىقتى نىعايتۋ جولىن  سالعاندىعىنا وزىندىك ۇلكەن قۇرمەتىمىزدى بىلدىرەمىز. قازاق­ستان ءارتۇرلى ۇلتتار مەن ءدىني كونفەسسيالار وكىلدەرىنىڭ ءبىر اسپاننىڭ استىندا بەيبىتشىلىك پەن ءوزارا كەلىسىم نەگىزىندە ءومىر ءسۇرىپ جاتقاندىعىن اتاپ ءوتۋ دە پارىز. قازاقستاننىڭ بۇل مودەلى بۇكىل الەم بويىن­شا قولدانۋعا ابدەن جارايدى دەپ ەسەپتەيمىن. حومي گاندي, اقش پەن بۇۇ-داعى زورواستريالىق اس­سوتسياتسيالار فەدەراتسياسىنىڭ باس وكىلى: –  قازاقستاندا تەك الەم­دە­گى ءتورتىنشى الەۋەتكە يە يادرو­لىق وقتۇمسىقتاردىڭ عانا ەمەس, سونىمەن قاتار, ۋراننىڭ وتە باي قورىنىڭ بولعاندىعىن ەسكە الاتىن بولساق, وسىلار­دىڭ بارلىعىنان باس تارتۋ قازاقستان باسشىلىعىنىڭ وتە شەشىمدى دە باتىل قادامى ەكەن­دىگىنە كوز جەتكىزەمىز. مۇ­نىڭ ءوزى وسى ەلگە جانە ونىڭ باسشىسىنا حالىقارالىق قاۋىم­داستىق تاراپىنان وتە ءبىر سىيلاستىق سەزىمىن تۋدىرا­دى. مەنىڭ ويىمشا, قازاقستان وتە دۇرىس جولمەن – يادرولىق قارۋسىزدانۋ جولىمەن كەلەدى. پول ۋولكەر, حالىقارالىق جاسىل كرەستىڭ امەريكالىق وكىلدىگىنىڭ ديرەكتورى: – قازاقستاننىڭ ۇلگىسىن ەرەكشە, ال سىزدەردىڭ پرەزي­دەنت­­تەرىڭىزدىڭ باستاماشىلدى­عى مەن بەلسەندىلىگىن الەمدىك قاۋىمداستىق تاراپىنان وتە كۇشتى ىقىلاس تۋدىردى دەپ اي­تۋ­عا بولادى. ماسەلەن, مەن جۋىقتا رەسەي گازەتتەرىنىڭ بىرىنەن نازارباەۆتىڭ “الىپ اۋقىمدى الەم جانە يادرولىق قاۋىپسىزدىك” دەگەن ماقالاسىن وقىدىم. وندا پرەزيدەنت “ەگەر بارلىق ەلدەر وسى پروب­لە­مانى شەشۋ ءۇشىن كۇش بىرىك­تىر­گەن جاعدايدا عانا يادروسىز الەمنىڭ ناقتى شىندىققا اي­نالاتىندىعىن” ايتادى. قا­زاق­ستان پرەزيدەنتىنىڭ باسقا ەلدەردىڭ كوشباسشىلارىن وسى يادرولىق قارۋسىز ىنتىماق­تاستىققا شاقىرۋى ولاردىڭ كوكەيىنەن شىعىپ, جۇزەگە اسادى دەگەن ۇمىتتەمىن. يانۋش بۋگايسكي, امەري­كا­نىڭ ستراتەگيالىق جانە حا­لىق­ارالىق زەرتتەۋلەر ورتالىعى­نىڭ ديرەكتورى: – قازاقستان بۇگىن ءبارىنىڭ ىقىلاسى مەن قىزىعۋشىلى­عىن وياتىپ وتىر. قازاقستان­نىڭ ەقىۇ-عا توراعالىعى ەۋ­روپا ءۇشىن جانە وسى ۇيىمنىڭ ءوزى ءۇشىن دە وتە ماڭىزدى دەپ ەسەپتەيمىن. قازاقستان ورتا­لىق ازيانىڭ بارلىق ەلدەرىن توپتاستىرۋعا قابىلەتتى. اقش مۇنى جاقسى ءتۇسىنىپ وتىر جانە قازاقستانعا ونىڭ بار­لىق كوزقاراستارى بويىنشا قولداۋ بىلدىرۋدە. روبەرت بلەيك, اقش مەم­لە­كەتتىك حاتشىسىنىڭ كومەك­شىسى: – ءبىز قازاقستاننىڭ جە­تىس­تىكتەرىن قولدايمىز. بيىلعى جىلى سىزدەردىڭ رەسپۋبليكا­لارى­ڭىز ەقىۇ-عا جەتەكشىلىك ەتۋدە. جانە وسى ۇيىمعا مۇشە مەملەكەتتەر باسشىلارىنىڭ سام­ميتىن شاقىرۋ تۋرالى ۇسى­نىستى دەر كەزىندە جاساپ وتىر. سىزدەرگە جاڭا دا قۋاتتى ەكو­نو­ميكا ورناتۋدىڭ ءساتى ءتۇستى. سىزدەر الەمنىڭ بارلىق جەتەك­شى ەلدەرىمەن ارىپتەستىك قاتى­ناس قۇرا الدىڭىزدار. مۇنىڭ ءوزى مەملەكەتتى ءتيىمدى باسقارۋ­دىڭ وتە جاقسى ناتيجەلەرى بولىپ تابىلادى. ازىرلەگەن  سۇڭعات ءالىپباي.