ەكونوميكا • 30 جەلتوقسان، 2020

وتاندىق اگروونەركاسىپ 45 ملن ادامدى اسىراي الادى

31 رەت كورسەتىلدى

الەمدە كەيىنگى جىلدارى ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرىنە، اسىرەسە تابيعي ورگانيكالىق ونىمدەرگە سۇرانىستىڭ ارتۋى جانە ەلىمىزدە يگەرىلمەگەن جەر رەسۋرستارىنىڭ مولدىعى مەملەكەتتىڭ سالانى قولداۋعا دەگەن ىنتاسىن ارتتىردى. ونىڭ ۇستىنە كوروناۆيرۋس قيىنشىلىعى ەل ەكونوميكاسىنىڭ قابىلەتتى سالالارىن ايقىنداپ بەردى. سونىڭ الدىڭعى قاتارىندا اۋىل شارۋاشىلىعى، قۇرىلىس، ءدارى-دارمەك ءوندىرىسى، ماشينا جاساۋ سالالارى بار.

ينفوگرافيكانى جاساعان امانگەلدى قياس، «EQ»

مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ حالىققا ارناعان جولداۋىندا اۋىل شارۋاشىلىعىن كەڭىنەن قولداۋ قاجەتتىگىن اتاپ كورسەتىپ، تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ ءۇشىن سالانى تسيفرلاندىرۋ­دى جولعا قويۋ، جەر پايدالانۋ ءىسىن رەت­كە كەلتىرۋ، قاراپايىم حالىقتىڭ تىرشى­لىگىنە ازىق بولارلىق ىستەردى جەدەلدەتىپ شەشۋدى ۇكىمەتكە تاپسىردى.

اۋىل شارۋاشىلىعىنا مەملەكەتتىك قولداۋ كولەمىنىڭ ارتقانى جىل باسىندا، كوكتەمگى دالا جۇمىستارىنا ازىر­لىك بارىسىنان-اق كوزگە كورىندى. «اگرارلىق نەسيە كورپوراتسياسى» اق-عا اگروونەركاسىپ كەشەنى سۋبەكتىلەرىن قولداۋ ءىس-شارالارىنا رەسپۋبليكالىق بيۋد­جەتتەن 70 ملرد تەڭگە نەسيە ءبولىندى. بۇل بىلتىرعى كولەمنەن 10 ملرد تەڭگەگە ارتىق. قاراجات رەسپۋبليكانىڭ 2،4 مىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى وندىرۋشىسىنە بەرىلىپ، كوكتەمگى دالا جۇمىستارىن جۇرگىزۋگە باعىتتالدى. سونىمەن قوسا پرەزيدەنت تاپسىرماسى بويىنشا «قارا­پايىم زاتتار ەكونوميكاسى» باعدار­لاماسى اياسىندا كوكتەمگى ەگىس جۇمىس­تارىن جۇرگىزۋگە 100 ملرد تەڭگە ءبولىندى. ونىڭ ۇستىنە بيداي، ارپا، قاراقۇمىق جانە مايلى داقىلداردى فورۆاردتىق ساتىپ الۋعا 24،5 ملرد تەڭگە باعىتتالدى.

وسى مەملەكەتتىك قولداۋدىڭ ناتي­جەسىن­دە وتاندىق اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسى 2020 جىلدى تابىستى قورىتىن­دىلادى. اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترى ساپارحان وماروۆتىڭ ۇكىمەت وتىرىسىندا جاساعان بايانداماسىندا ايتىلعانداي، 10 ايدىڭ قورىتىندىسىندا سالا بويىنشا جالپى ءونىم كولەمى 5،2%-عا ۇلعايىپ، 5،4 ترلن تەڭگەنى قۇرادى. بۇل ءوسىم نەگى­زىنەن وسىمدىك شارۋاشىلىعىنداعى ءوندىرىس كولەمىنىڭ 7،1%-عا ۇلعايۋى ەسەبى­نەن قامتاماسىز ەتىلدى. وعان ەلىمىزدىڭ ءۇش وبلىسىندا ءونىم كولەمىنىڭ ەداۋىر دەڭگەيدە ارتۋى جاقسى ۇلەس قوستى. اتاپ ايتقاندا، ءونىم كولەمى قوستاناي وبلىسىندا – 121،3%، اقمولا وبلىسىندا – 114،1% جانە پاۆلودار وبلىسىندا 105،5%-عا ارتتى. مال شارۋاشىلىعى ءونىمىنىڭ جالپى كولەمى كورسەتىلگەن كەزەڭدە 2،7%-عا ۇلعايىپ، 2،1 ترلن تەڭگەنى قۇرادى.

بۇل رەتتە تىرىدەي سالماقتاعى ەت ءوندىرۋ كولەمى 3،7%-عا، ءسۇت ءوندىرۋ كولە­مى 3،1%-عا ۇلعايدى. كورسەتىلگەن كەزەڭ­دە تاماق ونىمدەرىن ءوندىرۋ كولەمى 3،4%-عا ءوسىپ، 1،6 ترلن تەڭگەنى قۇرادى. اتاپ ايت­قان­دا وڭدەلگەن كۇرىش ءوندىرۋ كولەمى 36،8%-عا، سارى ماي 17،1%-عا، شۇجىق ونىم­دەرى 14،6%-عا، ماكارون 9،7%-عا، جارما 5،6%-عا، ۇن 5،1%-عا، قىش­قىل ءسۇت ونىمدەرى 4،5%-عا، ىرىمشىك جانە سۇزبە ءوندىرۋ 2،1%-عا ارتا ءتۇستى.

ارينە، ەلىمىز ىندەت الەگىنە تاپ بولىپ، قيىندىعى قاباتتاسقان تىشقان جىلى ميلليونداعان ادامنىڭ تىرشى­لى­گىنە ءنار بەرىپ وتىرعان اۋىل شارۋا­شى­لىعىنىڭ العا باسۋى كوڭىلگە مە­دەۋ. مەملەكەت قامقورلىعى مەن جەكە قۇرىلىمداردى جۇمىلدىرۋ ناتي­جە­سىندە اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ نەگىزگى كاپيتالىنا سالىنعان ينۆەس­تيتسيا بيىلعى ون ايدا 7،5%-عا ۇلعايىپ، 412،5 ملرد تەڭگەنى، تاماق ونىمدەرى وندى­رى­سىنە سالىنعان ينۆەستيتسيا 20،1%-عا ارتىپ، 75،3 ملرد تەڭگەنى قۇرادى. سونىڭ ىشىندە مەملەكەتتىڭ اۋىل شارۋا­شى­لى­عىن قولداۋ كولەمى تەك سوڭعى ءۇش جىلدا 1،5 ەسەگە ۇلعايىپ، 2020 جىلى 350 ملرد تەڭگەگە دەيىن جەتتى. بۇل رەتتە سۋب­سيديالاردىڭ 95 پايىزدان استامىن تىكە­لەي اۋىلدىق جەرلەردە ورنالاسقان اگرو­ونەركاسىپتىك كەشەن سۋبەكتىلەرى الا­تىنىن ايتقان ءلازىم.

«اگروونەركاسىپتىك كەشەندەگى سۋبسيديالاۋ بارىنشا وڭايلاتىلدى جانە تولىقتاي اۆتوماتتاندىرىلدى، بۇل سۋب­سيديا بەرۋ پروتسەسىنىڭ اشىقتىعىن قام­تاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى»، دەدى س.وماروۆ سەناتتاعى اۋىلدىق اۋماق­تاردى دامىتۋ جونىندەگى پار­لا­مەنت­تىك تىڭداۋدا.

ۆەدومستۆو باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا، مەم­لەكەتتىك قولداۋ شارالارىن جە­تىلدىرۋ شەڭبەرىندە وسىمدىك شارۋا­شىلىعىنداعى بارلىق سۋبسيديا بىرىڭعاي قاعيداعا بىرىكتىرىلگەن. وسىمدىكتەردى قورعاۋ قۇرالدارىن سۋبسيديالاۋ كەڭەيتىلدى. ەندى گەربيتسيدتەر عانا ەمەس، پەستيتسيدتەردىڭ باسقا دا تۇرلەرى سۋبسيديالانادى. باستى جاڭالىقتاردىڭ ءبىرى – سۋبسيديالاردى كۇنتىزبەلىك جىل اياسىندا ەمەس، تۇقىم، تىڭايتقىش، پەستيتسيد ساتىپ الىنعان كۇننەن باستاپ 12 اي بويى الۋعا بولادى.

فەرمەرلەر ءۇشىن قولايلى جاعداي جاساۋ ماقساتىندا مال ساتىپ الۋعا كرەديت بەرۋ كەزىندە كەپىل ساياساتى وڭتايلاندى. ماسەلەن، كەپىلگە مالدىڭ ءوزى (85%) الىنادى، بۇل رەتتە انىق كەپىلمەن قامتاماسىز ەتۋ نەبارى 15%-دى قۇرايدى.

جىلدىڭ تاعى ءبىر جاڭالىعى – اگروونەركاسىپتىك كەشەن سۋبەكتىلەرىنە جەتكىلىكتى كەپىلدىك بازاسى بولماعان جاع­دايدا، ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەردىڭ كرە­ديتتەرىنە كەپىلدىك بەرۋ تەتىگى قول­جەتىمدى بولدى. بۇل تەتىك اۋىل شار­ۋاشىلىعىن قارجىلاي قولداۋ قورى ارقىلى ىسكە اسىرىلادى. قور ماماندارىنىڭ ايتۋىنشا، كەپىلدىكتەر كرەديت سوماسىنىڭ 50 پايىزىن جانە باسىم ينۆەستيتسيالىق جوبالار بو­­­يىنشا 85 پايىزدى قۇرايدى.

جوعارىداعى ىستەردىڭ ناتيجەسىندە 15،8 ملن گەكتار استىق داقىلدارى ەگىس­تى­گىنىڭ ءار گەكتارىنان 12،8 تسەنتنەر ورتاشا ونىمدىلىكپەن 20 ملن تون­نا­دان استام استىق باستىرىلدى. بۇل ءداندى جانە ءداندى-بۇرشاقتى داقىل­دار ءوندىرىسىنىڭ كولەمى ەلدىڭ ىشكى قاجەت­تى­لىگىن تولىقتاي قامتاماسىز ەتۋگە جانە 7-8 ملن توننا استىق كولەمىندە ەكس­پورتتىق الەۋەتتى ىسكە اسىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. استىق ساپاسى دا ارتا ءتۇستى. ەلەۆاتورلارعا تۇسكەن استىقتىڭ 80%-نىڭ ساپالىق سيپاتتاما­لارى جو­عا­رى. 2019 جىلى بۇل كورسەتكىش 54،4% قۇراعان بولاتىن.

بيىل جالپى اۋىل شارۋاشىلىعى داقىلدارى 22،5 ملن گەكتار الاڭعا ەگىلدى. بۇل بىلتىرعىدان كوپ. سوڭعى جىلدارى بيداي ەگىلەتىن جەر اۋماعى بىرتىن­دەپ ازايىپ، ونىڭ ورنىنا ەكونو­ميكا­لىق ونىمدىلىگى جوعارى مايلى داقىلدار كوپتەپ ەگىلە باستادى. قازىر ەلىمىزدە مايلى داقىل ەگىلگەن جەر كولەمى 3 ملن گەكتارعا تايادى، بۇرىن 400 مىڭ گەكتاردان اسپايتىن. دەمەك مايلى داقىلدار ىشكى قاجەتتىلىكتى وتەپ، ەكس­پورتقا مولىنان شىعارىلماق.

سونداي-اق مال، قۇس شارۋا­شى­لىق­تارىن دامىتۋ ءىسى جۇيەلى جولعا تۇسە باستادى. مال مەن قۇس سانى ءوسىپ كەلەدى. سالا ساپالى دامۋعا بەت تۇزەدى. ەگەر بۇرىن جىلىنا 3-5 ونەركاسىپتىك ءسۇت فەرماسى ىسكە قوسىلسا، اعىمداعى جىلى 33 ءسۇت فەرماسى جوباسى ىسكە اسىرىلدى. جالپى، كەشەندى جوسپاردىڭ ينديكاتيۆتىك مىندەتى اياسىندا جىل سايىن 35 ونەركاسىپتىك تاۋارلى ءسۇت فەرماسىن ىسكە قوسۋ جوسپارلانۋدا. سونىمەن قاتار قۋاتى 103 مىڭ توننانى قۇرايتىن ەت وڭدەۋشى كاسىپورىنداردى سالۋ بويىنشا 9 جوبا ىسكە اسىرىلۋدا، ولار ىشكى نارىقتى شۇجىق ونىمدەرىمەن قامتاماسىز ەتەدى.

العان ءونىمدى ەكسپورتقا شىعارۋ كورسەتكىشتەرى جامان ەمەس. ماسەلەن، بىلتىر ەلىمىز رەسەي، وزبەكستان، قىتاي، گەرمانيا، تۇركيا، بەلارۋس، رۋ­مىنيا سياقتى 40-قا جۋىق مەملەكەتكە 7 ملن توننادان ارتىق استىق ەكسپورتتاسا، بيىلعى مولشەر 8 ملن تونناعا جەتىپ جىعىلادى دەگەن بولجام بار. ەكسپورتتىڭ نەگىزگى كولەمى بيداي مەن ۇنعا تيەسىلى. بۇدان تىس وسىمدىك مايى، كونديتەر، بالىق ونىمدەرى، سونداي-اق بالالار تاعامى جانە ءسۇت ونىم­دەرى، ماقتا تالشىعى، وڭدەلگەن جەم (كەبەك، قالدىقتار) دە ەكسپورتقا شىعارىلادى.

بۇرىن قازاقستاندىق استىقتى نەگىز­گى يمپورتتاۋشى ەلدەر وزبەكستان، تاجىك­ستان، قىرعىزستان، تۇرىكمەنستان، اۋعان­ستان مەن يران بولسا، ەندى قىتاي­عا استىق پەن ۇن ەكسپورتى كولەمىن ۇلعاي­تۋ جوسپارلانۋدا.

بيىل اۋىل شارۋاشىلىعى سالا­سىن­دا ورىن العان توتەنشە وقيعا رەتىن­دە سولتۇستىك وڭىرلەردە ورشىگەن قۇس تۇ­ماۋىن ايتۋعا بولادى. داتكە قۋات ەتەرلىگى، بۇل كەسەل دەر كەزىندە اۋىزدىق­تال­دى. ەلىمىزدىڭ ۆەتەرينارلىق سالاسى كەسەلمەن كۇرەسكە قابىلەتتىلىگىن كور­سەت­تى.

قازاقستاننىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىن­داعى جەتىستىكتەرى بۇۇ دەڭ­گەيىن­دە دە مالىمدەلگەنىن ايتۋىمىز كەرەك. حالىقارالىق ۇيىمنىڭ «ەۋرو­پا مەن ورتالىق ازياداعى تۇراق­تى ازىق-ت ۇلىك جۇيەلەرى مەن سالاۋات­تى تاماقتانۋ راتسيوندارى» سەسسيا­سىندا ءسوز سويلەگەن اۋىل شارۋا­شى­­لىعى ءمينيسترى س.وماروۆ پاندە­ميا جاعدايىندا كوپتەگەن ەلدەر وق­شاۋ­­لانىپ، ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرى ساۋ­­داسىن توقتاتقان كەزدە قازاقستان ۇكى­مەتى اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىن جا­ھاندىق داعدارىستىڭ ىقپالىنان ساق­تاپ، ىشكى جانە سىرتقى نارىقتارعا ازىق-ت ۇلىك جەتكىزۋ ماسەلەلەرىن تۇراق­تان­دىرۋعا قول جەتكىزگەنىن اتاپ ءوتتى. «لوكداۋنعا جانە وعان بايلانىستى شەكتەۋلەرگە قاراماستان، قازاقستان كورشى ەلدەرگە ازىق-ت ۇلىك جەتكىزۋدى جالعاستىردى. وسى جىلدىڭ 8 ايىندا شىۇ ەلدەرىنە 1،3 ملرد دوللاردىڭ ازىق-ت ۇلىگى جونەلتىلدى، ورتالىق ازيا ەلدەرىنە گۋمانيتارلىق كومەك رەتىندە 10 مىڭ توننادان استام ۇن جىبەرىلدى. ايتا كەتۋ كەرەك، Fاو مالىمەتتەرى بويىنشا، وتكەن جىلى بيداي مەن ۇن ەكسپورتى ەسەبىنەن قازاقستان جەردىڭ 45 ميلليوننان استام تۇرعىنىن تاماق­تان­دىردى» دەدى ۆەدومستۆو باسشىسى.

سونداي-اق ەلىمىز كورشى ەلدەردەگى سۇرانىستىڭ ءوسۋىن ەسكەرە وتىرىپ، اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرى مەن ازىق-ت ۇلىك ءوندىرىسىن ۇلعايتا تۇسپەك. ارينە بۇل رەتتە ساندىق كورسەتكىشتەر عانا ەمەس، سونىمەن قاتار ءونىم ساپاسى دا ماڭىزدى بولماق. قازاقستاننىڭ ورگانيكالىق اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋ مۇمكىندىكتەرى وراسان. ەۋروپالىق كوميسسيانىڭ رەسمي مالىمەتتەرى بو­يىن­­شا، قازاقستان ەۋرووداققا ورگا­نيكالىق اگروازىق-ت ۇلىك ونىمدەرىن جەت­كىزەتىن 123 ەلدىڭ ىشىندە 9-ورىندا. ال ورگانيكالىق بيداي مەن مايلى زىعىر تۇقىمدارىن ساتۋ بويىنشا ەلىمىز ابسوليۋتتىك كوشباسشىلار قاتارىنا كىرەدى.

 

سوڭعى جاڭالىقتار

الداعى اپتا كۇن جىلىنادى

اۋا رايى • بۇگىن، 12:57

سۇيىسپەنشىلىك ساباعى

ايماقتار • بۇگىن، 12:15

ەلوردادا كۇن جىلىنا باستايدى

ايماقتار • بۇگىن، 10:57

تۇرمەگە كىتاپ سىيلادى

ايماقتار • بۇگىن، 10:10

جاقسىنىڭ اتى ولمەيدى...

رۋحانيات • بۇگىن، 08:31

تەڭدىك ءتۇبى – بىرلىك

ەلباسى • بۇگىن، 08:03

جەكە كۋالىكتىڭ قاجەتى بولمايدى

ساياسات • بۇگىن، 07:47

تالدىنىڭ ماڭىن تازارتتى

رۋحانيات • بۇگىن، 07:38

جول ۇستىندەگى مۇزتاۋ

وقيعا • بۇگىن، 07:34

تالدىقۇدىق نەدەن تارىقتى؟

ايماقتار • بۇگىن، 07:33

جاھاندانۋ جايى وزەكتى

قوعام • بۇگىن، 07:24

حالىقارالىق شارتتار قارالدى

پارلامەنت • بۇگىن، 07:14

ۇقساس جاڭالىقتار