ءسوز-اق. بۇل جانردا ءساتتى جازۋدىڭ قيىندىعىنان بولار, دراماتۋرگياعا ءار جازارماننىڭ قالامى بارا بەرمەيدى. بۇگىنگى كۇندە دە قازاق تەاترلارى جاقسى پەسالارعا مۇقتاج ەكەنىن كوزبەن كورىپ ءجۇرمىز. اسىرەسە جاسوسپىرىمدەرگە ارنالعان درامالىق شىعارمالار جوقتىڭ قاسى. تەاتر ساحناسىندا – نە بالالارعا, نە ەرەسەكتەرگە ارنالعان سپەكتاكلدەر عانا. ال ون ءۇش جاستان اسقان بوزبالالارعا ارنالعان تەاترلاندىرىلعان قويىلىم سيرەپ بارادى. ارينە, بۇل قۋ شوپپەن اۋىز سۇرتكەنىمىز ەمەس.
تەك, جاسوسپىرىمدەرگە ارنالىپ قويىلىپ جۇرگەن سپەكتاكلدەردىڭ دەڭگەي-دارگەيى كوڭىل قۋانتپايدى. چەحوۆتان «كوركەمدىك دەگەن نە؟» دەپ سۇراعاندا: «بۇل, ەڭ الدىمەن, كوركەم شىعارمانىڭ شىنايىلىعى», دەگەن ەكەن. بۇگىنگى تەاتر ساحناسىنداعى سپەكتاكلدەردىڭ كوبىندە وسى شىنايىلىق جوق. القيسسا.
ع.مۇسىرەپوۆ اتىنداعى قازاق مەملەكەتتىك اكادەميالىق بالالار مەن جاسوسپىرىمدەر تەاترى رەپەرتۋارىندا قازىرگى تاڭدا شامامەن 40 شاقتى سپەكتاكل بار (ونىڭ ناقتى قانشاسى اۋدارما, قانشاسى وتاندىق دراماتۋرگيا ەكەنىن تەاتر باسشىلىعىنان سۇراپ بىلە المادىق). ودان بولەك جاس كورەرمەندەر ءۇشىن 17 ەرتەگى قويىلادى. تەاتر رەپەرتۋارىنا جىلىنا ءتورت نەمەسە التى سپەكتاكل قوسىلىپ وتىرادى ەكەن. ال كوپتەن بەرى قويىلىپ جۇرگەن سپەكتاكلدەر كوركەمدىك كەڭەستىڭ شەشىمىمەن الىنىپ تاستالىنادى. جاڭا قويىلىمدار دا كوركەمدىك كەڭەستەن وتكەننەن كەيىن مينيسترلىككە ۇسىنىلادى.
ءبىراز ۋاقىت بۇرىن ەلىمىزدىڭ باس جاسوسپىرىمدەر تەاترىندا جۇلدىزبەك جۇمانبايدىڭ رەجيسسەرلىگىمەن سايىن مۇراتبەكوۆتىڭ «جۋسان ءيىسى» اتتى پوۆەسىنە ينستسەنيروۆكا جاسالىپ قويىلعان بولاتىن. قازاق بالالارى رۋحاني اشارشىلىق جاعدايىندا تۇرعان بۇگىنگى تاڭدا مۇنداي سپەكتاكلدەر كورەرمەندى تام-تۇمداپ قۋانتقانى راس. الايدا قازىر قويىلىپ جۇرگەن بىرەن-ساران سپەكتاكل جاسوسپىرىمدەردىڭ رۋحاني سۇرانىسىن قاناعاتتاندىرا المايدى.
ماسەلەن, دراماتۋرگ سەرىك اسىلبەك ۇلىنىڭ «رابيعانىڭ ماحابباتى» اتتى پوۆەسى وقىرمانداردىڭ نازارىن اۋدارعان سوڭ, اۆتور شىعارمانى پەساعا لايىقتاپ جازىپ, ن.جاقىپبايدىڭ رەجيسسەرلىگىمەن ع.مۇسىرەپوۆ اتىنداعى قازاق مەملەكەتتىك اكادەميالىق بالالار مەن جاسوسپىرىمدەر تەاترىندا 1990 جىلداردان باستاپ 7-8 جىل بويى قويىلدى. جوعارى سىنىپ وقۋشىلارىنىڭ بەيكۇنا ماحابباتى ءھام سۋيتسيد جونىندەگى بۇل شىعارما سول ۋاقىتتا تەاتر كورەرمەندەرى اراسىندا رەزونانس تۋدىرىپ, انشلاگپەن وتكەن ەدى. «قوعامدى اعارتۋ ارقىلى ءبارىن وزگەرتۋگە بولادى» دەگەن ۇستانىمداعى دراماتۋرگ سەرىك اسىلبەك ۇلى جاسوسپىرىمدەرگە ارنالعان قويىلىمدار تۋراسىندا دا وي ءبولىستى.
«ادامداردىڭ ساناسىن وزگەرتۋ ارقىلى ەكونوميكانى دا, ءوندىرىستى دە, اۋىل شارۋاشىلىعىن دا كوركەيتۋگە بولادى. بارلىق دۇنيەنىڭ ءتۇپ توركىنى ادامنىڭ سانا-سەزىمىندە جاتىر. ال سانا-سەزىمدى ۇلى شىعارمالار ارقىلى عانا تاربيەلەي الامىز. ودان باسقا الەمدە ادام تاربيەلەۋدىڭ ءتيىمدى قۇرالى جوق. دوستوەۆسكيدىڭ «الەمدى سۇلۋلىق قۇتقارادى» دەگەن سوزىنە «الەمدى ىزگىلىك قۇتقارادى» دەپ قوسار ەدىم. ال كوركەم ادەبيەت ادامنىڭ جانىن ىزگىلەندىرەتىن بىردەن-ءبىر رۋحاني قۇرال», دەگەن اۆتور بۇگىنگى كۇنى دراماتۋرگياعا قالام تارتاتىندار ساۋساقپەن سانارلىق ەكەنىن دە ايتتى. «ماسەلەن, بىزدە 700 جازۋشى بولسا, سونىڭ 15-ءنىڭ عانا پەسالارى قويىلىپ ءجۇر. ال دۇنيەجۇزىندە نوبەل سىيلىعىن العان التى-جەتى دراماتۋرگ قانا بار. وسىنىڭ ءوزى درامانىڭ كۇردەلى جانر ەكەنىن كورسەتەدى. الەمدەگى ەڭ باي ادەبيەت – ورىس ادەبيەتىندە كلاسسيك پروزايكتەر كوپ. ال تالانتتى دراماتۋرگتەرگە كەلسەك, ا.وستروۆسكي, ا.چەحوۆ, ا.ۆامپيلوۆ, ا.گەلمانداردى عانا اتاي الامىز», دەيدى.
كۇنى كەشەگە دەيىن ەلىمىزدە جاسوسپىرىمدەرگە ارنالعان ەكى-اق تەاتر بار-تىن. ولار – ع.مۇسىرەپوۆ اتىنداعى قازاق مەملەكەتتىك اكادەميالىق بالالار مەن جاسوسپىرىمدەر تەاترى جانە استاناداعى جاستار تەاترى. سوڭعى ۋاقىتتا وبلىستىق ۇلكەن تەاترلاردىڭ جانىنان جاستار ترۋپپالارى قۇرىلعانىن دا ايتا كەتەيىك. ماسەلەن, پەتروپاۆل تەاترىنداعى فارحات مولداعالي جاستار ترۋپپاسىن قۇرىپ, ەلدى ەلەڭ ەتكىزدى. بۇل باستاما قىزىلوردا, تالدىقورعان, كوكشەتاۋ قالالارىندا دا جالعاستى. جاسوسپىرىمدەر رەپەرتۋارىنىڭ توقىراۋ كەزەڭىندە ىسكە اسقان يگى جوبا تەاتر سالاسىنداعى جاقسى ءبىر قوزعالىس بولعان سياقتى.
دراماتۋرگتەر مەن تەاتر رەجيسسەرلەرى اراسىندا شىعارماشىلىق بايلانىس جوق ەكەنىن ايتقان تەاترتانۋشى امانگەلدى مۇقان مەرەيتويلىق داتالارعا وراي ۇيىمداستىرىلاتىن ادەبي بايقاۋلارعا توقتالدى.
«ماسەلەن, قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىعى قارساڭىندا وتكىزىلگەن ادەبي بايقاۋعا 40-50 پەسا كەلىپ ءتۇستى. ۇزدىگى انىقتالىپ, ماراپاتتالدى. كىتاپ تا شىقتى. الايدا تەاتر ساحناسىندا قويىلعان جوق. وسى سياقتى مەرەيتويلىق وقيعالار قارساڭىندا جازىلعان پەسالار سول جۇلدە العان كۇيى قالا بەرەدى. ياعني دراماتۋرگتەر مەن تەاتر رەجيسسەرلەرى اراسىندا شىعارماشىلىق بايلانىس جوق. ماسەلەن, ماسكەۋدەگى ساتس تەاترىندا جاس كورەرمەندەرمەن ارنايى پەداگوگتەر جۇمىس ىستەيدى. ياعني ءار سپەكتاكلدىڭ الدىندا جاس كورەرمەندەرگە تەاتر مادەنيەتى جونىندە لەكتسيا وقىپ, تاربيەلەيدى. تەاتردىڭ نەگىزگى فۋنكتسيالارىنىڭ ءبىرى – تاربيەلەۋ ەكەنىن ۇمىتپاۋ كەرەك. ال ەلىمىزدەگى جاسوسپىرىمدەر تەاترىندا پەداگوگ دەگەن شتات جوق», دەيدى. سونداي-اق تەاتر سىنشىسى, سوزاق اۋدانىندا مەكتەپتە جۇمىس ىستەيتىن ايداربەك ءبايدىلدا دەگەن اۆتور «ۇستاز» دەگەن پەسا جازعانىن تىلگە تيەك ەتتى. وندا بۇگىنگى مەكتەپ ءومىرى, 10-11 سىنىپتاعى جاسوسپىرىمدەردىڭ قىزىقتى وقيعالارى سۋرەتتەلگەن. بۇل پەساعا رەجيسسەرلەر دە قىزىعىپتى. الداعى ۋاقىتتا ۇلان احمەتوۆتىڭ رەجيسسەرلىگىمەن تالدىقورعانداعى تەاتردا قويىلۋى مۇمكىن ەكەن.
ال دراماتۋرگ, ت.جۇرگەنوۆ اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ونەر اكادەمياسىنىڭ پروفەسسورى ءسۇلتانالى بالعاباەۆ: «جاسوسپىرىمدەرگە ارنالعان پەسالاردىڭ دەڭگەي-دارەجەسى تۋرالى ءسوز قوزعاماس بۇرىن, سول ساپتاعى سپەكتاكلدەر بار ما دەۋ كەرەك. بىزدە قازىر ۇلكەن تاريحي وقيعالارعا ارناپ سپەكتاكل قويۋ ەتەك العان. ال كورەرمەننىڭ سۇرانىسىنا زەرتتەۋ جۇرگىزىپ, تالابىن ەسكەرگەن پەسالار ازايىپ بارادى. قازاق تەاترلارىنىڭ بۇگىنگى كەمشىلىگى وسى. شىنىن ايتقاندا, تەاتر اۋديتورياسىنىڭ كوپ بولىگىن جاسوسپىرىمدەر قۇرايدى. ماسەلەن, الماتىدا 70-تەن استام قازاق مەكتەبى بار. سول مەكتەپتەردىڭ جوعارى سىنىپتارداعى بالالارى جىلىنا ەكى رەت تەاترعا بارادى دەگەننىڭ وزىندە, سولارعا ارناپ 150 سپەكتاكل قويۋعا بولادى. بىزدە بۇنىڭ ستاتيستيكاسى مۇلدەم ەسەپتەلمەيدى. ال جاسوسپىرىمدەرگە ارنالعان پەسالاردىڭ جوعالۋى – رەپەرتۋار جاساقتالعاندا كورەرمەننىڭ سۇرانىسىن نازارعا ىلمەۋىنەن بولىپ وتىر. الەمدەگى تەاترلاردان ءبىزدىڭ تەاترلاردىڭ ايىرماشىلىعى – دايىن قارجىعا كەز كەلگەن جانرداعى سپەكتاكلدى قويا بەرەدى. وعان كورەرمەن قىزىعا ما, جوق پا, رەيتينگى قالاي – ماڭىزدى ەمەس. ياعني پروديۋسەرلىك مەنەدجمەنت جۇمىستارى جۇرگىزىلمەيدى», دەي كەلە مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگىنىڭ تەاتر رەپەرتۋارىنا قاتىستى ناقتى ساياسات جۇرگىزۋ كەرەكتىگىن ايتتى.
تاۋەلسىزدىك كۇنى قارساڭىندا ەلوردادا جاس كورەرمەندەردىڭ مۋزىكالىق تەاترى اشىلعان بولاتىن. ەل استاناسىنان بوي كوتەرگەن جاڭا تەاتردان ونەرسۇيەر كورەرمەننىڭ كۇتەرى كوپ. ونەر وشاعىنىڭ ديرەكتورى اسحات ماەميروۆ بالالار مەن جاسوسپىرىمدەر شىعارمالارىنا ارنالعان ادەبي بايقاۋلاردى تەك دراماتۋرگيالىق تۋىندىلارعا عانا ەمەس, مۋزىكالىق شىعارمالارعا دا ارناپ ۇيىمداستىرىلۋ كەرەكتىگىن ايتتى.
«وتاندىق دراماتۋرگياعا كەلسەك, كەز كەلگەن جاسوسپىرىمدەر تەاترىنىڭ رەپەرتۋارىندا بەردىبەك سوقپاقباەۆتىڭ «مەنىڭ اتىم قوجاسى» بولۋى ءتيىس. ويتكەنى بۇل شىعارمادا وتپەلى كەزەڭنىڭ پسيحولوگيالىق يىرىمدەرى قانىق ءارى تەرەڭدىكپەن سۋرەتتەلگەن. ياعني پروزالىق شىعارمالاردان ينستسەنيروۆكا جاساپ, حالىققا ۇسىنا بەرۋ كەرەك. ءبىر-ەكى جىلدا جاسوسپىرىمدەرگە ارنالعان درامالىق شىعارمالار جازىلا قويمايدى. سوندىقتان 70-80- جىلدارداعى بالالارعا ارنالعان ادەبيەت جاۋھارلارىن جەدەل تۇردە اۋدارىپ وتىرۋىمىز كەرەك. ال ءوز كەزەگىمىزدە نۇر-سۇلتان قالاسىنىڭ مۋزىكالىق جاس كورەرمەندەر تەاترى العاشقى قويىلىمىمىزدى ون بەستەگى اباي مەن توعجان اراسىنداعى ماحابباتقا ارنادىق. مۋزىكالىق تەاتر بولعاندىقتان, اۋەزوۆتىڭ «اباي جولى» تريلوگياسىنداعى اباي مەن توعجاننىڭ ءۇش بەتكە تولار-تولماس كەزدەسۋىن جاس اۆتور ميراس ابىلگە جازدىرتتىق. ابايدى ءبىز كوبىنە ويشىل, فيلوسوف جانە رۋحاني تۇلعا رەتىندە كورسەتكەن سوڭ جاس بالالار قاشقاقتايدى, ءتىسى باتپايدى. كورەرمەندەر ابايدىڭ تۇلعاسىمەن بىرگە ءوسۋ كەرەك دەگەن ۇعىمدى ۇستانىپ, بالالار مەن جاسوسپىرىمدەردىڭ دۇنيەتانىمىنا, تالعامىنا, بولمىسىنىڭ قالىپتاسۋىنا اسەر ەتۋ ءۇشىن ارنايى ون بەس جاسىنداعى كەزەڭىن الدىق. ول ارادا قۇنانبايداي اكەسىنىڭ ونەگەسىن, ۇلجانداي اناسىنىڭ تاربيەسىن, دوس پەن باۋىردىڭ قادىر-قاسيەتىن «اباي-توعجان» سپەكتاكلىندە ءبىرتۇتاس قامتۋعا تىرىستىق. كوركەم شىعارمالاردان بولەك حالىق اڭىزدارى مەن ەرتەگىلەرىن دە ساحناعا اداپتاتسيا جاساساق, قۇندى ولجا بولماق», دەيدى.
