جىلىنا 27 مىڭ توننا لاس شىعارىندىلاردى اۋاعا جايىپ جاتقان زاۋىتتىڭ مۇرجالارى تۇرعىنداردىڭ دەنساۋلىعىنا زيانىن تيگىزبەي قويسىن با؟! بۇل – ءبىر عانا «قازتسينكتىڭ» كورسەتكىشى. دەيتۇرعانمەن, كاسىپورىن كۇكىرت ديوكسيدىنەن 99%-عا تازارتاتىن قوندىرعى ورناتقان. ناتيجەسىندە, كۇكىرت كولەمى ءبىر جىل ىشىندە 80 مىڭ توننادان 18 مىڭ تونناعا دەيىن تومەندەپتى. الايدا جەرگىلىكتى ەكولوگيا دەپارتامەنتى جۇرگىزگەن تەكسەرىس ارقىلى كومپانيانىڭ بىرقاتار تسەحىندا كۇكىرت ديوكسيدى جانە شاڭنىڭ كورسەتكىشى شەكتى كولەمنەن اسىپ كەتكەنى انىقتالعان.
دەمەك, قولدانىستاعى فيلترلىك قوندىرعىلاردىڭ بالەندەي پايداسى جوق.
وسى ماسەلەلەردى نازارعا العان ەكولوگيا, گەولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار ءمينيسترى ماعزۇم مىرزاعاليەۆ كاسىپورىن باسشىلىعىمەن كەزدەسىپ, ءۇش اي ىشىندە تازالاۋ قۇرىلعىلارىنىڭ اقاۋىن انىقتاۋ جونىندە كەلىسىمشارت جاساستى. بۇل جۇمىستارعا كومپانيا 360 ملن تەڭگە بولەدى. بۇدان بولەك «قازتسينك» شىعىس قازاقستان وبلىستىق ەكولوگيا دەپارتامەنتىمەن قولايسىز اۋا رايى كەزىندە, ياعني جەلسىز كۇندەرى ەكولوگتەرگە كەدەرگىسىز تسەحتارعا كىرىپ, جۇمىس رەجىمىن تەكسەرۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن شارتقا دا قول قويادى. سەبەبى قولايسىز اۋا رايى كەزىندە كاسىپورىندار ءوندىرىس كولەمىن تومەندەتىپ, شىعارىندىلاردى بەلگىلى ءبىر مولشەرگە تومەندەتۋ قاجەت. وسكەمەن قازانشۇڭقىردا ورنالاسقاندىقتان, جەلسىز كۇنى ءتۇتىن مەن شاڭ اۋادا تۇرىپ قالاتىنى قارۋسىز كوزگە كورىنەدى. مامانداردىڭ پىكىرىنشە, «قازتسينك» كومپانياسى كومبيناتىنىڭ قۋاتى قولايسىز اۋا رايى كەزىندە شىعارىندىلاردى ارتتىرماي, 20%-عا شتاتتىق رەجىمدە جۇمىس ىستەۋگە مۇمكىندىگى جەتەدى.
جاقىندا سەنات ماقۇلداعان جاڭا ەكولوگيالىق كودەكستە قولايسىز اۋا رايى جاعدايىندا ەكولوگيا دەپارتامەنتتەرىنىڭ قىزمەتكەرلەرى كاسىپورىندارعا كەدەرگىسىز كىرىپ, تەكسەرۋ جۇرگىزۋىنە بولاتىندىعى كورسەتىلگەن. 2021 جىلى قازاقستاننىڭ جاڭا ەكولوگيالىق كودەكسى قابىلدانعاننان كەيىن «قازتسينك» ەڭ وزىق قولجەتىمدى تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋگە كوشەدى. بۇل ءادىس اتموسفەرالىق اۋاعا شىعاتىن لاس زاتتار كولەمىن ەداۋىر ازايتاتىن كورىنەدى. ەگەر وندىرىستىك كاسىپورىندار وزىق ۇلگىدەگى قولجەتىمدى تەحنولوگيالارعا بۇگىننەن باستاپ كوشىپ, قورشاعان ورتاعا تيگىزىپ جاتقان زيانىن ازايتا باستاسا, ەميسسيالىق تولەمدەردەن بوساتىلادى. بۇل تۋرالى ەكولوگيا ءمينيسترى ماعزۇم مىرزاعاليەۆ ايتتى. مىسالى, وسكەمەندەگى جىلۋ ەلەكتر ورتالىعى 2014 جىلدان باستاپ وندىرىسكە ەڭ وزىق زاماناۋي تەحنولوگيالاردى ەنگىزگەن. اتاپ ايتساق, كۇل وتكىزبەيتىن قوندىرعىلاردى ورناتقان سوڭ اۋاعا شىعاتىن قاتتى بولشەكتەر 51,3%-عا, كۇكىرت ديوكسيدى 17%-عا, ازوت ديوكسيدى 35%-عا تومەندەگەن. سونداي-اق سۋ باسسەينىن قورعاۋ جۇمىسىنا ەنگىزىلگەن ەڭ ۇزدىك تەحنولوگيالار 2016 جىلدان باستاپ ءۇلبى وزەنىنە تۇسەتىن اعىندىلاردى توقتاتقان.
– وسكەمەننىڭ اۋاسىن لاستاۋشى كاسىپورىننىڭ ءبىرى – «كازتسينك» كومپانياسى بولسا, ەكىنشىسى – جىلۋ ەلەكتر ورتالىعى. اسىرەسە قىس مەزگىلىندەگى جەلسىز كۇندەرى لاستاۋشى زاتتىڭ كوپ بولىگى جىلۋ ەلەكتر ستانساسىنان شىعادى. قالدىقتاردىڭ كولەمى جىلىنا 16 مىڭ تونناعا دەيىن جەتەدى. بىراق بۇل كاسىپورىننىڭ جاسىل تەحنولوگيا بويىنشا اۋقىمدى جۇمىس جۇرگىزگەنى كورىنىپ تۇر. قالدىق كولەمىن تاعى دا ازايتا ءتۇسۋ ءۇشىن قوسىمشا باعدارلاما ازىرلەپ, حالىق ونىڭ ناتيجەسىنە كوز جەتكىزۋى ءتيىس, – دەدى م.مىرزاعاليەۆ.
بۇدان بولەك ەكولوگيالىق احۋالدىڭ ناشارلاۋىن توقتاتۋ ءۇشىن جۇمىس ىستەپ تۇرعان قازاندىق اگرەگاتتارىن جاڭارتىپ, تازالاۋ قۇرىلعىلارىن تولىعىمەن اۋىستىرۋ كەرەكتىگى ءسوز بولدى. سونداي-اق «قازگيدرومەت» رەسپۋبليكالىق مەملەكەتتىك كاسىپورنىنىڭ زەرتحاناسىنا باس سۇققان مينيستر اتموسفەرالىق اۋا ساپاسىن باقىلايتىن بەكەتتەردىڭ ءبارىن اۆتوماتتاندىرۋدى تاپسىردى. كىم بىلەدى, ايتىلعان ۇسىنىستار مەن تاپسىرمالار ورىندالىپ جاتسا, تۇتىنگە تۇنشىققان وسكەمەننىڭ تۇرعىندارىنىڭ تىنىسى كەڭەيىپ قالار.
جاڭا كەن ورىندارى اشىلادى
سونىمەن قاتار مينيستر ماعزۇم مىرزاعاليەۆ شىعىستىڭ مينەرالدى شيكىزات بازاسىنىڭ جاعدايى مەن ونى دامىتۋ ماسەلەلەرىنە دە نازار اۋداردى. شىعىس قازاقستان وبلىسىندا قازبا بايلىعىنىڭ بارلىق ءتۇرى كەزدەسەدى. مۇندا مىستىڭ – 39, مىرىشتىڭ – 30, قورعاسىننىڭ – 34, التىننىڭ – 122, كۇمىستىڭ – 48, قالايىنىڭ 11 كەن ورنى بار. حالىق يگىلىگىنە جاراپ جاتسا, بايلىق ەمەي نەمەنە؟!
جەر قويناۋىن پايدالانۋعا قۇيىلاتىن ينۆەستيتسيا تۇراقتى بولعانىمەن, سوڭعى 10 جىلدا شەمونايحا, يۋبيلەينىي-سنەگيرەۆو, زىريان سىندى قورعاسىن-مىرىش كەن ورىندارى يگەرىلىپ بولعان ەكەن. ال جاقىن ون جىلدىقتا ءوڭىر ەكونوميكاسىنا اسەر ەتىپ وتىرعان تاعى بىرنەشە كەن ورنىنداعى قازبا بايلىق تۇگەلدەي تاۋسىلادى. اتاپ ايتساق, ورلوۆ, بەلوۋسوۆكا, ەرتىس, مالەەۆكا, تيشين, شۋبينسك, دوليننوە. جەر قويناۋىن پايدالانۋشى كومپانيا وكىلدەرىنىڭ ايتۋىنشا, وڭىردە پايدالى قازبالاردىڭ 17-20 جىلعا جەتەتىن عانا قورى قالعان. ال جاڭا كەن ورنىن اشىپ, ونى قولدانىسقا بەرۋ ءۇشىن كەمى 10-15 جىل ۋاقىت كەتەدى. ماماندار 2019 جىلى مينيسترلىك بەلسۋ, ارعىمباي ۋچاسكەلەرىندەگى التىننىڭ, شىرىكاياق, وسكەمەن جانە تاعى باسقا ۋچاسكەلەردەگى سيرەك كەزدەسەتىن مەتالل قورىن بولجاعان. الداعى ۋاقىتتا بۇل باعىتتاعى جۇمىستارعا ينۆەستيتسيا تارتىلىپ, جاڭا كەن ورىندارىن اشۋ جوسپارلانعان. ءمينيستردىڭ ايتۋىنشا, رەسۋرستار قورىن تولىقتىرۋ ءۇشىن بارلاۋدىڭ زاماناۋي گەوفيزيكالىق, گەوحيميالىق جانە باسقا ادىستەرىن قولدانىپ, ينۆەستورلارعا قولايلى جاعداي تۋعىزۋ قاجەت.
بۇگىندە 2021-2025 جىلدارعا ارنالعان گەولوگيالىق بارلاۋ باعدارلاماسى بەكىتىلىپ, مەملەكەتتىك بيۋدجەتتەن جەر قويناۋىن گەولوگيالىق زەرتتەۋ جۇرگىزۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. شىعىس قازاقستاندا گەولوگيالىق بارلاۋ جۇمىستارىن كۇشەيتۋ ماسەلەسىمەن جانە قوسىمشا قاراجات تارتۋ جۇمىستارىمەن اينالىساتىن جۇمىس توبى قۇرىلىپ, وعان وسى سالادا زەرتتەۋلەر جۇرگىزەتىن عالىمدار, قىزىعۋشىلىق تانىتقان ماماندار تارتىلماق. سول ءۇشىن دە «قازگەولوگيا» كومپانياسى وبلىستاعى جوعارى وقۋ ورىندارىمەن ارىپتەستىك قارىم-قاتىناس ورناتپاق نيەتتە.
الايدا كەن شيكىزاتىن وڭدەۋ وبلىس ورتالىعىندا جۇرگىزىلەتىندىكتەن وسكەمەننىڭ وكپەسى قابىنىپ تۇر. مۇنى ەڭ لاس قالالاردىڭ ىشىندە الدىڭعى ورىندى بوساتپايتىن وسكەمەننىڭ رەيتينگتەردەگى كورسەتكىشتەرىنەن دە بايقايسىز. سوندىقتان جەرگىلىكتى تۇرعىنداردىڭ دەنساۋلىعىن ساقتاۋدىڭ جانە قورعاۋدىڭ ارناۋلى باعدارلاماسى قاجەت-اق. بۇل باعدارلاما اياسىندا جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەن بولەك قازبا رەسۋرستارىن يگەرىپ جاتقان كاسىپورىنداردىڭ دا الەۋمەتتىك جاۋاپكەرشىلىگىن كەڭەيتە ءتۇسۋ قاجەت.
كەرەك دەرەك
شىعىس قازاقستان وبلىسىندا مىستىڭ – 39, مىرىشتىڭ – 30, قورعاسىننىڭ – 34, التىننىڭ – 122, كۇمىستىڭ – 48, قالايىنىڭ 11 كەن ورنى بار.
وسكەمەن
