قازاقستان قادامىنا بەرىلگەن زور باعا

امەريكا قۇراما شتاتتارىندا بولعان يادرولىق قاۋىپسىزدىك ماسەلەسىنە ارنالعان جاھاندىق سامميت الەمدەگى قاۋىپسىزدىك پەن تىنىشتىقتى ساقتاۋ ىسىنە ارنالعان سوڭعى ۋاقىتتاعى دۇنيە­جۇزىلىك ماڭىزى ەڭ زور وقيعا بولدى. وعان الەمدەگى 47 مەملەكەتتىڭ ليدەر­لەرى, بۇۇ, ماگاتە جانە ت.ب. الەمدىك بەدەلدى ۇيىمداردىڭ باسشىلارى قاتىستى. بۇل باراك وبامانىڭ اقش پرەزيدەنتىنىڭ ورىنتاعىنا كەلگەننەن بەرى اتقارعان اسا ءىرى الەمدىك ىستەرىنىڭ ءبىرى دەسەك, قاتەلەسپەيمىز. قازىر بارلىق دۇنيەجۇزىلىك جوعارى دەڭگەيدەگى ساراپشىلار مەن مامان­دار­دىڭ, حالىقارالىق جۋرناليستەردىڭ اۋزىندا وسى وقيعا ءجۇر. ءبارى دە ونىڭ ماڭىزدىلىعىنا ءبىراۋىزدان ۇلكەن باعا بەرۋدە. وسى سامميتكە قازاقستان پرە­زي­دەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ شا­قىرتۋ العانىنىڭ ءوزى ۇلكەن مارتەبە بولسا, اقش پرەزيدەنتىنىڭ وعان ۇلكەن قۇرمەت كورسەتىپ, كەلگەن مارتەبەلى مەي­مان­دار اراسىنان ءبىرىنشى بولىپ كەز­دە­سۋىن, ونىڭ ۇستىنە جۇمىسىنىڭ تىعىز­دى­عىنا قاراماي, ۇزاق ۋاقىت سويلەسۋىن ءبىزدىڭ پرەزيدەنتىمىزدىڭ يادرولىق قارۋ­دان باس تارتۋ ارقىلى الەمدە تارال­ماۋى­نا قوسقان ۇلەسىنە بەرىلگەن ۇلكەن باعا دەپ ءبىلۋ كەرەك. بۇۇ باس حاتشىسى پان گي مۋن ءوزى­نىڭ قازاقستانعا ساپارى كەزىندە پرەزي­دەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ ىسىنە, ونىڭ الەمدەگى ءتورتىنشى يادرولىق ارسەنالدان ءوز ەركى­مەن باس تارتقاندىعىنا ۇلكەن باعا بە­رۋ­مەن قاتار, ء“سىز باسقالاردان دا وسى­نى تالاپ ەتۋگە قۇقىلىسىز”, دەگەن ەدى. باس حاتشىنىڭ وسى ءسوزىن اقش اكىم­شىلىگى دە قولدايتىندىعى باراك وبا­ما­نىڭ بارلىق ىقىلاس-پەيىلىنەن كورىنىپ تۇردى. سوعىس قارۋلارى ولاردى شىعاراتىن جانە ساتاتىن ەلدەر ءۇشىن عانا ءتيىمدى بولىپ كەلەدى. ءويت­كە­نى, ولار قارۋ ساتۋ ارقىلى وزدەرىنە ءۇل­كەن كولەمدە تابىس تۇسىرەدى. ادامزاتتى قىرىپ-جويۋدىڭ ەڭ جەتىلدىرىلگەن قا­زىر­گى قارۋى يادرولىق قارۋلار ەكەنى بەلگىلى. باستارىنان سوعىس قاۋپىنىڭ ستەرەوتيپى ارىلماعان كوپتەگەن ەلدىڭ باسشىلارى سونداي قارۋعا قول جەتكىزۋگە تىرىسادى. ەڭ ۇلكەن قاۋىپ تە وسى بولىپ وتىر. ونىڭ ۇستىنە يادرولىق قارۋدى شىعارۋعا قاجەتتى ماتەريالداردىڭ تەررورلىق ۇيىم­داردىڭ قولىنا ءتۇسىپ كەتۋ قاۋپى دە زور. الەمدىك قوعامداستىق الدىندا جاۋاپكەرشىلىك تارتپايتىن ولار وزدە­رى­نىڭ بولماشى امبيتسياسىن قاناعات­تان­دىرۋ ءۇشىن بارلىق امالدارعا بارۋى مۇمكىن. ال قازىرگى جەتىلگەن تەحنولو­گيا­لاردىڭ ارقاسىندا يادرولىق قارۋ­دىڭ قاراپايىم ۇلگىلەرىن شىعارۋ قيىن ەمەس. مىنە, باراك وبامانىڭ الەمدىك سامميت وتكىزىپ, وسى ماسەلەلەردىڭ الدىن الۋ قاجەتتىگىن كوتەرگەنى وسى سەبەپتەردەن تۋىنداعان ەدى. الدىن الا ايتا كەتەيىك, سامميت ۇلكەن جەتىستىكتەرگە قول جەتكىزدى. سو­نىڭ ىشىندە اقش پەن رەسەي اراسىندا 34 مىڭ توننا قارۋ-جاراق ءپلۋتونيىن 2018 جىلعا دەيىن جويۋ جونىندەگى كەلىسىمگە قول قويىلدى. سونىمەن بىرگە, رەسەيدىڭ جەلەزنوگورسك قالاسىندا وسىنداي پلۋتوني شىعاراتىن رەاكتور جويىلاتىن بولدى. بۇل – ماڭىزى وتە زور كەلىسىم. ۋكراينا پرەزيدەنتى ۆيك­تور يانۋكوۆيچ 2012 جىلعا دەيىن وزدە­رىندەگى جوعارى بايىتىلعان ۋراننان باس تارتىپ, زەرتتەۋ ورتالىقتارىن تەك از بايىتىلعان ۋرانعا باعىتتايتىنى تۋرالى مالىمدەمە جاسادى. رەسەي باس­شى­لىعى ءبىز اقش-پەن قارىم-قاتى­نا­سىمىزدىڭ اتموسفەراسىن جاقسى جاققا وزگەرتۋگە قول جەتكىزدىك, دەگەندى ايتتى. ءسويتىپ, بۇل سامميت قايتسە دە جەتىلدىرىلگەن قارۋعا قول جەتكىزۋگە تىرىسۋ كەرەك دەگەن سانالارعا ءسىڭىپ قالعان ستەرەوتيپتى جويۋعا قول جەتكىزدى. اقش-تا بۇعان دەيىن بۇۇ قۇرىلعاندا عانا وسىنشالىقتى اۋقىمدى سامميت ۇيىمداستىرىلعان ەدى, ەندى 60 جىلدان كەيىن سول وقيعا قايتالانىپ وتىر. الدىڭعىنىڭ ماقساتى – الەمدىك قو­عام­داستىقتى ورتالىقتاندىرىلعان جاۋاپكەرشىلىككە بۇرۋ بولسا, ەندى كە­شە­گى سامميت سول قوعامداستىقتىڭ قاۋىپ­سىزدىگىن ساقتاۋ ماسەلەسىنە ار­نال­دى. وسىنىڭ الدىندا عانا اقش پەن رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ ستراتەگيالىق شابۋىلداۋ قارۋلارىن شەكتەۋ ءجونىن­دەگى كەلىسىمگە قول قويعانىن (ول مامىر ايىندا راتيفيكاتسيالانباقشى) ەسكەرە كەلگەندە دە بۇل ءسامميتتىڭ ماڭىزى ارتا تۇسەدى. اۋقىمدى باسقوسۋدى جابارداعى سوزىندە باراك وباما: ء“بىز ۇلكەن جە­تىستىككە قاراي ادىمدادىق”, دەدى. بۇل ءسوزدىڭ جانى بار. سونىمەن بىرگە, ول يادرولىق تەكەتىرەس باسەڭسىگەنمەن, ياد­رو­لىق شابۋىل قاۋپى ارتىپ وتىرعانىن اتاپ كورسەتتى. مىنە, وسىنداي الەمدىك ماڭىزى اسا زور سامميتتە ءبىزدىڭ پرەزيدەنتىمىز ەڭ الدىڭعى قاتاردا, ەڭ باستى ورىندا تۇرعانىن دۇنيە ءجۇزى كوردى. بارلىق الەمدىك ساراپشىلار مەن ساياساتكەر ماماندار پرەزيدەنت ن.نازارباەۆتىڭ وسى سالاداعى ەڭبەگى الەمدىك اۋقىمدا باعالانعانىنا, ونى اقش اكىمشىلىگى مويىنداعانىنا كوز جەتكىزدى. بارلىق پرەزيدەنتتەردىڭ تۇراتىن, جۇرەتىن ور­نى, بارلىق كەزدەسۋلەرى حاتتامادا ما­ڭىزدىلىعىنا قاراي بولىنەدى. سۋرەتكە تۇسكەندە دە سول قاعيدات باسشىلىققا الىنادى. يادرولىق قارۋ-جاراعى مول, قۋاتتى الەمدىك دەرجاۆالار ەمەس, سام­ميتتە سونى جويۋعا, تاراتپاۋعا سىڭىرگەن ەڭبەگىنە قاراي, ياعني بەيبىتشىلىكسۇيگىش ارەكەتتەرىنە بايلانىستى قۇرمەت كورسەتىلەدى. ءبىزدىڭ پرەزيدەنت, جوعارىدا ايتقانىمىزداي, اسا قۇرمەتتى ورىندا تۇردى. باراك وباما ءبىزدىڭ پرەزيدەنت­پەن ءبىرىنشى بولىپ كەزدەستى جانە ونى­مەن كەزدەسۋگە ءبىر ساعاتقا جۋىق ۋا­قى­تىن ءبولدى. وسىنىڭ ءبارى قازاقستان­نىڭ, ەلباسىنىڭ بەدەلىن الەمدىك قو­عامداستىق الدىندا كوتەرىپ تاستاعانىن ايتا كەتۋگە ءتيىسپىز. الەمدىك ماڭىزى بار ۇلكەن شارا­نىڭ شەڭبەرىندە اقش پرەزيدەنتىنىڭ قازاقستان پرەزيدەنتىمەن بىرلەسكەن مالىمدەمە جاساۋى دا قازاقستاندىق ديپ­لوماتيانىڭ ۇلكەن تابىسى. مۇن­داي­دى جاساۋ ءۇشىن الدىمەن ۇزاق ۋاقىت ۇلكەن ساراپتامالار جۇرگىزىلەدى. سونىڭ ناتيجەسىندە ەكەنى انىق, بىرلەسكەن ءما­لىمدەمەدە: “اقش ۇكىمەتى پرەزيدەنت ن.نازارباەۆتىڭ ەلدى باسقارۋىن, سون­داي-اق قازاقستاننىڭ يادرولىق قارۋ­سىز­دانۋ جانە تاراتپاۋ ىسىنە قوسقان ۇلە­سىن جوعارى باعالايدى”, دەپ جازىل­عان. بۇل ءبىزدىڭ جوعارىداعى پىكىرىمىزدى راستاي تۇسەدى. سونىمەن بىرگە, اقش تارابى ءبىزدىڭ اۋعانستانداعى جاعدايدى تۇراقتاندىرۋ شارالارىنا قوسىپ جاتقان ۇلەسىمىزدى, سونىڭ ىشىندە 50 ملن. دوللار قاراجات ءبولىپ, 1 مىڭعا جۋىق اۋعان ستۋدەنتىن وقى­تۋ مىندەتتەرىن موينىمىزعا العا­نى­مىزعا ريزاشىلىعىن ءبىلدىردى. ين­ۆەس­تيتسيا جانە ساۋدا ماسەلەسى بويىنشا ايتقاندا, مالىمدەمەدە اقش-تىڭ قا­زاقستاننىڭ كوپ سالالى ەكونوميكا­سى­نىڭ وركەندەۋىنە قولداۋ كورسەتە بەرە­تىندىگى ناقتىلاندى. سونىمەن بىرگە, اقش قازاقستاننىڭ بسۇ-عا ەنۋىن اياقتاۋىنا قولداۋ بىلدىرەتىندىگى اتاپ كور­سەتىلدى. مالىمدەمەدە تاراپتار ياد­رو­لىق ەنەرگەتيكا مەن بالامالى ەنەر­گيا كوزدەرىن دامىتۋ سالاسىنداعى ىن­تى­ماقتاستىقتى نىعايتۋ نيەتى بار ەكەندىكتەرىن دە ءبىلدىردى. سونداي-اق, عى­لىمي-تەحنيكالىق ىنتىماقتاستىق­تار­دى دامىتۋ تۋرالى كەلىسىمدەرگە قول قويىلۋىن قاناعاتپەن اتاپ ءوتتى. اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنداعى ەكىجاقتى ءىرى جوبالاردىڭ ىسكە اسۋىنا دا قولداۋ ءبىلدىرىلدى. دەموكراتيا ماسەلەلەرى تۋرالى ايتقاندا اقش قازاقستاننىڭ باق-تاردى ليبەراليزاتسيالاۋ جانە ساياسي جۇيەنى دەموكراتيالاندىرۋ, سونىڭ ىشىندە قۇقىقتىق رەفورما جۇرگىزۋ ءجو­نىن­دەگى كۇش-جىگەرىنە قولداۋ كور­سەتۋگە ازىرلىگىن ءبىلدىردى. الەۋمەتتىك جۇيەلەر اراسىنداعى بايلانىستار دا نازاردان تىس قالعان جوق, ەكى جاق ۇەۇ, ءدىني بىرلەستىكتەر مەن ءبىلىم بەرۋ مەكەمەلەرى سياقتى ازاماتتىق قوعام­دار ينستي­تۋت­تارى اراسىنداعى بايلا­نىستاردى نى­عايتۋدىڭ ماڭىزدىلى­عىنا ءمان بەردى. پرەزيدەنت ب.وباما قازاقستاننىڭ ەقىۇ-عا توراعالىق ەتۋ بارىسىنداعى باستامالارىن وڭ باعالادى. ەڭ باستىسى – ەقىۇ ءسامميتىن وتكىزۋ تۋرالى يدەيانى قولداپ, ونىڭ نەگىزگى كۇن ءتارتىبىن ازىرلەۋدە ىنتىماقتاستىق جاساۋعا ۋاعدالاستى. پرەزيدەنت ن.نازارباەۆتىڭ يادرو­لىق قارۋدى تارتپاۋ تۇرعىسىنداعى ناقتى قادامىنا جانە وسى ءىستى ودان ءارى جالعاستىرۋ بارىسىنداعى باستامالارى­نا اقش اكىمشىلىگى عانا ەمەس, وسى ەلدەگى بەدەلدى ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار دا جوعارى باعا بەردى. “شىعىس-باتىس” ينستيتۋتى بەكىتكەن بەيبىتشىلىك جانە پرەۆەنتيۆتىك ديپلوماتيا سىيلىعىنىڭ تابىس ەتىلۋى – سونىڭ كورىنىسى. قورىتا ايتقاندا, قازاقستان ءوزىن­دەگى يادرولىق ارسەنالىنان باس تارتۋ ارقىلى الەمدىك قوعامداستىققا بەي­بىت­شىلىك سۇيگىش قالپىن تانىتتى جانە ونى الەمگە مويىنداتا ءبىلدى. ال ودان كەيىنگى بەيبىت باستامالارى مەن ءار­كەت­تەرى ارقىلى دا وسى باعىتتاعى نىق ۇس­تا­نىمىن ايعاقتادى. وسىنىڭ ارقا­سىن­دا بىزگە دەگەن سەنىم ۇلعايىپ, الەمدە وڭ كوزقاراس قالىپتاستى. مارات ءباشىموۆ, قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ جانىنداعى ادام قۇقى جونىندەگى كوميسسيانىڭ ساراپشىسى, ەۋروپالىق قۇقىق ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, زاڭ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى.