باعزى زاماندارداعى ۇلتىمىزدىڭ تاريحي ەسكەرتكىشتەرىنە كىرەتىن ورحون-ەنيسەي جازبالارىندا, سونىڭ ىشىندە كۇلتەگىن ەسكەرتكىشىندە تاسقا قاشالىپ بەدەرلەنگەن, بولاشاق ۇرپاققا ۇلاعات تا, امانات تا بولارلىق عيبرات ءسوز بار: “حالقى بەگىن, بەگى حالقىن سىيلايتىن ەل ۇزاق جاسايدى”.
زامانا سىنى – اۋىر سىن. تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ 18 جىلدىق بيىگىنەن سول عاسىرعا بەرگىسىز ۋاقىتقا تاريحي شولۋ جاساپ, ولشەي قالساق, عاسىرلار بويى بابالارىمىز ارمانداعان اسىل مۇراتتاردىڭ ورىندالعانىن ەكشەپ, ساناعا سالماق بولاتىن ءىرى وقيعالاردىڭ قانشالىقتى اۋىر, قانشالىقتى جاۋاپتى بولعانىن سەزىنۋ دە, بايقاۋ دا قيىن ەمەس.
نۇرسۇلتان نازارباەۆ كەشەگى كەڭەستىك جۇيەدەن كەلىپ, جاڭا زامانعا ساي ساناعا سىلكىنىس اكەلىپ, زامانا كوشىنە ىلەسىپ قانا قويماي, سول ۇلى كوشتىڭ باستاۋشىسىنا اينالدى. ال وسى تاريحي سۇرانىس پەن تاريحي سانانىڭ ولشەمى قانداي؟
ن.ءا.نازارباەۆ بيلىككە كەلگەننەن بەرى ۇزبەي ساياسات الاساپىرانىندا كەلە جاتقان قالامگەر رەتىندە, كوپ نارسە كوڭىلگە دە, جادىعا دا توقىلعانىن ايتار ەدىم. سوندىقتان دا قازاقتى بۇگىنگى بيىگىنە كوتەرگەن, بارشا قازاقستاندىقتار وزدەرىنىڭ بولاشاعىن بايلانىستىرىپ وتىرعان تۇلعا نۇرسۇلتان نازارباەۆ دەپ ايتا الامىن. نەگە؟
كەڭەستەر وداعىنىڭ قۇرامىندا بولعان قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك اتريبۋتتارى بولعانىمەن, مەملەكەتتىك ستاتۋسى بولعان جوق. بىراق تاۋەلسىز قازاقستان مەملەكەتىن قۇرۋعا نەگىز جاسالا باستادى. مۇنى ەشكىم جوققا شىعارمايدى.
كەرەي مەن جانىبەك حان مەملەكەت قۇرۋ ارمانىنا جەتە المادى. جوڭعار قالماقتارىنىڭ شاپقىنشىلىعى قازاقتى كۇيرەتىپ كەتتى. قازاقتىڭ باسى قوسىلمادى. اياعى رەسەيدەن پانا ىزدەۋگە, سونىڭ بودانى بولۋعا ءماجبۇر ەتتى. ءايتەۋىر, حالىق, ۇلت بولىپ قالۋعا مۇمكىندىك الدى.
كەڭەس وكىمەتى كەزىندە بۇگىنگى قازاقستان مەملەكەتىنىڭ العىشارتتارى جاسالدى. “تار جول, تايعاق كەشۋدەن” ءوتتى. “مىڭ ءولىپ, مىڭ ءتىرىلدى”. ن.ءا.نازارباەۆ ايتقانداي, “قازاقتىڭ بۇكىل تاريحى بىرىگۋ تاريحى بولدى”.
ەگەمەندىك, تاۋەلسىزدىك قانا بابالار ارمانىن جۇزەگە اسىرۋعا مۇمكىندىك بەردى. وسىلاي “ەسىم حاننىڭ ەسكى جولى”, “قاسىم حاننىڭ قاسقا جولى” دەگەن ۇعىمدارعا “نۇرسۇلتاننىڭ نۇرلى جولى” دەگەن قاستەرلى ءسوز قوستى. دەمەك, حالقى بەگىن, بەگى حالقىن سىيلايتىن بيىك دارەجەگە جەتتىك.
بۇل كۇندە تاۋەلسىزدىك قينالىسسىز كەلدى دەگەندەي پىكىر ايتۋشىلار بار. قوعامنىڭ, الپاۋىت كسرو-نىڭ شاڭىراعى ورتاسىنا كۇيرەپ تۇسەتىندەي حالگە قالاي جەتكەنىن سارابدال ساراپشىلار جازىپ تا, ايتىپ تا ءجۇر. ول ۇلتتىق سانانىڭ ءوسۋى مەن ۇلتتىق ءپاتريوتيزمنىڭ رۋحاني سۇرانىسپەن استاسۋىندا جاتىر. سوندىقتان دا بالتىق بويى ەلدەرىنىڭ كەڭەستەر وداعىنىڭ قۇرامىنان شىعۋى, 1986 جىلعى جەلتوقسانداعى قازاق جاستارىنىڭ كوتەرىلىسى, ءبارى-ءبارى مەملەكەتتى باسقارۋ جۇيەسىندەگى بىتەۋ جاراعا اينالعان كەسەلدىڭ جارىلۋىنا اكەلدى. سوندىقتان دا تاۋەلسىزدىك تۋى قازاق مەملەكەتىن قۇرۋعا عانا ەمەس, قازاق حالقىنىڭ مەملەكەت قۇرۋشى ۇلت رەتىندە قالىپتاسۋىنا جول اشتى.
...قازاقستان تاۋەلسىز ەل اتانىسىمەن تۇركيا ەلىمىزدىڭ ەگەمەندىگىن بىردەن تانىپ, ن.ءا.نازارباەۆتى رەسمي ساپارمەن تۇركياعا شاقىردى.
...ەسەنبۇعى بابامىز اتىنداعى ءتۇركيا اۋەجايىندا مىڭداعان قازاق, مىڭداعان تۇرىك تەڭسەلىپ تۇردى. ن.ءا.نازارباەۆتىڭ الدىنا پروتوكولدى بۇزىپ, سول كەزدەگى تۇركيا پرەزيدەنتى تۇرعىت ءوزال اۋەجايعا ءوزى شىقتى. ونىڭ “باۋىرىم, كارداشىم” دەپ نۇرسۇلتان نازارباەۆتى قاپسىرا قۇشاقتاپ, مۇسىلمان داستۇرىمەن ءۇش رەت كەۋدە سوعىستىرىپ, امانداسقانى ءالى كوز الدىمدا تۇر. ال تۇركيا قازاقتارى “ابىلاي, ابىلاي حان”, “نۇرسۇلتان”, “اقسارباس” دەپ بەس ىسەك قويدى تىزەمەن باسىپ, قۇرباندىق شالىپ ەدى. سوندا نازارباەۆ “مەن ابىلاي حان ەمەسپىن” دەدى.
ۇندەمەي دە قالۋعا بولار-دى. وندا وزىنە بەرىلگەن, سول كەزەڭدە اسىرا ايتىلعان ساياسي باعامەن كەلىسكەن بوپ شىعار ەدى. ءدال وسى ساتتە ول الەم قازاقتارى الدىندا دا جاۋاپتى ەكەنىن سەزىنگەن بولاتىن. سوندىقتان دا دۇنيەجۇزى قازاقتارى قاۋىمداستىعى قۇرىلدى, ونىڭ توراعاسى دا ءوزى. ءسويتىپ, ون سەگىز جىل ىشىندە اتاقونىسىنا 1 ميلليون قازاق قايتا ورالدى.
گرەكيانىڭ بۇرىنعى پرەمەر-مينيسترى, گەنەرال, مارقۇم يواننيس مەتاكساس: “...بەيبىت كۇندەگى اتاتۇرىكتىڭ يدەيالارى ونىڭ اقىل-پاراساتىنىڭ كۇشتى ەكەنىن دالەلدەي ءتۇستى”, دەپ ەدى. مۇمكىن, الەمنىڭ ءىرى ساياساتكەرلەرىنىڭ ءدال بۇگىن نازارباەۆتى سول اتاتۇرىكتىڭ قاتارىنا قوسىپ, باعالاۋىنىڭ ءبىر سىرى وسىندا جاتقان دا بولار. شىنىندا دا, 18 جىلدىڭ ىشىندە ن.ءا.نازارباەۆ ءىرى ەكونوميكالىق, ساياسي رەفورمالار جاسادى. ابىلاي باباسىنىڭ ارمانىن جۇزەگە اسىردى. قازاقستان يادرولىق مەملەكەت بولۋدان باس تارتتى. رەسەي, قىتاي, ءوزبەكستان, قىرعىزستان سەكىلدى مەملەكەتتەرمەن شەكارانى دەليميتاتسيا جانە دەماركاتسيا جاساپ, ول سول مەملەكەتتەردىڭ پارلامەنتتەرىندە راتيفيكاتسيادان ءوتىپ, زاڭمەن بەكىتىلدى. وسىلاي الەم كارتاسىندا تۇڭعىش رەت “قازاقستان رەسپۋبليكاسى” دەگەن مەملەكەت پايدا بولدى. زاڭدى تۇردە دەربەس كونستيتۋتسياسى, ءانۇرانى, ەلتاڭباسى, تۋى بار, ءوز تاعدىرىن ءوزى شەشە الاتىن قازاق ەلى نازارباەۆتىڭ تۇسىندا دامىپ, ورىستەپ كەلە جاتقانى تاريحي شىندىق. ونى ەشكىم جوققا شىعارا دا, سان-ساققا جۇگىرتە دە المايدى.
تۇركيانىڭ ءىرى ساياساتكەرلەرىنىڭ ءبىرى نامىق كەمەل زەيبەك: “قازاقستان ەڭ العاش تاۋەلسىزدىگىن العاندا ءبىز قازاقستان ءۇشىن تۇركيا ۇلگى بولارلىق مەملەكەت بولادى دەدىك, ال 17 جىل وتكەن سوڭ ءبىز تۇركيا ءۇشىن قازاقستان ۇلگى بولارلىق مەملەكەتكە اينالدى دەپ مويىنداۋعا ءماجبۇرمىز”, دەۋى قازاقستاننىڭ الەمنىڭ گەوساياسي كارتاسىندا ويىپ الىپ وتىرعان ورنىن ايعاقتايدى.
اعىلشىن تىلىندە شىعاتىن “پاكيستان وبسەرۆەر” گازەتىندە يسلاماباد ساياسي تالداۋ ينستيتۋتىنىڭ ساراپشىسى مۇحاممەد مۋنير “نۇرسۇلتان نازارباەۆ – كورەگەن كوشباسشى” اتتى ماقالاسىندا بىلاي دەيدى: “كورەگەن كوشباسشىلار ءوز مەملەكەتتەرىنىڭ تاعدىرىن وزگەرتۋ قابىلەتىنە يە تۇلعالار قاتارىنا جاتادى. ولاردىڭ ەرەكشەلىگى – كوپشىلىككە ايقىن ەمەس ۇردىستەردى بايقاپ قانا قويماي, ونى باسقالاردىڭ دا كورۋىنە سەبەپكەر بولۋىندا جاتىر” (“ەگەمەن قازاقستان”, 31.12.2009).
“XX عاسىرداعى ەڭ بەدەلدى 100 ادامدى” 2000 جىلى ايعاقتاعان “تايمس” گازەتى اقش-تىڭ بۇرىنعى پرەزيدەنتى رۋزۆەلتتى اتاعان. ول: “مەن ءوز ەلىمدى ءبىر ءۇيدىڭ ادامدارىنداي كورۋدى قالايمىن جانە ولاردىڭ ارقايسىسىنىڭ باقىتى ءبىر-ءبىرىمەن تىعىز بايلانىستا ەكەنىن ءتۇيسىنۋ ەرەكشە قۋانىش اكەلەدى”, دەگەن ەدى. ال نازارباەۆتى رۋزۆەلتتىڭ قاتارىنا قويۋشى ساياساتكەرلەر ەلباسىنىڭ بۇگىنگى ۇلتتىق بىرلىك اياسىندا اتقارىپ وتىرعان جۇمىستارىنا سول رۋزۆەلت ارمانداعان ماسەلەنى شەشكەندىگىن مويىنداعاندىقتان بارعان بولار.
بۇل كۇندە كىشى بۇۇ دەپ اتالىپ ءجۇرگەن قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى – نازارباەۆ. زاڭمەن رەتتەۋدى ۇسىنعان دا – نازارباەۆ. قازاقستاندا تۇراتىن 100-دەن استام ەتنوستار وكىلدەرىنىڭ ءتىلى, مادەنيەتى دامىپ وتىرسا, ءوز تەاترلارى بولسا, ول سول ۇلتتىق تاتۋلىقتىڭ بەلگىسى ەمەس پە؟ ونىڭ ۇستىنە قازاقستاندا تۇراتىن از ۇلتتاردىڭ 9 وكىلى قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنتى ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى بولىپ وتىر.
قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسى ەكونوميكالىق رەفورمالارىنىڭ اتاسى دەن سياوپين: “حالىقتىڭ ىشىندە ويلى ادامدار كوپ بولسا, سولعۇرلىم جاقسى. بىزگە ويلى, ىسكە ۇيتقى بولارلىق ادامدار شوعىرى كەرەك. ولار ىزدەنە دە, جاڭاعا باستاي دا الادى. مۇنداي ادامدارسىز كەدەيشىلىكتەن دە, ارتتا قالۋشىلىقتان دا قۇتىلا المايمىز. ءتىپتى الەم قالىپتاستىرعان الدىڭعى قاتارلى ەلدەرگە ىلىگۋ عانا ەمەس, قۋىپ جەتۋدىڭ ءوزى قيىن بولماق”, دەگەن-ءدى.
نۇرسۇلتان نازارباەۆ بيلىككە كەلگەن كۇننەن باستاپ كوزى قاراقتى, نارىقتىق ەكونوميكانى يگەرگەن, نە ونى تۇسىنەتىن جاڭا باسشىلار دايارلاۋعا كىرىستى. جوقتان بار بولمايتىنى سياقتى, بار كادرلاردى ىرىكتەدى, تاربيەلەدى, بيلىكتىڭ ءار تارماعىنا قىزمەتكە قويدى. ال قىزمەتتى الىپ ءجۇرۋ ول ادامداردىڭ ارقايسىسىنا سىن بولدى. ولاردىڭ ءبىرى بەلىنە بايلاعان شوقپاردى كوتەرە الماي ساياساتتان دا, ەلدەن دە كەتتى.
ەلىمىز ءۇشىن, ەلىمىزدەگى رەفورمالار ءۇشىن سينگاپۋر ۇلگى بولعانىن ەلباسى دا, ساياساتكەرلەر دە ايتىپ ءجۇر. سول ەلدىڭ تىعىرىقتان شىعىپ, وركەندەۋىن قامتاماسىز ەتكەن ءىرى تۇلعا لي كۋان يۋ ەكەنى بەلگىلى. ول: ء“ومىر – ۇيرەنۋدەن تۇرادى”, دەيدى جانە شاعىن ارالدى 30 جىل ىشىندە ەكونوميكاسى بەرىك مەملەكەتكە اينالدىردى.
جۋرناليست بولىپ جۇرگەن كەزىمدە سينگاپۋردە لي كۋان يۋ مىرزامەن پرەزيدەنت ن.ءا.نازارباەۆ اراسىندا بولعان اڭگىمەنى جازىپ الىپ ەدىم. ەندى سول اڭگىمەدەن ۇزىندىگە نازار اۋدارالىق.
ن.ءا. نازارباەۆ: قالاي ويلايسىز, بولاشاقتا بۇل ايماقتا قىتاي قانداي ءرول اتقارادى؟
لي كۋان يۋ: قىتاي ەندى ءبىر 30 جىلدا الدىنا جان سالمايتىن مەملەكەت بولادى. قازىر 120-130 ميلليون قىتايلىق شىعىس جاعالاۋىندا قارا جۇمىس ىستەيدى. ءبىراق ولار قىتايعا دوللار توعىتىپ جاتىر. باسقا ايماقتارداعى قىتايلىقتاردى ەسەپتەڭىز. ارينە, قىتايعا وڭاي ەمەس. اقش قىتايمەن ساۋدا جاساعىسى كەلمەيدى. ولار جاپونيامەن جۇمىس ىستەگەندى ءتاۋىر كورەدى. دەگەنمەن, تاۋار ءۇشىن ساۋدا الاڭى كەرەك. ول قايدا: كوپ حالقى بار قىتايدا. قىتايدىڭ ىشكى رەزەرۆتەرى بارشىلىق. جوعارىدا ايتقانىمداي, سىرتتا جۇرگەن قىتايلىقتاردىڭ ءبارى قىتاي ەكونوميكاسىنا جۇمىس ىستەيتىنىن ۇمىتپاۋ كەرەك. ماسەلەن, گورباچەۆ بيزنەستىڭ ءوز زاڭى بار ەكەنىن تۇسىنبەي-اق كەتتى, ەكونوميكا ءۇشىن ىرعاقتىلىق قاجەت. رەسەي شەتتە جۇرگەن 20 ميلليوننان استام ورىستى ءوز ەكونوميكاسىنا تارتقاندا الدەقاشان داعدارىستان شىققان بولار ەدى.
ن.ءا. نازارباەۆ: ءسىز ۆاتاناۆا ەكەۋىڭىز اقش پرەزيدەنتى كلينتونعا بۇل ايماقتان كەتپەۋ جونىندە حات جازعان جوق پا ەدىڭىز؟
لي كۋان يۋ: راس. ونداي حات جازعانبىز. ونداي بولماعان جاعدايدا قىتايدان وقىس مىنەز كۇتۋگە بولادى.
ن.ءا. نازارباەۆ: قانداي؟
لي كۋان يۋ: بىزگە كۇشتى اقش, كۇشتى قىتاي كەرەك...
ن.ءا. نازارباەۆ: اقش سينگاپۋر ءوز جەتىستىگى ءۇشىن بىزگە قارىزدار, سونى وتەسىن دەپ جاتقان سىڭايى بار. بۇعان نە دەيسىز؟
لي كۋان يۋ: امەريكا قۇراما شتاتتارىنىڭ كومەگىنسىز, ينۆەستيتسيالارىنسىز ءبىز مۇنداي دەڭگەيگە تەز كوتەرىلە المايتىن ەدىك. اقش-تىڭ كورپوراتسيالارى ءىرى قارجى جۇمسادى. ماسەلەن, جاپونيا بىزگە ءوزىنىڭ وزىق تەحنولوگياسىن بەرمەدى. سوندىقتان دا جاستارىمىزدى اقش-قا وقۋعا جىبەردىك, قاجەتتى ماماندار دايارلادىق, حالقىمىز تۇگەل اعىلشىن ءتىلىن مەڭگەرگەن. تەحنولوگياعا يە بولۋ – پروگرەستىڭ ءوزى. سوندىقتان دا اقش-تان قاشۋدىڭ قاجەتى جوق, پايدالانا ءبىلۋ كەرەك...
ءيا, بۇل اڭگىمە وسىدان ون جىلدان استام بۇرىن جازىپ الىنىپ ەدى. سول ءاڭگىمەنىڭ جالعاسىن بۇگىنگى قازاقستان ساياساتىنان ناقتى كورۋگە بولادى. بىزگە مىقتى اقش, مىقتى قىتاي عانا ەمەس, مىقتى رەسەي دە قاجەت. سوندىقتان دا ن.ءا.نازارباەۆ وسى ءۇش يمپەريالىق دارەجەدەگى مەملەكەتتەرمەن ستراتەگيالىق ارىپتەستىككە قول جەتكىزىپ, ول رەسمي قۇجاتتارمەن بەكىتىلدى, وسىلاي ينۆەستيتسيالاردىڭ اعىلۋىنا جول اشتى.
قازىر قازاقستاندا 8 مىڭعا جۋىق شەتەلدىك كومپانيا جۇمىس ىستەيدى جانە ولاردىڭ 270-ءى دۇنيە جۇزىندەگى ايگىلى 500 ءىرى كومپانياعا تيەسىلى. سوندىقتان دا ەلباسىنىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس شەتەلدىك ينۆەستورلاردى ءارتاراپتاندىرۋ ءھام تەحنولوگيالىق دامۋ ساياساتىنا ارالاستىرۋ ويداعىداي جۇرگىزىلدى. ول 4 باسىم باعىتتى قامتىدى. ولار:
– ينفراقۇرىلىمداردى دامىتۋعا ارنالعان جوبالار;
– شيكىزاتتى تەرەڭدەپ وڭدەۋ;
– جوعارى تەحنولوگيالىق سالانى دامىتۋ;
– تەحنولوگيالىق تۇرعىدان دامۋ ماسەلەسىن شەشۋ.
تاۋەلسىز ەل بولعان قازاقستان جەكە مەملەكەت بولا الا ما, الماي ما دەگەن ساۋال كەزىندە شەتەلدىك ينۆەستورلاردى دا, مەملەكەت باسشىلارىن دا ويلاندىرعان ءارى تولعاندىرعان ەدى. سوندىقتان دا جاڭا مەملەكەتكە ينۆەستيتسيا سالۋدا قازاقستان ءبىرشاما جەڭىلدىكتەر جاساۋعا ءماجبۇر بولدى. كونتراكتىلەر قۇپيالىعى ساقتالدى. ال ەندى شە؟ ەندى قازاقستان اياعىنان نىق تۇردى. نازارباەۆ تمد ەلدەرىنىڭ عانا ەمەس, الەم ساياساتكەرلەرىن تاڭعالدىرعان كوپتەگەن يدەيالاردىڭ گەنەراتورىنا اينالدى. ءبىر عانا “داعدارىستان شىعۋ كىلتى” اتتى ماقالاسىنىڭ ءوزى نە تۇرادى. ونى بانك پەن ەكونوميكا سالاسىنىڭ ءىرى وكىلدەرى, نوبەل سىيلىعىنىڭ ءبىر توپ لاۋرەاتتارى مويىنداپ قانا قويماي, الەمدىك ۆاليۋتا جۇيەسىن رەتتەۋدىڭ تىڭ ۇسىنىسى رەتىندە قابىلدادى.
وتكەن جىلدىڭ سوڭىندا استانادا قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتى جانىنداعى شەتەل ينۆەستورلارى كەڭەسىنىڭ 22-ءشى پلەنارلىق ءماجىلىسى بولىپ ءوتتى. سوندا ن.ءا.نازارباەۆ: ء“بىز ءوز ەلىمىز ءۇشىن ەڭ ءبىر كۇردەلى كەزەڭدە سىزدەرگە ءوزىمىزدىڭ باعالى بايلىقتارىمىزدى يگەرۋدى سىزدەر ءۇشىن تارتىمدى جاعدايدا بەردىك. ەندى ءبىز سىزدەردىڭ قازاقستاننان تاپقان پايدالارىڭىزدىڭ ءبىر بولىگىن ونى ودان ءارى وركەندەتۋ ىسىنە جۇمساۋدى تالاپ ەتۋگە قۇقىلىمىز”, دەپ مالىمدەدى.
جاقىندا اقوردادا مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ءتوراعالىعىمەن ارنايى كەڭەس وتكىزىلدى. ەلباسى ۇكىمەت ەسەبىن تىڭداپ, ەلەڭ ەتەرلىك تىڭ ۇسىنىستار ايتتى. ماسەلەن, ىلەسپە گاز مەملەكەت مەنشىگى ەكەنىن, شەتەل كومپانيالارىنا سالىناتىن سالىق تا جاڭا زاماناۋي سۇرانىستارعا وراي شەشىلۋى ءتيىس ەكەنىن قاداپ ايتتى.
ء“بىز ءوزىمىزدىڭ دامۋىمىزدا بۇرىن وڭتۇستىك-شىعىس “جولبارىستارىنىڭ” ءتاجىريبەسىنە سۇيەندىك, سولاردان ۇيرەندىك. مەن وسىنداي ساياسات جۇرگىزدىم. ءبىز مۇنى دۇرىس جاسادىق. ەندى ءبىز فينليانديادان ۇيرەنۋىمىز كەرەك. بۇل, بىرىنشىدەن, ءبىلىم بەرۋدىڭ جوعارى ستاندارتتارى, ەكىنشىدەن, عىلىمي ىزدەنىستەرگە قارجى بولۋدە باسەكەلەستىڭ باسىمدىعى, ۇشىنشىدەن, بولاشاقتىڭ ۇلتتىق ينفراقۇرىلىمى, تورتىنشىدەن, مەملەكەتتىڭ, عىلىمنىڭ جانە بيزنەستىڭ كۇشىن ورتاق ماقساتقا بىرىكتىرۋ. قىسقاشا ايتساق, بۇل وسى ءتورت تۇعىردان تۇرادى”.
مىنە, اسىقپاي, اپتىقپاي جۇرگىزىلگەن ساياساتتىڭ ارقاسىندا ەلباسى شەتەل ينۆەستيتسياسىنىڭ ءبىر بولىگىن ينفراقۇرىلىمداردى قالىپتاستىرۋعا, جوعارى سۇرانىستاعى جۇمىسشى ماماندىقتارىن جەرگىلىكتى ۇلت ەسەبىنەن جاساقتاۋعا بايلانىستى كەلەلى دە كەلىستى مىندەتتەر قويدى.
شەتەل ينۆەستيتسياسىنىڭ ناتيجەسىندە داعدارىسقا قارسى بولىنگەن شىعىنداردى ەسەپتەمەگەندە, قازاقستاننىڭ ۇلتتىق قورى مەن التىن-ۆاليۋتا رەزەرۆى 52 ميلليارد دوللاردى قۇراپ وتىر. بۇل حالىققا, مەملەكەتكە قاجەتتى قوماقتى قاراجات. سوندىقتان دا قازاقستان جاھاندىق ەكونوميكالىق داعدارىستان امان-ەسەن شىعىپ, وركەندەۋدىڭ جاڭا بەلەسىنە بەت الدى. ماسەلەن, جالپى قۇنى 3 ميلليارد دوللاردان اساتىن 170-تەن استام جاڭا وندىرىستىك, ينفراقۇرىلىمدىق ىرگەلى جوبالار جۇزەگە اسىرىلدى. ىرگەلى ينۆەستيتسيالىق جوبالار بويىنشا قىتايمەن, وڭتۇستىك كورەيامەن, تۇركيا جانە بەلارۋس مەملەكەتتەرىمەن كەلىسىم-شارتقا قول قويىلدى.
ۇستىمىزدەگى جىلدان باستاپ ن.ءا.نازارباەۆ ۇسىنعان كەدەن وداعى جۇمىس ىستەپ كەلەدى. رەسەي-بەلارۋس-قازاقستان مەملەكەتتەرى اراسىندا تاۋار اينالىمى كەدەن سالىعىنسىز جۇزەگە اسىرىلادى. حالىق تۇتىناتىن تاۋارلاردىڭ باقىلاۋدا بولاتىن ۇلكەن ءتىزىمى جاسالدى. ول الەۋمەتتىك تۇراقتىلىققا باعىتتالىپ وتىر. بۇل حالىق اسا كوپ تۇتىناتىن بەلگىلى ءبىر تاۋارلارعا باعا وسپەيدى دەگەن ءسوز.
قازاقستان پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆ ميعا “شابۋىل” جاساۋدان جالىققان ەمەس. الەم وركەنيەتى قالىپتاستىرعان جاقسى تاجىريبەلەردى قازاقستان مەملەكەتى مەن ۇلتتىق مەنتاليتەتى تۇرعىسىنان شەندەستىرە وتىرىپ, ۇنەمى تىڭ ىزدەنىستەر مەن ۇسىنىستار ايتادى. سايىپ كەلگەندە, بۇل قازاقستاننىڭ الەمدىك داعدارىسقا قاراماي-اق 2020 جىلعا دەيىنگى دامۋىنىڭ ستراتەگيالىق باعدارلاماسىن جاساقتاۋعا مۇمكىندىك بەرگەنىن اتاپ وتكەن ءلازىم.
ەلباسىنىڭ جىل سايىنعى قازاقستان حالقىنا جولداۋلارى دا ومىرشەڭ, كەزەڭ-كەزەڭمەن اتقارىلاتىن اسقارالى مىندەتتەرمەن ۇشتاسىپ جاتادى. قازاقستان حالقىنا بيىلعى جولداۋىندا ن.ءا.نازارباەۆ ەل ءومىرىنىڭ تامىرشىسىنداي, حالىق كۇتكەن ماسەلەلەرگە باتىل ۇستانىمدارمەن كەلدى. بۇل دا كورەگەن ساياساتكەردىڭ ەل مەن جەر, حالىق پەن قوعام اراسىنداعى بىرتۇتاستىق كونتسەپتسياسىنىڭ ورنىققانىنىڭ دالەلى.
“جاڭا ونجىلدىق – جاڭا ەكونوميكالىق ورلەۋ – قازاقستاننىڭ جاڭا مۇمكىندىكتەرى” اتتى قازاقستان حالقىنا جولداۋى ەلباسىنىڭ “نە ىستەۋ كەرەك؟” دەگەن ساۋالعا جاۋاپ تاپقانىنىڭ ايعاعى بولدى. ەندى قازاقستان الداعى 10 جىلدا تۇساۋلى اتتاي تىپىرلامايدى, ەندى قازاقستان الەم وركەنيەتىنە قاراي كوسىلە شابادى. مارە ايقىن, ول ۇلتتىڭ قۇندىلىعى – تاۋەلسىز قازاقستان, مەملەكەت جانە ونىڭ ازاماتتارىنىڭ ورتاق ماقساتى بىرىككەن, ەكونوميكالىق ورلەۋ – حالىقتىق ىسكە اينالاتىن, وڭىرلىك جانە حالىقارالىق ينتەگراتسيانى دامىتىپ, ءتورت قۇبىلاسى تەڭ وتانىمىزدىڭ اشىق تا ايقىن قوعامىن قۇرۋ.
وسىنىڭ ءبارى الدىن بولجايتىن, سوڭىن ويلايتىن ءىرى ساياساتكەردىڭ قادامدارى ەكەنىن ەلباسىنىڭ جاقتاستارى دا, قارسىلاستارى دا مويىنداۋى كەرەك قوي دەپ ويلايمىن.
ن.ءا.نازارباەۆ ءۇش ءتىل ساياساتىن ۇسىندى. وسىنى اسىرە قىزىل كەيبىر اعايىندار ءالى دە تۇسىنە الماي, قازاق تىلىنە ءالدەقانداي ءبىر قاۋىپ تونگەندەي قاراستىرۋدا. ءۇش ءتىلدى ءبىلۋ العا بىردەن ءۇش ادىم اتتاۋ ەكەنىن ءتۇسىنۋ قاجەت. مۇنى حالىققا ۇعىندىرۋ جاعى جەتىسپەيتىن سىڭايلى. بۇكىل سينگاپۋر اعىلشىنشا سويلەي السا دا, قىتاي ءتىلى سول بيىك دارەجەسىندە تۇر عوي.
ەلباسى “بولاشاق” باعدارلاماسىن اشتى. الەمنىڭ جەتەكشى جوعارى وقۋ ورىندارىندا مەملەكەتتىك قارجىمەن مىڭداعان قىز-جىگىت ءبىلىم الۋدا. ەرتەڭ ولار جاڭارعان قازاقستاننىڭ جاسارعان, الەمدىك دوداعا توتەپ بەرە الاتىن ەكونوميكاسىن, سان تارام رەفورماسىن ءجۇزەگە اسىراتىن بولادى. ويتكەنى, ن.ءا.نازارباەۆ جاستار ساياساتىن ەشقاشان قالت جىبەرگەن ەمەس. جاستار فورۋمدارىنا قاتىسىپ, جاس ۇرپاقتىڭ الدىنا تولعاقتى ماسەلەلەردى قويىپ, ءوزىنىڭ جاستارعا سەنەتىنىن مالىمدەپ ءجۇر.
ەلباسى ءوزى دە ۇيرەنۋدەن جالىقپايدى جانە سوڭىنان جاستاردى ىلەسۋگە شاقىرادى. ءارى قازاقستاندى وركەنيەتتى 50 ەلدىڭ قاتارىنا قوسۋ مىندەتى ايعاقتالدى. مىنە, ءبىر كەزدەسۋدىڭ ساباقتارىن وسىدان دا ايقىن كورۋگە بولماي ما؟
فرانتسيانىڭ باسشىسى شارل دە گولل گەنەرال عانا ەمەس, ەلىنىڭ ۇلى دەرجاۆاعا اينالۋىن قامتاماسىز ەتكەن ءىرى ساياسي تۇلعا. ول ءوز ەلىن بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ تۇراقتى بەس وكىلىنىڭ ءبىرى بولۋ دارەجەسىنە جەتكىزدى. الجير ماسەلەسىن وڭتايلى شەشتى. ال نازارباەۆ شە؟ نازارباەۆ ەشقاشان جەكە مەملەكەت بولىپ كورمەگەن, دەربەس ساياساتىن ءجۇرگىزبەگەن, كەشەگى رەسەيدىڭ “سوقىرىشەگى” بولعان ەلدى از جىلدا اياعىنان تۇرعىزىپ, ەكونوميكاسى دامىعان ەلگە اينالدىردى. “اۋەلى ەكونوميكا, سونان سوڭ ساياسات”, دەدى. قازىر قازاقستاندا ساياسي رەفورمالار دا جۇزەگە اسىرىلدى. 13 ساياسي پارتيا جۇمىس ىستەيدى. وعان سان الۋان قوعامدىق جانە ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردى قوسىڭىز. ءارى “سايلاۋ تۋرالى”, “ساياسي پارتيالار تۋرالى”, “بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى تۋرالى” زاڭدار قابىلداندى. ءسوز جانە وجدان بوستاندىعىنا قول جەتكىزىلدى. ون سەگىز جىلدىڭ ىشىندە, قازاقستان تمد ەلدەرى اراسىندا ءبىرىنشى بولىپ, ەقىۇ-عا جەتەكشىلىك ەتۋ ءمارتەبەسىن يەمدەندى. بۇل ءوز-وزىنەن كەلگەن ابىروي دا, قۇرمەت تە ەمەس, ول پرەزيدەنت تاراپىنان تىنباي جۇرگىزىلگەن ەڭبەك پەن سىندارلى ساياساتتىڭ جەمىسى.
– قازاقستان ءۇشىن ەقىۇ-عا توراعالىقتىڭ ماڭىزىنا قاتىستى ءبىزدىڭ كەيبىر سىنشىلارىمىز بەن تۇڭىلۋشىلەرىمىزگە جاۋاپ بەرىپ, مىنانى ايتقىم كەلەدى: مەنىڭ تەرەڭ سەنىمىم بويىنشا ەقىۇ-داعى توراعالىق ءبىزدىڭ حالقىمىزدىڭ شىن مانىندەگى جۇلدىزدى ساعاتى, قازاقستان تاريحىنداعى كەزەڭدىك وقيعا بولىپ تابىلادى, ول ەڭ ءساتتى دەگەن جاعدايدا 55 جىلدان كەيىن قايتالانۋى مۇمكىن, – دەدى ن.ءا.نازارباەۆ قازاقستاننىڭ ەقىۇ-عا توراعالىقتى قابىلداپ الۋىنىڭ ۆەناداعى رەسمي تۇساۋكەسەرىنە قاتىسۋشى مەملەكەتتەرگە ارناعان ۇندەۋىندە.
ءيا, مۇنداي ءىرى ساياسي وقيعا ءدال 55 جىلدان كەيىن قايتالانباۋى دا مۇمكىن عوي. سوندىقتان دا بۇل قازاقستاندى, قازاق حالقىن الەم مويىنداعان ەرەكشە تاعدىرلى ءسات دەپ باعالاعان ءجون.
مالايزيا دا قازاقستان رەفورماسى ءۇشىن ۇلگى بولعان مەملەكەتتىڭ ءبىرى. الەم ليدەرلەرىنىڭ ىشىندە حالقىنىڭ ۇلتانى دەگەن ساياساتكەر لەگىنە ىلىنگەن داتو سەرى مۇحامەتتىڭ 9 جارعىسى بار:
1. بارىنە ورتاق تاعدىرلاس بىرەگەي مالاي ۇلتىن قالىپتاستىرۋ.
2. پسيحولوگيالىق جاعىنان ۇيلەسىمدى, ەركىن ءارى دامىعان, ءار ادامنىڭ ءوزىنىڭ قول جەتكەن تابىسىنا ماقتانىش سەزىمىمەن قاراي الاتىن قوعام قۇرۋ. بولاشاقتاعى قيىندىقتاردى جەڭە الاتىن دەنى ساۋ ۇلت تاربيەلەۋ.
3. ەكونوميكاسى مىقتى ءارى يكەمدى, ءونىمى باسەكەگە تۇسە الاتىنداي وركەندەگەن قوعام قۇرۋ.
4. قوعام قاجەتتەرىنە وراي دەموكراتيالىق ۇدەرىستەرگە يكەمدەلە الاتىن جانە ەلدەرگە باعدار بولاتىن وركەنيەتتى قوعام قۇرۋ.
5. جوعارى مورالدى ەتنوستىق قوعام قۇرۋ جۇزەگە اسىرىلسىن. ونىڭ ازاماتتارى وزگە ءدىندى جانە رۋحاني سۇرانىستى قۇرمەتتەيتىن, الەمدىك ەتنوستىق ستاندارتتارعا ساي بولسىن.
6. ءوڭى مەن ءتۇسى, ءدىنى ءارتۇرلى مالايزيالىقتار (استىن سىزعان ءبىز – ۋ.ق.) قوعامى ەركىن جانە جەتىلگەن, ارقايسىسى ءبىر-ءبىرىنىڭ ءداستۇرىن, مادەنيەتىن, سالت-ساناسىن قاستەرلەيتىن بولسىن, بىراق ولاردىڭ ساناسىنا ءبىر ۇلت ەكەندىگى (استىن سىزعان ءبىز – ۋ.ق.) قالىپتاستىرىلسىن.
7. الىستاعى بولاشاققا كوز تىگەتىن, عىلىم مەن تەحنولوگيا جەتىستىكتەرىن ءوزى پايدالانىپ قانا قويماي, ونىڭ الەمدىك دامۋىنا ءوز ۇلەسىن قوساتىن جاڭاشىل قوعام قۇرۋعا جۇمىلدىرۋ.
8. ءار ادامنىڭ ساناسىنا وتباسىنا دەگەن ادالدىق پەن مادەنيەتتىلىكتى, ىزگىلىكتى قالىپتاستىرۋ قوعامعا قاجەتتى ماقسات بولىپ تابىلادى.
9. ەكونوميكالىق ءبولىنىسى ءادىل, ۇلتتىڭ بايلىعى مەن تابىستارى بارىنە ورتاق. دامۋ مەن پروگرەسس جەمىستەرى تەڭ بولىنەتىن قوعام قۇرۋ.
وسى توعىز مىندەتتى ساراپتاپ, جۇرەك ەلەگىنەن وتكىزگەن جاعدايدا ءبىز قازاقستان ساياساتىنداعى مالايلىق ۇلگىلەردىڭ العىشارتتارىن بىردەن بايقايمىز. قازاقستان “ەۋروپاعا جول” باعدارلاماسىن قابىلدادى. ول باسەكەگە تۇسە الاتىن ءونىم ءوندىرۋدى جۇزەگە اسىرۋ, ءدىني ءتۇسىنىككە قول جەتكىزۋ. بۇل رەتتە استانادا ءداستۇرلى الەم دىندەرىنىڭ 3 دۇركىن سەزى وتكەنىن قاپەرگە الىڭىز, سالاماتتى, ساۋاتتى ۇرپاق تاربيەلەۋ جانە ۇلتتىق بىرلىك پەن تۇراقتىلىق پسيحولوگياسىن قالىپتاستىرۋ باعىتىنداعى جۇمىستاردى دا سانادان شىعارماڭىز. مىنە, وسى مىسالداردىڭ ءبارى شىن مانىندە, وپپوزيتسيا مويىنداسا دا, مويىنداماسا دا, نازارباەۆتىڭ ۇلتتىق ليدەرگە الدەقاشان اينالىپ كەتكەنىن دالەلدەيدى. حالىق سولاي دەپ بىلەدى, حالىق سولاي دەپ قابىلدايدى. ال “حالىق ايتسا قالت ايتپايدى” ۇلاعاتى ومىرمەن دالەلدەنگەن.
ن.ءا.نازارباەۆ كەكشىل ەمەس. ول ءبىراز ازاماتتاردىڭ بيىك لاۋازىم الۋىنا قامقورلىق جاسادى. وپپوزيتسيادامىز دەپ جۇرگەن ساياساتكەرلەردىڭ دەنى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ شەكپەنىنەن شىققاندار. مۇنداي كەڭدىكتىڭ ۇلگىسى بۇرىن بولدى ما, بولمادى ما بىلمەيمىن.
...“الاتاۋعا سىيماي بارا جاتقان جوقپىز, قيماي بارا جاتىرمىز” دەپ سارىارقا توسىنە قازاقستاننىڭ باس قالاسىن اۋىستىرعان ەلباسى الماتى اۋەجايىندا ابىز تاۋعا باس ءيىپ, ۇشاققا وتىرعان. اركىمنىڭ كوڭىلى ءار ءتۇرلى؟ اقمولا الماتىداي بولار ما ەكەن؟ الدا نە كۇتىپ تۇر؟..
ن.ءا. نازارباەۆ الەم استانالارىمەن تەرەزەسى تەڭ, ساۋلەتى دە, داۋلەتى دە جوعارى قازاقستاننىڭ جاڭا استاناسىنىڭ ساۋلەتشىسى دە, ۇيىمداستىرۋشىسى دا بولدى.
“استانا – نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باستاماشىلدىعىمەن, قاجىر-قايراتىمەن, بەدەلىمەن, باقىلاۋىمەن سالىنىپ جاتقان قالا. مۇنى جالعىز ءبىز عانا ەمەس, الىس-جاقىن ەلدەردىڭ باسشىلارى – پرەزيدەنتتەر, كورولدەر, پارلامەنت ءمۇشەلەرى, پرەمەرلەر, استانا فەنومەنى قىزىقتىرعان زەرتتەۋشىلەر, ساراپشىلار ايتىپ جۇرگەن, تۇراقتالعان تۇجىرىم. ولاردىڭ كوپشىلىگى استانا قالاسىنىڭ قۇرىلىسىن دۇنيە جۇزىندەگى ەلەۋلى وقيعاعا بالاپ, سول قالانىڭ باس ساۋلەتشىسى – قازاقستان پرەزيدەنتى دەگەندى سالماقپەن ايتقانىنا بىزدەر, استانالىقتار, قازاقستاندىقتار بىرنەشە رەت كۋا بولدىق, دەيدى سەناتور, بەلگىلى قوعام جانە مەملەكەت قايراتكەرى ق.سۇلتانوۆ ءوزىنىڭ “ەگەمەن قازاقستان” گازەتىندە جاريالانعان “پرەزيدەنت جانە استانا” اتتى ماقالاسىندا.
ءىرى ساياساتكەر ءىرى ويشىل دا, ءىرى كوسەم دە بولۋعا ءتيىس. ءار ەل باسشىسىنىڭ حاريزمالى بولۋى ونىڭ بەدەلى مەن ابىرويىن اسقاقتاتادى.
ن.ءا.نازارباەۆتىڭ جىلى ءجۇزى, جۇرتتى بىردەن وزىنە باۋراپ الاتىن قاسيەتى, سوزدەن ورمەك توقيتىن شەشەندىگى, كىسىلىگى مەن تالعامپازدىعى, پسيحولوگيالىق بايقامپازدىعى, اينالىپ كەلگەندە, ەلىنىڭ, حالقىنىڭ جالپى تۇركى الەمىنىڭ كوك تۋىنا اينالۋىنا ىقپال ەتتى.
“ ۇلىق بولساڭ كىشىك بول”, دەيدى قازاق ماقالى. ەلباسىمىز وسى قاعيداتتى ۇستانادى. سوندىقتان دا كەزىندە قوس پالاتالى پارلامەنت دەپۋتاتتارى حالىق قاھارمانى اتاعىن بەرۋ, كەيىن استانانى ەلباسى اتىنا اۋىستىرۋ تۋرالى ۇسىنىس بىلدىرگەندە دە وعان ءۇزىلدى-كەسىلدى قارسى شىقتى. 70 جىلدىق مەرەيتويىن اتاپ وتۋگە تىيىم سالدى. حالقى ءۇشىن جاساعان قىزمەتىن تاريح قانا ەكشەيتىنىن, تاريح قانا باعالايتىنىن ەلباسى جاقسى بىلەدى.
...ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ اتىراۋ ولكەسىنە كەزەكتى ساپارلارىنىڭ ءبىرى ەدى. رەسمي كەزدەسۋلەر بىتكەن. ەندى از-كەم دەمالۋ قاجەت. نۇرەكەڭ كەشكە دەيىن داستارحان باسىنا جينالىپ الىپ, ءوزىن جان-جاقتان ماقتايتىن داستارحان جيىنىن جاقتىرمايدى. سوندىقتان دا بەلسەندى دەمالىستى ۇناتادى. نە گولف وينايدى, نە تاۋ شاڭعىسىمەن قۇلديلايدى, نە اتقا ءمىنىپ قۇيعىتادى, نە باسسەيندە جۇزەدى, رەتى كەلسە بالىق سۇزەدى. قالاي بولعاندا دا ءبىر جەرگە شەگەلەنىپ وتىرعاندى قالامايدى.
كارى كاسپيگە كەلگەن سوڭ, قالاي تەڭىزگە شىقپاسقا؟! قارماق لاقتىرسا دا, اۋ قۇرسا دا بولادى. بىراق تەڭىز اقشۋلان كوبىك اتىپ, تولقىندار ويناپ, كەمە شايقالاقتايدى.
بالىقشى اۋدانى اكىمىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى, بۇگىندە سەناتور قايرات يششانوۆ بالىقشىلاردىڭ قايىعىنا ءمىنىپ, تور تارتپاق. ەلباسىعا كەمەدە قالۋدى ۇسىندى.
– نەمەنە, بالىققا كەلىپ, كەمەدە وتىرام با؟ – دەپ قايىققا نۇرەكەڭ سەكىرىپ ءتۇستى.
بۇل ءسات جازۋعا عانا وڭاي. قايرات قىدىرباي ۇلىنىڭ كوزى اتىزداي بولىپ, تىنىسى تارىلعانى راس ەدى. ونى لەزدە نۇرەكەڭ قايتا ساباسىنا ءتۇسىردى.
– اتام قازاق “كەمەدەگىنىڭ جانى ءبىر” دەگەن. كەل, تارتايىق.
ەندى ءبىر ءسات ەكى-ءۇش مەتردىڭ ارجاق-بەرجاعىنداعى بالىق باۋىرى جارق ەتىپ كورىنىپ ەدى. راسىندا, تايىنشاداي قورتپا (بەلۋگا) ەكەن.
– نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى, بۇل ەندى ءسىزدىڭ بالىق. نە ىستەسەك ەكەن؟ – دەپ قايرات نۇرەكەڭە قارادى.
– نە ىستەيمىز؟ ەن تاعىپ, قايتادان تەڭىزگە جىبەرەمىز.
قايرات ءدال وسىلاي بولاتىنىن ءبىلگەندەي ەدى. الدىن الا سىرعا جاساتقىزعان. وندا “بۇل بەلۋگا قازاقستاننىڭ جەكە مەنشىگى”, ەندى ءبىرى “بۇل بەلۋگا قازاقستان پرەزيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ جەكە مەنشىگى”, دەپ جازىلعان-دى.
توقەتەر ءسوزدى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ ءوزى ايتتى. ءسوز تاپقىشتىعى دا جاراسىمدى.
– بۇرىن قازاق ات مىنگىزەتىن ەدى, ەندى اتىراۋلىق قازاقتار بەلۋگا مىنگىزەتىن بولىپتى. ارينە, بۇل بالىق قازاقستاننىڭ جەكە مەنشىگى.
سىرعا تاعىلعان قورتپا توردان بوساتىلدى. ول جارق ەتىپ قاناتتارىن جايىپ, كاسپي انانىڭ باۋىرىنا سۇڭگىدى...
ەلباسىنىڭ الەمدەگى ەڭ الىپ دەرجاۆا – امەريكا قۇراما شتاتتارىنا ءار كەزدەگى ساپارلارى ەسىمدە. ەڭ العاشقى ساپارى مەن كۇنى كەشە اياقتالعان ساپارىن سالىستىرىپ كورەر بولساق, زامانا سىنى شىڭداعان ساياساتشىنىڭ ۇلى تۇلعاسىن كورەتىنىمىز انىق. بۇل جولعى ساپار قازاقستان اتتى ەلدىڭ ابىرويىن اسقاقتاتسا, ەلباسىنىڭ مەرەيىن تاسىتتى. اقش پرەزيدەنتى قازاقستان باسشىسىنىڭ ەكى ەلدىڭ ستراتەگيالىق بايلانىستارى, ولاردى دامىتۋدىڭ بولاشاعى تۋرالى ايتقاندارىن ايرىقشا پەيىل-ىقىلاسپەن تىڭدادى. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ يادرولىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى جاھاندىق سامميتتەگى ۇسىنىستارىنا بۇكىل الەم قۇلاق ءتۇردى. ەلباسى وسىنداي جاۋاپتى ساپاردىڭ ۇستىندە, ايرىقشا ماڭىزدى كەزدەسۋلەر اراسىندا قىرعىز حالقىنىڭ تاعدىرىنا قاتىستى دا الاڭداۋشىلىعىن ۇمىت قالدىرماي, بۇل ماسەلەنى اقش, رەسەي پرەزيدەنتتەرىمەن بىرلەسە تالقىلاپتى. ەگەر ءومىردىڭ ءوزى ءتۇرلى بەلەستەردەن, العا ۇمتىلدىراتىن مەجەلەردەن تۇرادى دەسەك, بيىلعى امەريكا ساپارى, قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ تىكەلەي قاتىسۋىمەن وندا قابىلدانعان شەشىمدەر ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتى الەمدىك دەڭگەيدەگى ساياساتشى دەيتىن بيىك بەلەسكە كوتەرگەندىگى ءسوزسىز.
* * *
ەلباسى بىلاي دەپ ەدى: “…ماعان, اسىرەسە, 1999 جىلعى پرەزيدەنت سايلاۋى قاتتى اسەر قالدىردى. سول ايلاردا تەرەڭ ويلانىپ ءجۇردىم… سايلاۋعا ءبىر اپتاداي عانا ۋاقىت قالعاندا تۋعان اۋىلىما بارعانىم ەستە. ناسيحات جۇرگىزۋگە ەمەس, اتا-بابا ارۋاعىنا تاعزىم ەتۋگە, اكە-شەشەمە قۇران وقىتۋعا, قالىڭ ەلمەن جۇزدەسىپ, اقساقالداردىڭ باتاسىن الۋعا بارعانمىن.
…كىم بولسا دا ءومىردىڭ قاتال زاڭىنا باعىنادى. باعىنباسا قاراسايداي, وتەگەندەي, سۇرانشىداي, ساۋرىقتاي باتىر بابالارىم, سۇيەكەمدەي, جاكەمدەي اقىن بابالارىم باعىنباس ەدى. باعىنباسا دۇنيەنى دۇرىلدەتىپ كەشە عانا وتكەن, قالىڭ قازاقتى ءبىر كەمسەڭدەتىپ كەتكەن نۇرعيسا اعام باعىنباس ەدى… سونى تۇسىنگەندىكتەن دە ماڭدايىما جازعان عۇمىردىڭ ءار كۇنىن, ءار ساعاتىن ەلىمە, جەرىمە ارناعىم كەلەدى”.
ءيا, پرەزيدەنتتىڭ ءار ءمينوتى, ءار ساعاتى, ءار كۇنى باعزى زامانداردان بەرى تاعدىرعا ەسەسى كەتكەن حالقىنا قىزمەت ەتۋگە ارنالىپ كەلەدى. الەم ساياساتكەرلەرىنىڭ اراسىندا ەرەكشە بولمىسىمەن وقشاۋلانا كورىنەتىن نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ قازاقتىڭ, قازاقستاندىقتاردىڭ تاعدىرىن بۇكىل الەم قىزىعا قارايتىنداي جاعدايعا جەتكىزىپ كەلەدى دەۋگە بولادى.
سولاي بولا بەرسىن!
ءۋاليحان قاليجان.
سوڭعى جاڭالىقتار
زاڭگەرلەر جاڭا كونستيتۋتسيانىڭ تۇجىرىمداماسىن تالقىعا سالدى
اتا زاڭ • كەشە
ەكونوميكالىق قىلمىسقا قاتىسى بارلار تىزىمگە الىنادى
ەكونوميكا • كەشە
