مىناۋ ءدۇريا دۇنيە ءبىزدىڭ كوزىمىزگە الەمىش بوياۋعا تولى كارتيناداي كورىنەدى. وتىرىك دەڭىزشى... ال قارعاعا قاراشىعىنىڭ شەڭبەرىنە ارەڭ سىيعان قوڭىراۋلى قوڭىر الەمدەي-اق. ءبارى دە ءومىردى قالاي كورۋگە بايلانىستى...
ەندەشە, اينالاڭىزعا ءبىر ءسات سۋرەتشىنىڭ كوزىمەن قاراڭىزشى, جارىق-قىز!؟
سوندىقتان عوي... «سەنىڭ جان دۇنيەڭدى تۇسىنگەن كەزدە كوزىڭنىڭ سۋرەتىن سالامىن» دەيتىنى. قالاي تۇسىندىرسەم ەكەن... جان كۇيىڭنىڭ تۇسىمەن, جانارىڭدى بويايمىن. تۇسىنەسىڭ بە, مەنىڭ تاعدىرىما بايلانعان كوگەن كوزدەرىڭ تۇڭعيىققا تارتادى دا تۇرادى. ءتۇبى مەن سول يىرىمگە قۇلاپ ولەتىن سەكىلدىمىن». ونىڭ ءار سۋرەتىندەگى ادامنىڭ ىشكى ءحالى قاراشىعىنان قاراپ تۇرعانداي بولادى. جۇرەك كوزىمەن ۇڭىلسەڭىز, ءسىز دە وسى سوزدەردى وقيسىز. عاجاپ ەمەس پە؟!
تىرشىلىك تاننەن باستالادى. ادامنىڭ ەڭ وسال تۇسى – ادەمىلىك اسەرى. سۇلۋلار سول ءۇشىن ازاپ شەگەدى. جان سۇلۋلىعىن قانشا بيىك قويعانىمىزبەن, ءتان سۇلۋلىعىنىڭ الدىندا ءبارىمىز ءالسىزبىز. بالمۇزداققا تالاسقان بالا سەكىلدى. سانامىزدى وزگەشە ينستينكت بيلەيدى. اقىلى از بولسا دا كەز كەلگەن سۇلۋدىڭ الدىندا تىزەرلەۋگە بارمىز. تورعا قامالعان توتىقۇستاي. سۇلۋلىقتى جەڭۋ – اقىننىڭ جازىلماعان ولەڭى نەمەسە سۋرەتشىنىڭ قيالىنداعى كارتينا.
ونىڭ ءومىربايانى – ۆان گوگتىڭ پورترەتىنە ۇقسايدى.
موديلياني كۋبيزم باعىتىن العاش بەينەلەۋ ونەرىنە اكەلگەن زامانداسى, داڭقتى سۋرەتشى پابلو پيكاسسونى مويىندامادى. بۇل قايشىلىق ونى ءتىپتى اسقاق كورسەتە ءتۇستى.
ءپاريجدىڭ ايلى كوشەسىندە الاقانىنا اۋانى قوندىرعان جالاڭاياق سۋرەتشىنى كورسەڭىز, ول ءموديدىڭ ءپروتوتيپى عانا. ال ونىڭ ايدان تۇسكەن كولەڭكەسىن قۋالاي جۇگىرگەن سۇلۋ بويجەتكەن ايگىلى اقىن اننا احماتوۆانىڭ جاسامپاز جىرلارى. پوەزيا پاتشايىمىنىڭ ماسكەۋدەگى ەسكەرتكىشى سۋرەتشىنىڭ ەرەكشە ەسكيزىن ەسكە تۇسىرەدى. سول نازىك نوباي ءبىر-بىرىمەن رۋحاني تامىرلاسقان قوس ونەر يەسىنىڭ ءموپ-ءمولدىر ساعىنىشىنىڭ كۋاسىندەي ىپ-ىستىق.
1906 جىل. فرانتسۋز جازۋشىسى كاركو ءفرانسيستىڭ جۇقالتاڭ كىتابىن قولىنا ۇستاعان 22 جاسار ارمانى اسقاق جىگىت پاريجگە كەلەدى. امبيتسياسى زور اريستوكراتشا كيىنگەن. الىپ شاھاردى وزىنە تابىندىرماق نيەتپەن. ايتسە دە اناسىنىڭ تاربيەسىندە وسكەن ينتەللەكتۋال, ۇلتى ەۆرەي, يتاليالىق جاس سۋرەتشى الىپ قالاعا بىردەن ءسىڭىسىپ كەتە المادى. شىرايلى ءشارى جاڭا تاعدىردى جاتىرقادى. بۇل جاتىرقاۋ ونى وقشاۋ, وزگەدەن دارا تۇرۋعا تاربيەلەدى. «گنومداردىڭ استاناسىندا الىپ ادام ۇمىتىپ كەتكەن ۇلكەن شام سياقتى» كورىندى.
سۋرەتشىنى قوعام تۇسىنبەدى. ال ادام تۇسىنبەگەن دۇنيەسىنىڭ بارىنەن قورقادى. بۇل ۇرەي اقىرى ءموديليانيدى كوپشىلىكتەن الىستاتتى. جو-جوق, موديلياني توبىردان جىراق كۇن كەشتى دەگەنىمىز دۇرىس بولار.
پاريجدىكتەر ونى «مودي» دەپ اتادى. «Maudit» فرانتسۋز تىلىندە «قارعىس اتقان» دەگەن ماعىنا بەرەدى. شىنىمەن دە ونىڭ تاعدىرىن قارعىس اتقان ەدى. ايىقپاس دەرت, اششى سۋ اجالعا جەتەلەدى. سكۋلپتۋرامەن شۇعىلداندى. جۇپىنى ومىردەن جالىققان ساتتە يتالياعا قايتقىسى كەلەتىن, بىراق ءپاريجدىڭ تۇستەرىنە قاتتى عاشىق بولدى. ديحوتاميا. پەيزاج جازۋدى ۇناتپادى. «مەنى ادام قىزىقتىرادى. ونىڭ بەت-بەينەسى – تابيعاتتىڭ ەڭ ۇلى تۋىندىسى. مەن ونى قاجىماي-تالماي قولدانامىن», دەيدى ءوزى. ايەلدەردىڭ اشىق وبرازى –مۇراسىنىڭ ءىنجۋ-مارجانى.
سەنەسىز بە, ونىڭ كەيىپكەرلەرىنىڭ قاتارىندا كوشە جەزوكشەسى دە بار. «ادامدار قاراپايىم اقيقاتتى ەلەمەگەندiكتەن كوپ ازاپ تارتادى», – دەيدى فريدريح نيتسشە. ءوزى ءسۇيىپ وقيتىن نەمىس فيلوسوفىنىڭ وسى ءبىر ناقىلى ونىڭ شىعارماشىلىعىنىڭ قاينارى ىسپەتتى. زاراتۋشتراعا سۇيىشپەنشىلىك, عۇرىپتىق سيپات, لانگرانج تەورەماسى, ەليپس, گورمونيالىق عاجايىپ, ونىڭ تاكاپپار تۋىندىلارىنىڭ باستى ەرەكشەلىگى ەدى.
جالپى, ۇلى ونەر يەلەرىنىڭ ورتاق جاسى – 36 ميزام. ودان ۇزاق عۇمىر كەشكەندەرىنىڭ قاتىرىپ كارتينا سىزعانى شامالى. قىرىققا دەيىن ەڭ عاجايىپ تۋىندىلارىن كوكەيىندە ءپىسىرىپ, جارىققا شىعارعاندارىنىڭ عانا داڭقى ۇستەم شىققان. بۇل ساننىڭ ءوزىنىڭ ماگيالىق قۇپياسى بار سەكىلدى. كىم بىلەدى!؟ بىراق مۇرات – عۇمىردىڭ ۇزىن-قىسقالىعىمەن ولشەنبەيدى. ۋاقىت – قاشاندا شارتتى ۇعىم. ءبىر كۇنىڭ ءبىر جىلعا تاتۋى مۇمكىن, ءبىر جىلىڭ ءبىر تاۋلىكتىڭ ەنشىسىندە كەتۋى دە عاجاپ ەمەس. ەڭ باستىسى – تاڭىردەن ەنشىلەگەن اماناتىڭدى تۇگەل اتقارۋىڭ.
وسى تىلەك ۇلەستىرەردە ۇلىلاردىڭ عۇمىر ولشەمىنە سالىپ بەزبەندەپ, جان يەسىنە تارتۋ ەتۋ بۇرىننان بار ادەت. ادەت دەيمىز-اۋ, كەيدە جارق ەتكەن دارىنعا جۇلدىزداي اعىپ كەتكەن الىپتاردىڭ باعىن بەرسىن دەپ ايتقىڭ-اق كەلەدى. ءيا, ءبىر ءتۇيىر باق – بارىنە تارازى. كوڭىل پەردەڭنىڭ كوزىن اشادى. جەڭىسىڭ دە سوعان تاۋەلدى ىسپەتتى. ءدال امادەو ءموديليانيدىڭ جاننانى جولىقتىرعانىنداي. ونەردىڭ جاڭا ءبىر ساتىسىنا كوتەرىلگەندەي كۇيگە بولەندى. قۇددى شابىتتىڭ شالقار شىڭىنا شىققانداي. ال جاننا شە, ءبىر سۋرەتشىنىڭ باعى بولىپ باز كەشتى. ديسپروپورتسيا. بار پەيىلى ونەرىنە اۋعان. ايتسە دە ەسسىز سۇيىسپەنشىلىك ەسىركەمەدى.
سۇلۋلارعا سۇقتانۋدىڭ ارتىق سالماعى جوق قوي... و دا تۇرعان نە بار؟!
سوسىن كەشىگىپ كەلگەن باقىت كوڭىلدەن ۇزامايدى. جالپى باقىتتىڭ كىدىرگەنى – جاقسى ىرىم. قادىرىن بىلەسىڭ. جاننا ەبيۋتەرننىڭ پورترەتىندە جاڭا ريتم, گورمونيالىق عاجايىپ, بوياۋ ماتەماتيكاسى ساقتالعان. وعان دەگەن ىشكى سەزىمى, رياسىز قۇرمەتى تۇستەرگە ءوڭ بەرىپ تۇرعانداي. اۆتوردىڭ ەڭ ۇلى تۋىندىسى. سۇيگەنىنە ارناپ 30-عا جۋىق شىعارما جازعان. دەسە دە بۇل ماڭدا ۇلكەن تراگەديا بۇعىنىپ جاتىر. ءسىز بەن ءبىزدى تاڭ قالدىراتىن ءبىر نارسە بار. ول – ءموديليانيدىڭ و دۇنيەگە وزىمەن بىرگە مۋزاسىن الىپ كەتكەندىگى. سانالى تۇردە.
ءتاڭىر كەسىپ-پىشكەن قۇس تۇمسىعىنداي عۇمىردىڭ 2 جىلى قالعاندا كەزىككەن اسىل بەينە ماڭگىلىكتىڭ شامىن جاعىپ كەتتى. اڭىزعا پارا-پار اڭسار مەن البىرت سەزىمنىڭ شارپىسۋى.
«اسىقتىق ازاپقا باستايدى...» دەيدى دانىشپان گەتە. جاننا سول اسىقتىقتان مىڭ ەسە ازاپ شەكتى. كولاروسسي اكادەمياسىنىڭ تەگىن ستۋدياسىندا كەزەكتى ءبىر مودەلىن نىساناعا العان سىرباز سۋرەتشى ءبىتىمى ەرەك ستۋدەنت قىزدى بايقاپ قالادى. مولبەرتكە جايعاسىپ, مۇقيات سۋرەت سالعان ەڭبەكقور بويجەتكەن امادەونى بىردەن ەلىتىپ اكەتتى. 33 جاسار سۋرەتشى كەش بويى 19 جاستاعى بالاڭ ارۋدان كوزىن المايدى. بۇل كوركەم كوزقاراس مۋزاسىنىڭ دا ماحابباتىن وياتقان ەدى. ونەر ورداسىنا ۇلى سۋرەتشى بولۋدى ارمانداپ تۇسكەن نازىك بىلىمگەر ۇلى ماحابباتىن كەزدەستىردى.
سول داۋىردە شايىرلار مەن سۋرەتشىلەردىڭ مۇڭ شاعار مەكەنى مونپارناستاعى «روتۋندا» كافەسى عانا بولاتىن. كەز كەلگەن كۇنى ءسىز وندا ءموديليانيدى عانا ەمەس, پيكاسسو, دەرەين, موريس ۆلامينك سىندى دۇلدۇلدەردى دە جولىقتىراسىز. فرانتسۋز بوگەمالارى اراسىندا ورىستىڭ اۆانگارد سۋرەتشىلەرى, اقىندار مەن رەۆوليۋتسيونەرلەر دە وتىرادى. ءتۇن اۋا شاراپقا سىلقيا تويعان كەدەي سۋرەتشى جيىرماعا تولماعان جاس كەلىنشەكتىڭ يىعىنا اسىلىپ كەتىپ بارا جاتاتىن. وسىلايشا جاننا ماقساتىن مانسۇق ەتىپ, نەكەسى قيىلماسا دا, وتباسىنىڭ قارسىلىعىنا قاراماي سۋرەتشىنىڭ تار بولمەسىن پانالادى.
ەكەۋى سوڭىنان ەرگەن قاۋەسەتتەردەن قاشىپ, نيتستساعا قونىس اۋداردى. سۋرەتشىنىڭ دەنساۋلىعى جىلدان-جىلعا ناشارلاي تۇسكەن. تارشىلىق تابانعا باتتى. قاراڭعى كۇندەردىڭ قامالىن قيراتىپ ومىرگە قىزدارى كەلدى. ونىڭ اتىن اناسىمەن اتتاس قىلىپ «جاننا» دەپ قويدى. بىراق سوندا دا ءموديليانيدىڭ سۋرەتتەرى ءالى دە كولەڭكەدەن شىققان جوق. نەكەسىز تۋعان ءسابي قايىن اتاسىنىڭ تەگىنە جازىلدى. اشىققان جاننا بالانى ءوزى ەمىزە المادى. جوقشىلىق اياققا تۇساۋ بولدى. اكەسى قىزىنا نەمەرەسىن ەرتىپ, ۇيىنە قايتۋىن سۇراعاندا, ءموديليانيدىڭ قاسىندا كوڭىلى توق ەكەنىن جەتكىزدى. سۇرىقسىز كۇندەردەن قاجىعان قوس عاشىققا سۇرقاي پاريجگە قايتۋعا تۋرا كەلدى. كوپ ۇزاماي پاريج بوگەماسىنىڭ سوڭعى ءارى شىنايى وكىلى موديلياني ومىردەن وزدى.
ول باردا كوكىرەگىنە بۇكىل عالام سىيىپ تۇر ەدى-اۋ. كوكىرەگىن تىلىمدەگەن قايعىسىن يلىكتىرە المادى. ءىشى قالاي ورتەندى. ەندىگى تىرشىلىكتە ءمان قالماعانداي. ورتەنگەن جۇرەكتىڭ ەمى – سوڭىنان ىلەسۋ. سۇيگەنى قالاعانداي. جۇرەگىندە جانعان ءورتتى سولاي عانا وشىرە الادى. ءوز ءومىرىن ءموديليانيسىز كورە الماعان بەيكۇنا جاننا انا دۇنيەگە اتا-اناسىنىڭ ءۇيىنىڭ تەرەزەسىنەن سەكىرىپ كەتە باردى. باقىتسىز قىز 9 ايلىق جۇكتى بولعان. الىپتىڭ كيەسى ايانىشتى بىلمەيدى ەكەن. قىرشىنىنان قيىلدى.
موديلياني ونەرىنىڭ سوڭعى بەكەتىندە اينىماس ادال, توزباس بەرىك ماحابباتى كەۋدەسىنە قوندىردى. دۇنيە كەڭىگەنىمەن عۇمىر شەكتەلگەندە ءبارى جالعان. سىرقاتى مەڭدەسە دە جالىنى جۇرەكتە, سەنىمى كەنەرەسىندە, ءتىپتى اقىل ويى الەم اياسىندا ەكەنىن كامىل ءتۇيسىندى. عۇمىرىندا جالعىز-اق ساۋلە قالعانىن سەزدى. ول ساۋلە – جاننا بولاتىن. بەيشارا قىز, باقىتسىز قالىڭدىق جانە شىن ونەردىڭ قۇربانى.
ءتىرىنىڭ سىباعاسى – تاعدىرمەن ارپالىس. ايەلدىڭ سۇلۋلىعى – جانعا ءدارۋ, جۇرەككە جارا. ناتيجە – عاشىقتىق مەحناتى عانا. جاننا بولسا, سول مەحناتتان مەزگىلىندە قۇتىلدى. جاس كەزىندە ماحاببات ازابىنىڭ ءوزى عاجاپ كۇش سىيلايدى ەكەن-اۋ. جالعىزدىقتى كىنالاماعان بەتى ءوزىن جاردان لاقتىردى. ءبىر ىزگە ءتۇستى, بىرگە جەرلەندى.
ءبارىمىز – ءومىر وزەنىنە ءبىر باتىپ, ءبىر شىعىپ جانتالاسقان قاعاز كەمەدەيمىز...
ءومىر ءسۇرۋ ءۇشىن عاشىق بولۋ كەرەك, جارىق-قىز!؟
