رۋحانيات • 24 جەلتوقسان، 2020

جانارداعى جان بوياۋى

100 رەت كورسەتىلدى

– سۋرەتشىلەردىڭ ءبارى وسىنداي ما؟
– قانداي؟
– قارعىس اتقان...
– جوق، جاقسىلارى عانا.
ءوز ازابى وزىنە مايداي جاعاتىن. كوڭىلى مارقايعان كەزدە سودان بەيمالىم ءلاززات الاتىن سەكىلدى. تابيعات – تابىنار ءتاڭىرىسى، سۇلۋلىق – بەت تۇزەر قۇبىلاسى. ءوزىن تانۋعا جاساعان ارەكەتىنىڭ بارلىعى باقىتسىزدىققا باس­تارىن بىلگەندەي-اق. بىلمەسە دە قالىڭ تۇنەكتىڭ ىشىندە بولماشى جىلت ەتكەن ساۋلەنىڭ قۇلاعان ۇمىتىنە قانات بىتىرەرىنە سەندى. ءومىر وزەنىنە ءبىر باتىپ، ءبىر شىعىپ جانتالاسقان قاعاز كەمەدەي... ءيا-ءيا، قىلقالام حيكايا­سى جازىلعان عۇمىرى ءبىر داۋىلدىق جۇقا پاراق ءتارىزدى.

مىناۋ ءدۇريا دۇنيە ءبىزدىڭ كوزى­مىزگە الەمىش بوياۋعا تولى كارتيناداي كورىنەدى. وتىرىك دەڭىزشى... ال قارعاعا قاراشىعىنىڭ شەڭبەرىنە ارەڭ سىيعان قوڭىراۋلى قوڭىر الەمدەي-اق. ءبارى دە ءومىردى قالاي كورۋگە بايلانىستى...

ەندەشە، اينالاڭىزعا ءبىر ءسات سۋ­رەت­شىنىڭ كوزىمەن قاراڭىزشى، جا­رىق-قىز!؟

سوندىقتان عوي... «سەنىڭ جان دۇ­نيەڭدى تۇسىنگەن كەزدە كوزىڭنىڭ سۋرەتىن سالامىن» دەيتىنى. قالاي تۇسىندىرسەم ەكەن... جان كۇيىڭنىڭ تۇسىمەن، جا­نارىڭدى بويايمىن. تۇسىنەسىڭ بە، مەنىڭ تاع­دىرىما بايلانعان كوگەن كوزدەرىڭ تۇڭ­عيىققا تارتادى دا تۇرادى. ءتۇبى مەن سول يىرىمگە قۇلاپ ولەتىن سەكىل­دىمىن». ونىڭ ءار سۋرەتىندەگى ادامنىڭ ىشكى ءحالى قاراشىعىنان قاراپ تۇر­عانداي بولادى. جۇرەك كوزىمەن ۇڭىل­سەڭىز، ءسىز دە وسى سوزدەردى وقيسىز. عاجاپ ەمەس پە؟!

تىرشىلىك تاننەن باستالادى. ادام­نىڭ ەڭ وسال تۇسى – ادەمىلىك اسە­رى. سۇلۋلار سول ءۇشىن ازاپ شە­گەدى. جان سۇلۋلىعىن قانشا بيىك قوي­عانىمىزبەن، ءتان سۇلۋلىعىنىڭ الدىندا ءبارىمىز ءالسىزبىز. بالمۇزداققا تا­لاس­قان بالا سەكىلدى. سانامىزدى وز­گەشە ينستينكت بيلەيدى. اقىلى از بول­سا دا كەز كەلگەن سۇلۋدىڭ الدىندا تىزەر­لەۋگە بارمىز. تورعا قامالعان توتى­قۇستاي. سۇلۋلىقتى جەڭۋ – اقىن­نىڭ جازىلماعان ولەڭى نەمەسە سۋرەت­شىنىڭ قيالىنداعى كارتينا.

ونىڭ ءومىربايانى – ۆان گوگتىڭ پورترەتىنە ۇقسايدى.

موديلياني كۋبيزم باعىتىن العاش بەينەلەۋ ونەرىنە اكەلگەن زامانداسى، داڭقتى سۋرەتشى پابلو پيكاسسونى مو­يىندامادى. بۇل قايشىلىق ونى ءتىپتى اسقاق كورسەتە ءتۇستى.

ءپاريجدىڭ ايلى كوشەسىندە الاقا­نىنا اۋانى قوندىرعان جالاڭاياق سۋرەت­شىنى كورسەڭىز، ول ءموديدىڭ ءپرو­توتيپى عانا. ال ونىڭ ايدان تۇس­كەن كولەڭكەسىن قۋالاي جۇگىرگەن سۇ­لۋ بويجەتكەن ايگىلى اقىن اننا اح­­ماتوۆانىڭ جاسامپاز جىرلارى. پوە­زيا پاتشايىمىنىڭ ماسكەۋدەگى ەسكەرت­كىشى سۋرەتشىنىڭ ەرەكشە ەسكيزىن ەسكە تۇسىرەدى. سول نازىك نوباي  ءبىر-بىرى­مەن رۋحاني تامىرلاسقان قوس ونەر يە­سىنىڭ ءموپ-ءمولدىر ساعىنىشىنىڭ كۋا­سىندەي ىپ-ىستىق.

1906 جىل. فرانتسۋز جازۋشىسى كاركو ءفرانسيستىڭ جۇقالتاڭ كىتابىن قولىنا ۇستاعان 22 جاسار ارمانى اسقاق جىگىت پاريجگە كەلەدى. امبيتسياسى زور اريستوكراتشا كيىنگەن. الىپ شاھاردى وزىنە تابىندىرماق نيەتپەن. ايتسە دە اناسىنىڭ تاربيەسىندە وسكەن ينتەللەكتۋال، ۇلتى ەۆرەي، يتاليالىق جاس سۋرەتشى الىپ قالاعا بىردەن ءسىڭىسىپ كەتە المادى. شىرايلى ءشارى جاڭا تاع­دىردى جاتىرقادى. بۇل جاتىرقاۋ ونى وقشاۋ، وزگەدەن دارا تۇرۋعا تار­بيەلەدى. «گنومداردىڭ استاناسىندا الىپ ادام ۇمىتىپ كەتكەن ۇلكەن شام سياقتى» كورىندى.

سۋرەتشىنى قوعام تۇسىنبەدى. ال ادام تۇسىنبەگەن دۇ­نيە­سىنىڭ بارىنەن قورقادى. بۇل ۇرەي اقىرى ءموديليانيدى كوپشىلىكتەن الىس­تاتتى. جو-جوق، موديلياني تو­بىر­دان جىراق كۇن كەشتى دەگەنىمىز دۇرىس بولار.

پاريجدىكتەر ونى «مودي» دەپ اتا­دى. «Maudit» فرانتسۋز تىلىندە «قارعىس اتقان» دەگەن ماعىنا بەرەدى. شىنىمەن دە ونىڭ تاعدىرىن قارعىس ات­قان ەدى. ايىقپاس دەرت، اششى سۋ اجال­عا جە­تەلەدى. سكۋلپتۋرامەن شۇ­عىلداندى. جۇپىنى ومىردەن جالىققان ساتتە يتا­لياعا قايتقىسى كەلەتىن، بىراق ءپا­ريج­دىڭ تۇستەرىنە قاتتى عاشىق بول­دى. ديحوتاميا. پەيزاج جازۋدى ۇنات­­پا­دى. «مەنى ادام قىزىقتىرادى. ونىڭ بەت-بەينەسى – تابيعاتتىڭ ەڭ ۇلى تۋىندىسى. مەن ونى قاجىماي-تالماي قول­دانامىن»، دەيدى ءوزى. ايەلدەردىڭ اشىق وبرازى –مۇراسىنىڭ ءىنجۋ-مارجانى.

سەنەسىز بە، ونىڭ كەيىپكەرلەرىنىڭ قاتارىندا كوشە جەزوكشەسى دە بار. «ادامدار قاراپايىم اقيقاتتى ەلە­مەگەندiكتەن كوپ ازاپ تارتادى»، – دەيدى فريدريح نيتسشە. ءوزى ءسۇيىپ وقيتىن نەمىس فيلوسوفىنىڭ وسى ءبىر ناقىلى ونىڭ شىعارماشىلىعىنىڭ قاينارى ىسپەتتى. زاراتۋشتراعا سۇيىشپەنشىلىك، عۇرىپتىق سيپات، لانگرانج تەورەماسى، ەليپس، گورمونيالىق عاجايىپ، ونىڭ تاكاپپار تۋىندىلارىنىڭ باستى ەرەك­شەلىگى ەدى.

جالپى، ۇلى ونەر يەلەرىنىڭ ورتاق جاسى – 36 ميزام. ودان ۇزاق عۇمىر كەش­كەندەرىنىڭ قاتىرىپ كارتينا سىز­­عانى شامالى. قىرىققا دەيىن ەڭ عا­جايىپ تۋىندىلارىن كوكەيىندە ءپىسى­رىپ، جارىققا شىعارعاندارىنىڭ عانا داڭقى ۇستەم شىققان. بۇل ساننىڭ ءوزى­نىڭ ماگيالىق قۇپياسى بار سەكىلدى. كىم بىلەدى!؟ بىراق مۇرات – عۇمىردىڭ ۇزىن-قىسقالىعىمەن ولشەنبەيدى. ۋاقىت – قاشاندا شارتتى ۇعىم. ءبىر كۇنىڭ ءبىر جىلعا تاتۋى مۇمكىن، ءبىر جىلىڭ ءبىر تاۋلىكتىڭ ەنشىسىندە كەتۋى دە عاجاپ ەمەس. ەڭ باستىسى – تاڭىر­دەن ەنشىلەگەن اماناتىڭدى تۇگەل اتقارۋىڭ.

وسى تىلەك ۇلەستىرەردە ۇلىلاردىڭ عۇمىر ولشەمىنە سالىپ بەزبەندەپ، جان يەسىنە تارتۋ ەتۋ بۇرىننان بار ادەت. ادەت دەيمىز-اۋ، كەيدە جارق ەتكەن دارىنعا جۇلدىزداي اعىپ كەتكەن الىپ­تاردىڭ باعىن بەرسىن دەپ ايتقىڭ-اق كەلەدى. ءيا، ءبىر ءتۇيىر باق – بارىنە تارازى. كوڭىل پەردەڭنىڭ كوزىن اشادى. جەڭىسىڭ دە سوعان تاۋەلدى ىسپەتتى. ءدال امادەو ءموديليانيدىڭ جاننانى جولىقتىرعانىنداي. ونەردىڭ جاڭا ءبىر ساتىسىنا كوتەرىلگەندەي كۇيگە بولەندى. قۇددى شابىتتىڭ شالقار شىڭىنا شىققانداي. ال جاننا شە، ءبىر سۋرەتشىنىڭ باعى بولىپ باز كەشتى. ديسپروپورتسيا. بار پەيىلى ونەرىنە اۋعان. ايتسە دە ەسسىز سۇيىسپەنشىلىك ەسىركەمەدى.

سۇلۋلارعا سۇقتانۋدىڭ ارتىق سال­ماعى جوق قوي... و دا تۇرعان نە بار؟!

سوسىن كەشىگىپ كەلگەن باقىت كوڭىل­دەن ۇزامايدى. جالپى باقىتتىڭ كىدىر­گەنى – جاقسى ىرىم. قادىرىن بىلەسىڭ. جان­نا ەبيۋتەرننىڭ پورترەتىندە جاڭا ريتم، گورمونيالىق عاجايىپ، بوياۋ ماتە­ماتيكاسى ساقتالعان. وعان دەگەن ىشكى سەزىمى، رياسىز قۇرمەتى تۇستەرگە ءوڭ بەرىپ تۇرعانداي. اۆتوردىڭ ەڭ ۇلى تۋىندىسى. سۇيگەنىنە ارناپ 30-عا جۋىق شىعارما جازعان. دەسە دە بۇل ماڭدا ۇلكەن تراگەديا بۇعىنىپ جاتىر. ءسىز بەن ءبىزدى تاڭ قالدىراتىن ءبىر نارسە بار. ول – ءموديليانيدىڭ و دۇنيەگە وزىمەن بىرگە مۋزاسىن الىپ كەتكەندىگى. سانالى تۇردە.

ءتاڭىر كەسىپ-پىشكەن قۇس تۇمسى­عىنداي عۇمىردىڭ 2 جىلى قالعاندا كە­زىككەن اسىل بەينە ماڭگىلىكتىڭ شامىن جاعىپ كەتتى. اڭىزعا پارا-پار اڭسار مەن البىرت سەزىمنىڭ شارپىسۋى.

«اسىقتىق ازاپقا باستايدى...» دەيدى دانىشپان گەتە. جاننا سول اسىق­تىقتان مىڭ ەسە ازاپ شەكتى. كولا­روسسي اكادەمياسىنىڭ تەگىن ستۋ­دياسىندا كەزەكتى ءبىر مودەلىن نى­ساناعا العان سىرباز سۋرەتشى ءبىتىمى ەرەك ستۋدەنت قىزدى بايقاپ قالادى. مولبەرتكە جايعاسىپ، مۇقيات سۋرەت سالعان ەڭبەكقور بويجەتكەن امادەونى بىردەن ەلىتىپ اكەتتى. 33 جاسار سۋرەتشى كەش بويى 19 جاستاعى بالاڭ ارۋدان كوزىن المايدى. بۇل كوركەم كوزقاراس مۋزاسىنىڭ دا ماحابباتىن وياتقان ەدى. ونەر ورداسىنا ۇلى سۋرەتشى بولۋدى ارمانداپ تۇسكەن نازىك بىلىمگەر ۇلى ماحابباتىن كەزدەستىردى.

سول داۋىردە شايىرلار مەن سۋرەتشى­لەردىڭ مۇڭ شاعار مەكەنى مون­پار­ناستاعى «روتۋندا» كافە­سى عانا بولاتىن. كەز كەلگەن كۇنى ءسىز وندا ءموديليانيدى عانا ەمەس، پي­كاسسو، دەرەين، موريس ۆلامينك سىندى دۇلدۇلدەردى دە جولىقتىراسىز. فران­تسۋز بوگەمالارى اراسىندا ورىستىڭ اۆانگارد سۋرەتشىلەرى، اقىندار مەن رەۆوليۋتسيونەرلەر دە وتىرادى. ءتۇن اۋا شاراپقا سىلقيا تويعان كەدەي سۋرەتشى جيىرماعا تولماعان جاس كەلىنشەكتىڭ يىعىنا اسىلىپ كەتىپ بارا جاتاتىن. وسىلايشا جاننا ماقساتىن مانسۇق ەتىپ، نەكەسى قيىلماسا دا، وتباسىنىڭ قار­سىلىعىنا قاراماي سۋرەتشىنىڭ تار بولمەسىن پانالادى.

ەكەۋى سوڭىنان ەرگەن قاۋەسەتتەردەن قاشىپ، نيتستساعا قونىس اۋداردى. سۋرەتشىنىڭ دەنساۋلىعى جىلدان-جىلعا ناشارلاي تۇسكەن. تارشىلىق تابانعا باتتى. قاراڭعى كۇندەردىڭ قا­مالىن قيراتىپ ومىرگە قىزدارى كەلدى. ونىڭ اتىن اناسىمەن اتتاس قىلىپ «جاننا» دەپ قويدى. بىراق سوندا دا ءموديليانيدىڭ سۋرەتتەرى ءالى دە كولەڭكەدەن شىققان جوق. نەكەسىز تۋعان ءسابي قايىن اتاسىنىڭ تەگىنە جازىلدى. اشىققان جاننا بالانى ءوزى ەمىزە المادى. جوقشىلىق اياققا تۇساۋ بولدى. اكەسى قىزىنا نەمەرەسىن ەرتىپ، ۇيىنە قايتۋىن سۇراعاندا، ءمو­ديليانيدىڭ قاسىندا كوڭىلى توق ەكە­نىن جەتكىزدى. سۇرىقسىز كۇندەردەن قاجىعان قوس عاشىققا سۇرقاي پاريجگە قايتۋعا تۋرا كەلدى. كوپ ۇزاماي پاريج بوگەماسىنىڭ سوڭعى ءارى شىنايى وكىلى موديلياني ومىردەن وزدى.

ول باردا كوكىرەگىنە بۇكىل عا­لام سىيىپ تۇر ەدى-اۋ. كوكىرەگىن تىلىم­دەگەن قايعىسىن يلىكتىرە المادى. ءىشى قالاي ورتەندى. ەندىگى تىرشى­لىكتە ءمان قالماعانداي. ورتەنگەن جۇرەك­تىڭ ەمى – سوڭىنان ىلەسۋ. سۇيگەنى قالا­عانداي. جۇرەگىندە جانعان ءورتتى سولاي عانا وشىرە الادى. ءوز ءومىرىن ءمو­ديليانيسىز كورە الماعان بەيكۇنا جاننا انا دۇنيەگە اتا-اناسىنىڭ ءۇيى­نىڭ تەرەزەسىنەن سەكىرىپ كەتە باردى. باقىتسىز قىز 9 ايلىق جۇكتى بولعان. الىپتىڭ كيەسى ايانىشتى بىلمەيدى ەكەن. قىرشىنىنان قيىلدى.

موديلياني ونەرىنىڭ سوڭعى بە­كەتىندە اينىماس ادال، توزباس بەرىك ماحابباتى كەۋدەسىنە قوندىردى. دۇنيە كەڭىگەنىمەن عۇمىر شەكتەلگەندە ءبارى جالعان. سىرقاتى مەڭدەسە دە جالىنى جۇرەكتە، سەنىمى كەنەرەسىندە، ءتىپتى اقىل ويى الەم اياسىندا ەكەنىن كامىل ءتۇيسىندى. عۇمىرىندا جالعىز-اق ساۋلە قالعانىن سەزدى. ول ساۋلە – جاننا بولاتىن. بەيشارا قىز، باقىتسىز قالىڭدىق جانە شىن ونەردىڭ قۇربانى.

ءتىرىنىڭ سىباعاسى – تاعدىرمەن ارپالىس. ايەلدىڭ سۇلۋلىعى – جانعا ءدارۋ، جۇرەككە جارا. ناتيجە – عاشىقتىق مەحناتى عانا. جاننا بولسا، سول مەحناتتان مەزگىلىندە قۇتىلدى. جاس كەزىندە ماحاببات ازابىنىڭ ءوزى عاجاپ كۇش سىيلايدى ەكەن-اۋ. جالعىزدىقتى كىنالاماعان بەتى ءوزىن جاردان لاقتىردى. ءبىر ىزگە ءتۇستى، بىرگە جەرلەندى.

ءبارىمىز – ءومىر وزەنىنە ءبىر باتىپ، ءبىر شىعىپ جانتالاسقان قاعاز كەمەدەيمىز...

ءومىر ءسۇرۋ ءۇشىن عاشىق بولۋ كەرەك، جارىق-قىز!؟

سوڭعى جاڭالىقتار

ەلگە كەرەك ەكى كىتاپ

رۋحانيات • بۇگىن، 08:52

«عارىشقا اپارار جول»

رۋحانيات • بۇگىن، 08:50

العاشقى عارىش ايلاعى

وقيعا • بۇگىن، 08:48

تاريحي جەرلەردىڭ تاعىلىمى بولەك

رۋحانيات • بۇگىن، 08:30

شيرەك فينالدا ءسۇرىندى

تەننيس • بۇگىن، 08:11

ەل-كلاسيكودا جەڭىسكە جەتتى

فۋتبول • بۇگىن، 08:06

رۋحى بيىك ەل ەشقاشان جەڭىلمەيدى

رۋحانيات • بۇگىن، 08:05

يزرايلدەن باسىم ءتۇستى

سپورت • بۇگىن، 08:04

عىلىمنىڭ جاڭا بەلەسى

عىلىم • بۇگىن، 08:01

ۇلتتىق ۇردىستەر ۇزىلمەيدى

قازاقستان • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار