ءوز جەرىندە وگەيسىتكەنى نەسى؟

بايقوڭىر ماسەلەسى كوپتەگەن دەپۋتاتتار ساۋالدارىنا ارقاۋ بولىپ ءجۇر. اسىرەسە, بۇل سول وڭىردەن سايلانعان حالىق قالاۋلىلارىنىڭ اۋزىنان ءجيى شىعىپ جاتۋشى ەدى. بۇل جولى بايقوڭىر عارىش ايلاعىنا جاقىن ورنالاسقان قالاداعى ءبىلىم بەرۋ وشاقتارىنىڭ ماسەلەسىنە قاتىستى ساۋالدى سولتۇستىكقازاق­ستاندىق جاراسباي سۇلەيمەنوۆ كوتەردى. دەپۋتات ۇكىمەت باسشىسىنىڭ اتىنا جولداعان ساۋالىندا وسىنداعى 6 قازاق مەكتەبىندە وقيتىن التى مىڭنان استام بالا ءالى كۇنگە رەسەي مەملەكەتىنىڭ باعدارلاماسى بويىنشا ءبىلىم الۋدا ەكەندىگىن العا تارتقان-تىن. مىسالى, باستاۋىش مەكتەپتىڭ 2-سىنىبىنا ارنالعان ء“بىزدى قورشاعان الەم” دەپ اتالاتىن وقۋلىق ءبىلىم جانە عىلىم مي­نيسترلىگى ۇسىنىسىمەن الماتى­داعى “پروسۆەششەنيە-قازاقستان” باسپاسىنان جارىق كورىپتى. كىتاپ ء“بىز قايدا تۇرامىز؟”, “تابيعات”, “قالا جانە اۋىل ءومىرى” دەگەن ءۇش بولىمنەن تۇرادى.  دەپۋتات ء“بىز قايدا تۇرامىز؟” دەگەن سۇراقتىڭ جاۋابىن كىتاپتىڭ 6-شى بەتىنەن تابۋعا بولارىن مەڭ­زەيدى. وندا ءبىزدىڭ قاسيەتتى مەكە­نىمىز – رەسەي دەپ جازىلىپتى. وقۋشى وسى بەتتەن رەسەي فەدە­راتسياسىنىڭ ەلتاڭباسىمەن, جا­لاۋىمەن, انۇرانىمەن تانىسادى. ء“ارى قاراي پاراقتاساڭىز, سەرە­جا مەن ناديانىڭ كەيپىنە ەنىپ, رەسەيدىڭ تاۋ-تاسىن ارالاپ كەتە­سىز. قازاقستان تۋرالى ءبىر اۋىز ءسوز جوق. باسقا وقۋلىقتار دا ءدال وسىنداي, تۇپ-تۋرا اۋدارا سالعان. بۇعان كىمنىڭ باسى جەتكەنىن ءبىر اللا بىلەدى. ءبىز بايقوڭىرمەن بىرگە اتا زاڭمەن قورعالاتىن قازاقتىڭ ءوزىنىڭ انا سۇتىمەن دارىعان ءتول ءتىلىن دە, ءبىلىم الۋ قۇقىعىن دا رەسەيگە جالعا بەر­مە­گەن شىعارمىز. ولاي بولسا, وسىنداي سوراقىلىققا جول بە­ر­گەن ءبىلىم جانە عىلىم مينيس­ترلىگى ءوز قاتەلىگىن ءوزى نەگە جوندەمەيدى؟”, دەيدى جاراسباي قابدوللا ۇلى. دەپۋتاتتىڭ پايىمىنشا, جاعدايدىڭ وسىلاي قالىپتا­سۋىنا رەسەيدىڭ ەش كىناسى جوق. 1998 جىلعى 28 ناۋرىزدا ماسكەۋ قالاسىندا قول قويىلعان “قازاق­ستان رەسپۋبليكاسى مەن رەسەي فەدەراتسياسى اراسىنداعى “باي­قوڭىر” عارىش ايلاعىن پايدالا­نۋدىڭ نەگىزگى قاعيدالارى مەن شارتتارى تۋرالى” كەلىسىمدە مۇنداي جاي قاراستىرىلماپتى. بايقوڭىرداعى مەكتەپتەردە وقيتىندار – قازاق بالالارى, ساباق بەرەتىندەر دە – قازاقتار. سونداي-اق, كەلىسىمدە بايقوڭىر عارىش ايلاعىنىڭ اۋماعىندا ەسەپ ايىرىسۋدىڭ زاڭدى تولەم قۇرالى تەك قازاقستان رەسپۋبلي­كاسىنىڭ ۇلتتىق ۆاليۋتاسى عانا بولىپ تابىلادى دەپ جازىلعان. الايدا بۇل تالاپ تا ورىندالماي,   رۋبل تەڭگەمەن قاتار قولدانى­لۋدا.  سوندىقتان ج.سۇلەيمەنوۆ وسىنداعى قازاقستان رەسپۋبلي­كاسى ازاماتتارىنىڭ كونستي­تۋتسيالىق قۇقىقتارى قامتاما­سىز ەتىلۋگە ءتيىس دەگەندى وتكىر قويدى. “سىزدەن, قۇرمەتتى كارىم قاجىمقان ۇلى, تولعاعى جەتكەن – بايقوڭىرداعى قازاق مەكتەپ­تەرىن قازاقستان باعدارلاماسىنا كوشىرۋ ماسەلەسىن تۇبەگەيلى شە­شۋدى, سونداي-اق, وسىندا تۇرىپ جاتقان قازاقستان رەسپۋب­ليكاسى ازاماتتارىنىڭ قۇقىقتارىنىڭ مۇلتىكسىز قورعالۋىن قامتاماسىز ەتۋدى سۇرايمىن”, دەيدى – دەپۋتات ءوز ساۋالىندا. وسى ماسەلەگە قاتىستى جا­قىندا پرەمەر-مينيستردەن جاۋاپ حات كەلگەنى ءمالىم بولدى. كارىم ءماسىموۆ بايقوڭىر قالاسىندا جالپى ءبىلىم بەرەتىن 14 مەكتەپتە   9 674 وقۋشى ءبىلىم الىپ, 928 پەداگوگ قىزمەت اتقارا­تىنىن, وسى مەكتەپتەردىڭ التاۋى (5 027 وقۋشىسى بار) قازاق ءتى­لىن­دە ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپتەر (4 920-سى قازاقستان ازاماتتارى, 107-ءسى رەسەي ازاماتتارى) جانە پە­داگو­گيكالىق كادرلار 567 ەكە­نىن كەلتىرىپتى. قازىرگى تاڭدا 6 مەك­تەپ رەسەي تارابىنان قارجى­لان­دى­راتىن كەلىسىم اياسىندا قىز­مەت ەتەرى بەلگىلى بولدى. 2007-2008 وقۋ جىلىندا قازاق مەكتەپ­تە­رىنىڭ 1-سىنىپتارىنا كەزەڭ-كەزەڭمەن رەسەي فەدەراتسياسى­نىڭ ءبىلىم بەرۋ ستاندارتى ەنگى­زىلىپ, باستاۋىش سىنىپتاردىڭ وقۋ جوسپارلارى بەكىتىلگەن. “وقۋ جوسپارىندا 1-سىنىپتارداعى “انا ءتىلى” (“ساۋات اشۋ”), ء“دۇ­نيەتانۋ” پاندەرى, 2-4-سىنىپ­تارداعى “قازاق ءتىلى مەن ادە­بيەتى”, “دۇنيەتانۋ” پاندەرى قا­زاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەم­لەكەتتىك جالپىعا مىندەتتى ستاندارتىمەن وقىتىلادى. قازىر­گى كەزدە 1-3-سىنىپتار رەسەي, قالعان 4-11-سىنىپتار قازاقستان ستاندارتى­مەن وقيدى”, دەپتى كارىم قاجىم­قان ۇلى ءوز جاۋا­بىندا. قازاق تىلىندە وقىتاتىن مەكتەپتەردىڭ 1-11-سىنىپتا­رىندا “قازاق ءتىلى”, “قازاق ادەبيەتى”, “قازاقستان تاريحى” جانە “قازاقستان گەوگرا­فياسى” پاندەرى وقىتىلۋعا ءمىن­دەتتى. وسى رەتتە پرەمەر-مينيستر 2006 جىلى رەسەيدىڭ 254 وقۋلىعى 412 ملن. تەڭگە مولشە-رىندەگى قارا­جات­قا قازاق تىلىنە اۋدارىلعانى تۋرالى اقپارات بەرەدى. سونىمەن قاتار, مەكتەپ ءبى­تىرۋشىلەر رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت ەسەبىنەن اقاي اۋىلىندا سالىنعان پۋنكت­تە ۇلتتىق بىرىڭعاي تەستىلەۋ­دەن وتەتىن كورىنەدى. سوڭعى كەزدە قازاقستان ازاماتتارى سانىنىڭ ارتۋىنا بايلانىستى رەسپۋبلي­كالىق بيۋدجەت ەسەبىنەن 1200 ورىنعا ارنالعان “مەكتەپ-بالاباقشا” كەشەنى سالىنىپ, جۋىق ماڭدا ىسكە قوسىلماق. پرەمەردىڭ سوزىنەن بەلگىلى بولعانىنداي, رەسەي فەدەراتسيا­سىنىڭ ءبىلىم بەرۋ ستاندارتى نە­گىزىندەگى تاقىرىپتار قازاقستان­دىق مازمۇنعا وزگەرتىلىپ, قازاق­ستاننىڭ ءتول وقۋلىقتارىمەن اۋىستىرىپ وقىتۋ قاراستىرى­لىپتى. دەپۋتاتتار بۇل ماسەلەگە قايتا ورالارى, نە ورالماسى بەلگىسىز. بەلگىلىسى, دەپۋتات تولعاعى جەتكەن بايقوڭىرداعى قازاق مەكتەپتەرىن قازاقستان باعدارلاماسىنا كوشىرۋ ماسەلە­سىن تۇبەگەيلى شەشۋدى سۇراپ وتىر. ازىرلەگەن اسقار تۇراپباي ۇلى.