ورتالىق كومپارتيانىڭ شەشىمىنە نارازىلىق بىلدىرگىسى كەلگەن جاستار 17 جەلتوقسان كۇنى تاڭەرتەڭ سول كەزدەگى ل.برەجنەۆ اتىنداعى الاڭعا جينالىپ, شەرۋ وتكىزدى. الايدا جاستارعا «ناشاقورلار, ماسكۇنەمدەر, ب ۇلىكشىلەر» دەگەن ايىپ تاعىلىپ, جاپپاي جازالاۋعا الىندى.
اق قار, كوك مۇزدا الاڭعا شىققان جەلتوقسانشىل جاستاردىڭ اراسىندا جۇماگۇل بەكەنتاەۆا دا بار-تىن. قازىر ول قوستاناي وبلىسى جانكەلدين اۋدانى شەگەن اۋىلىنداعى ورتا مەكتەپتىڭ بىرىندە مۇعالىم بولىپ ەڭبەك ەتىپ ءجۇر.
بىردە 5-سىنىپ وقۋشىلارى مۇعالىم جۇماگۇلگە كۇتپەگەن توسىن سۇراق قويدى: ء«سىزدىڭ جەلتوقسان كوتەرىلىسىنە قاتىسقانىڭىزدى بىلەمىز. وسىنى ايتىپ بەرەسىز بە؟».
ۇستاز اۋىر كۇرسىندى دە, 33 جىل بۇرىنعى وقيعانى كوز الدىنا قايتا اكەلدى.
...1986 جىل. قازپي-ءدىڭ (قازىرگى اباي اتىنداعى ۇلتتىق پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەت) فيلولوگيا فاكۋلتەتىنىڭ 2-كۋرسىندا وقيدى. ءبىر كۇنى «رەسپۋبليكا باسشىلىعىنا كولبين دەگەن بىرەۋ تاعايىندالىپتى, جاستار قارسىلىق ءبىلدىرۋ ءۇشىن الاڭعا جينالماقشى» دەگەن حابار ينستيتۋتقا لەزدە تاراپ كەتتى. ستۋدەنتتەر اراسىندا گۋ-گۋ اڭگىمە باستالدى. ءبارىنىڭ بويىندا جاڭا باسشىلىققا دەگەن نارازىلىق بار. كەلەسى كۇنى ينستيتۋتتىڭ ءبىر توپ ستۋدەنتى شىداي الماي, وقىتۋشىلاردىڭ باقىلاۋىنان سىتىلىپ شىعىپ, الاڭعا كەلەدى. ولاردىڭ اراسىندا جيىرمانىڭ شەتىنە ىلىنگەن جۇماگۇل دە بار ەدى.
جاستار الاڭعا كوپتەپ جينالىپتى. قولدارىنا ۇستاعان پلاكاتتارى بار. «كەتىڭدەر! تاراڭدار!» دەگەن باسشىلىقتىڭ ءسوزىن نازارعا الار ەمەس. كەزەك-كەزەك جارىسا سويلەپ جاتىر. جەلتوقسان ايى بولعان سوڭ با, قىستىڭ ىزعارى بىلىنەدى. بىراق ونى ەلەيتىن جاستار بايقالمايدى. سولتۇستىكتەن دامىلسىز سوققان سۋىق جەل دەنەڭدى ەرىكسىز تىتىركەندىرەدى. الاڭداعى شەرۋ جالعاسۋدا.
كەنەت الاڭ شەتىندە بەس قارۋى بويىندا, ساپەر كۇرەكتەرى قولىندا, قاسقىر يتتەرىن جانىندا ۇستاپ تۇرعان سولداتتار بەلگى بەرىلىسىمەن جاستارعا قاراي لاپ قويدى. ايعاي-شۋ, جەر-كوكتى دۇربەلەڭگە سالعان توپالاڭ باستالدى دا كەتتى. جىلاعان, الىسقان جۇرت. جانۇشىرا ايعايلاعان داۋىستار...
جاستاردى قالانىڭ شەتىنە اپارىپ تاستاۋ ءۇشىن قولعا تۇسكەننىڭ ءبارىن جۇك كولىگىنە تيەپ جاتىر. كەيبىرى ماشينا بورتىنان سەكىرىپ, قاشىپ ۇلگەرۋدە. اسكەريلەر ەشكىمدى ايار ەمەس. جاپ-جاس قىزداردى شاشىنان سۇيرەپ, تەپكىنىڭ استىنا الدى دەرسىڭ. وسى ساتتە جانۇشىرا جۇگىرىپ كەلە جاتقان جۇماگۇل دە قولعا ءتۇسىپ, ەكى سولدات ونى قوس بۇيىرىنەن تەپكىلەي باستادى. كوز الدى تۇماندانىپ كەتتى. ارعىسى ەسىندە جوق.
ءسۇتپىسىرىم ۋاقىتتان سوڭ ەسىن جيىپ قاراسا, وزىنە قارسى ءجۇرىپ كەلە جاتقان ماشينانى كوردى. قانشا بۇلقىنسا دا, ورنىنان تۇرا الار ەمەس. ومىرمەن قوش ايتىسار ءسات جاقىنداعانداي. ساناۋلى سەكۋندتاردا كوز الدىنا اتا-اناسى, باۋىرلارى ەلەستەپ, ىشتەي كۇبىرلەپ, قوش ايتىستى.
كەنەت ءبىر قازاق سولداتى ونى جەردەن كوتەرىپ الىپ, ءارى قاراي لاقتىرىپ جىبەردى. سودان سوڭ «قاش! تەزىرەك!» دەدى بۇيىرىپ.
جۇماگۇل كۋرستاسى شاتتىگۇل ەلعوجينامەن قول ۇستاسىپ, الاڭنان ۇزاي باستاعان. بىراق ولاردى ەكى ميليتسيا قىزمەتكەرى ۇستاپ الىپ, قولدارىنا كىسەن سالىپ, ىشكى ىستەر بولىمىنە اپاردى. سودان كۇندە تەرگەۋ, كۇندە سۇراق... ابدەن ەستەرىن شىعاردى. كەيىن اۋداندىق سوت جۇماگۇل مەن شاتتىگۇلدى 15 كۇنگە تۇرمەگە جابۋ تۋرالى شەشىم شىعارادى. ال ەكى كۇننەن سوڭ «جۇماگۇل تۇرمەگە ءتۇسىپتى» دەگەن حابار لەزدە ينستيتۋتقا تاراپ كەتەدى. حاباردى ەستىگەن جۇماگۇلدىڭ تۋعان-تۋىسى الماتىعا جول تارتادى.
– تۇرمەگە بارعانىمىزدا جۇماگۇلگە جولىعا الماي, ءۇش كۇن اۋرە-سارساڭعا تۇستىك, – دەيدى كەيىپكەرىمىزدىڭ اپاسى, جۋرناليست ايتكۇل بەكەنتاي بىزبەن اڭگىمەسىندە. – كەزدەسۋگە رۇقسات بەرمەدى. سودان ونىڭ شىعۋىن كۇتتىك. ال جۇماگۇل قاماۋدان بوساعان كەزدە, ونى قۇشاقتاپ تۇرىپ كوز جاسقا ەرىك بەرمەۋ مۇمكىن ەمەس ەدى. بەت-اۋزىنىڭ ساۋ-تامتىعى جوق. دەنەسى كوكالا قويداي. ۇرىپ-سوققان. قيناعان. سول جەردەن جۇماگۇلمەن بىرگە 700-گە جۋىق ستۋدەنت, جۇمىسشى جاستاردى شىعاردى. ولارمەن جىلاپ قاۋىشقان اتا-انانىڭ اڭىراعان داۋسىنان قۇلاق تۇنادى. ءبىز جۇماگۇلدى الىپ, جاتاقحاناعا كەلدىك. كەلەسى كۇنى ونى ينستيتۋتتان شىعاردى. سودان امالسىز ءبارىمىز ۇيگە قايتتىق.
ينستيتۋتتىڭ كومسومول جينالىسىندا شىعارىلعان قاۋلى بويىنشا جەلتوقسان كوتەرىلىسىنە قاتىسقانداردى تەك قارا جۇمىسقا عانا قابىلداۋ ەسكەرتىلگەن ەدى. وسى ەسكەرتۋ بويىنشا جۇماگۇل بەكەنتاەۆا شەگەن اۋىلىنىڭ №1 بولىمشەسىندە «اقبۇلاق» ساۋىنشى بريگاداسىندا ساۋىنشى بولىپ جۇمىس ىستەيدى. قاماۋ كەزىندە قوس بۇيىرىنەن قاتتى سوققى العان جاس قىزعا مۇنداي جۇمىس قيىنعا سوعادى. ءجيى-ءجيى اۋرۋحاناعا تۇسەدى. قىزىنىڭ مۇشكىل ءحالى اكەسى ەسكەندىرگە وڭايعا سوقپايدى. ءوتىنىش ايتا ءجۇرىپ قىزىن مەكتەپ-ينتەرناتقا تاربيەشى ەتىپ ورنالاستىرعانىمەن, ءبىر اپتا وتەر-وتپەستەن سوۆحوز ديرەكتورى جينالىس اشىپ: «رەسپۋبليكا باسشىسىنا قارسى شىققان ادامدى ۇرپاق تاربيەسىنە ارالاستىرۋعا بولمايدى» دەگەن ۋاجبەن جۇمىستان شىعارادى.
تەك ارادا جەتى جىل وتكەندە عانا جۇماگۇل ەسكەندىرقىزى قازاق پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىنداعى وقۋىن سىرتتاي جالعاستىرۋعا مۇمكىندىك الادى. وعان دەيىن ءارتۇرلى قارا جۇمىس ىستەيدى.
– ءيا, ول اۋىر كەزەڭدەر ەدى. قازاقتىڭ ورىمدەي ۇل-قىزدارىنا «ب ۇلىكشىل» دەگەن ات تاعىلدى. قانشاسى وقۋ ورنىنان شىعىپ قالدى. ال سەندەر تاۋەلسىز ەلدىڭ ۇلانىسىڭدار. وسىنى باعالاي بىلىڭدەر! – دەدى كوزىنە جاس العان جۇماگۇل بەكەنتاەۆا. كوز جاسىن وقۋشىلارىنا كورسەتكىسى كەلمەگەندەي تەرىس بۇرىلدى. بالالار ءۇرپيىسىپ قالىپتى.
ءومىردىڭ قيىندىعىنا مويىماعان, جىگەرى جاسىماعان جۇماگۇل ەسكەندىرقىزى بۇگىندە ءوزىنىڭ كىندىك قانى تامعان ولكەدە جوعارى دارەجەلى مۇعالىم. ارداگەر ۇستاز. اۋداندىق ۇستازدار بايقاۋىنىڭ بىرنەشە مارتە جەڭىمپازى. بۇگىندە ونى مەكتەپ وقۋشىلارى, اۋىل, اۋدان حالقى قۇرمەت تۇتادى. كەزدەسۋ كەشتەرىن ءجيى-ءجيى ۇيىمداستىرىپ تۇرادى.
عانيبەت عالىمبەك ۇلى
