ەلباسىنان سۇحبات العان ءسات

ءيا, بۇگىندە جەرىمىز – ازات, ەلىمىز – ەگەمەن. كوك بايراعىمىز كوكتە جەلبىرەپ تۇر. حالقىنا تاۋەلسىزدىكتىڭ تۋىن ۇستاتقان تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ەسىمى تاريح بەتىنە التىن ارىپپەن جازىلدى. دۇنيە ءجۇزىنىڭ ساياسي كارتاسىنان قازاقستان ءوز ورنىن نىق تاپتى. تاۋەلسىزدىك حالىقتى العا جەتەلەپ كەلەدى. قازاقستاننىڭ ءاربىر ازاماتى ۇلتىنا, تىلىنە, دىنىنە قاراماستان بەرەكە-بىرلىكتە ءومىر ءسۇرىپ جاتىر. سونىڭ بارلىعى – ەلباسىنىڭ سىن­دارلى ساياساتىنىڭ جەمىسى. ەلباسى­نىڭ سارابدال ساياساتىنىڭ ارقاسىندا ەلىمىز الەم جۇرتشىلىعىن مويىنداتتى. بەيبىتشىلىكتىڭ بەسىگىنە اينالىپ, تاتۋلىقتىڭ تۋىن جەلبىرەتتى.

وسىلاي دەپ ايتقان كەزدە ەرىكسىز وتكەندى ويلاپ, ويعا باتامىز. ءالى ەسىمدە, ۇلت كوشباسشىسى 1989 جىلى جازدا ورتالىق كوميتەتتىڭ پلەنۋمىندا ءبىرىنشى حاتشىلىققا سايلانعان سوڭ تۇستەن كەيىن الماتىداعى مەشىتكە بارىپ, اللادان حالقىنىڭ اماندىعىن تىلەپ, باتا الدى. بۇل يگى ءىستى شەتەلدىڭ بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى جارىسا حابارلاپ جاتتى. گەرمانياداعى «ازات­تىق» راديوسى «قىلىشىنان قان تامىپ تۇرعان سولاقاي ساياساتقا قارا­ماستان قازاقستانعا باسشىلىققا كەلگەن جەرگىلىكتى حالىق وكىلى ن.نازار­باەۆتىڭ العاشقى قىزمەتىن يماندىلىق جولىنان باستاپ, اللا ۇيىنە ات باسىن بۇرۋى – جاقسىلىق نىشانى» دەگەن حابار تاراتتى. كەيىن حالىقارالىق «ازاتتىق» راديوسىنىڭ (حاسەن ورالتاي باسقارعان) تۇركياداعى ارناۋلى ءتىل­شىسى بولعانىمدى ەلباسىنىڭ ۇلكەن قامقورلىعى دەپ باعالايمىن.

تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ پرەزيدەنتى رەتىندە العاشقى رەسمي ساپارىن نۇر­سۇلتان نازارباەۆ تۇركيا مەملەكەتىنەن باستاعاندا ەڭ ءبىرىنشى بولىپ ەكى ەل اراسىندا تىكەلەي بەينەرەپورتاج جاسادىم. سول كەزەڭدە ەلباسىنىڭ ەل ىشىنە, شەت مەملەكەتكە جاساعان ساپارلارى كەزىندە جانىندا ءجۇرىپ, جۋرناليستىك ساراپتاما جاساۋىم ومىرىمە جاڭاشا سەرپىن بەردى. بولاشاق باعىتىم ايقىندالا ءتۇستى. ونشاقتى جىل ديپلوماتيالىق قىزمەت اتقارىپ, ىستانبۇل قالاسىندا باس كونسۋل رەتىندە ەكى ەلدىڭ اراسىندا دوستىق كوپىرىن قالىپتاستىرۋعا ۇلەس قوسقانىمدى ماقتان تۇتامىن.

1992 جىلى قازاننىڭ 30-31 كۇندەرى انكارادا سول كەزدەگى تۇركيا پرە­زي­دەنتى تۇرعىت ءوزالدىڭ باستاماسىمەن تۇركىتىلدەس مەملەكەتتەر باسشىلارىنىڭ ءى ءسامميتى شاقىرىلعان ەدى. بۇل جيىندا تۇرعىت ءوزال «اتا جۇرتىمىز – قازاقستان. بابالارىمىز اتاجۇرتتان انادولىعا اتپەن كەلسە, بۇگىن, مىنە, نۇرسۇلتان باۋىرىم ۇشاقپەن كەلىپ وتىر», دەپ العاشقى ءسوزدى ەلباسىنا بەردى. نۇرسۇلتان نازارباەۆ بۇل باسقوسۋدا ء«تۇبى ءبىر تۇركى, تۇگەل بول!» دەگەن ۇران تاستادى. بۇل ءسوز بۇكىل تۇركى جۇرتى ءۇشىن قاناتتى سوزگە اينالدى.

تۇرعىت وزالمەن اڭگىمەلەسۋ بارى­سىندا نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ «تۇركيادا قانشا قازاق بار؟» دەگەن ساۋالىنا تۇركيا باسشىسىنىڭ «مەنىمەن 60 ميلليون قازاق بار» دەپ جاۋاپ قاتۋى قازاق حالقىنىڭ الار ورنى قانداي ەكەنىن كورسەتسە كەرەك. ەلباسى سوندا ريزاشىلىقپەن تۇرعىت ءوزالدى باۋىرىنا قىستى. باۋىرلاستىق دەگەن وسى بولار.

ەلباسى 1992 جىلى تۇرعىت ءوزال ەلىمىزگە كەلگەندە ەۋرازيالىق وداق قۇرۋ تۋرالى يدەيانى كوتەرگەن بولاتىن. سوندا تۇرعىت ءوزال «ەۋرازيالىق وداق قۇرۋ تۋرالى يدەيانى تولىق قولدايمىن. قازاقستان ەۋروپا مەن ازيانىڭ باسىن قوسىپ تۇرعان كىندىك ورتا, تۇركيا دا سولاي» دەگەن بولاتىن.

1992 جىلى 25 ناۋرىزدا تاۋەلسىز قازاق­ستاننىڭ استاناسى الماتى قالا­سىنان تۇركياعا ءبىرىنشى رەت اۋە كەمەسى كوتەرىلدى. قازاقستان ۇكىمەتى دەلەگاتسيا­سىن سول كەزدەگى پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى مىرزاتاي جولداسبەكوۆ باستاپ باردى. قازاق باۋىرلارىن ەلدىڭ پرەزيدەنتى تۇرعىت ءوزال قابىلدادى. پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى مىرزاتاي جولداسبەكوۆ ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ىستىق سالەمىن جەتكىزدى. قازاقى ويۋ-ورنەكتى شاپان مەن قامشى سىيعا بەرىلدى. «مىنە, مەن ناعىز قازاق بولدىم» دەپ سۇحبات بەردى سوندا تۇرعىت ءوزال. مەنى دە سول كەزدە تۇركياعا كەلگەن تاۋەلسىز ەلدىڭ تۇڭعىش ءتىلشىسى دەپ تانىستىردى. تۇرعىت ءوزال ماعان ارنايى باعالى فوتواپپارات سىيلادى. سول كەزدەردە وسى فوتواپپاراتپەن ەلباسىنىڭ ءىس-ساپارلارىنان, كەزدەسۋلەرىنەن ەكى ەل اراسىنداعى دوستىق كوپىرىن بەينەلەيتىن تالاي سۋرەت ءتۇسىردىم.

مىنە, ەلباسىنىڭ قاسىندا ءجۇرىپ تالاي تاريحي ىستەردىڭ كۋاسى بولدىم. ارنايى سۋرەتتەردى ءتۇسىرىپ, بىر­نەشە فوتو­البوم, دەرەكتى فيلمدەر جاساعا­نىمدى ماقتانىشپەن ايتقىم كەلەدى.

الاشتىڭ اناسى اتانعان قاسيەتتى سىر ەلىندە قىزمەت ەتىپ, ۇلت كوشباس­شىسىنىڭ سارابدال ساياساتىن حالىققا جەتكىزىپ, ناسيحاتتاپ جۇرگەنىمدى ايت­قىم كەلەدى. قازاق ەلىنىڭ تۇڭعىش استا­ناسى بولعان, ۇلى قورقىت بابا قونىس تەپ­كەن, ەلىمىزدىڭ رۋحاني-مادەني كەڭىس­تىگى­نىڭ بەت-بەدەرىنە اينالعان تالاي ارىس­تارىمىزدىڭ ءىزى قالعان سۇلەيلەر مەكەنى – سىر ءوڭىرى ەلباسىنىڭ تىكەلەي قامقورلىعى ارقاسىندا دامىپ, ءوسىپ كەلەدى.

بەرەكەلى بىرلىگىمىز بەن تاتۋلىعى­مىزدىڭ, ۇلتارالىق كەلىسىمنىڭ ساق­تالۋى ەلباسىنىڭ جۇرگىزىپ وتىرعان ساياساتى­نىڭ دۇرىستىعىن دالەلدەيدى.

ەرجان ءۋايىس,

قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى