جەر داۋى مەن جەسىر داۋىنىڭ قيىندىعى الىمساقتان بەلگىلى. بۇگىندە قالا مەن دالا اتاۋلارىنىڭ داۋى ودان دا قيىنعا سوعىپ وتىر. پاتشالىق, ودان كەيىنگى كەڭەستىك وتارلاۋدىڭ ەكپىنىمەن بايىرعى حالىقپەن ەسەپتەسپەي وزگەرتىلگەن تاريحي جەر-سۋ اتاۋلارىن قايتارۋ تۋرالى ايتا باستاعاننان جويقىن قارسىلىققا تاپ بولاسىڭ. بۇل قارسىلىق ۇزاق ۋاقىت ۇستەم بولىپ كەلگەن ەل وكىلدەرىنىڭ تاراپىنان دا, ءوز باۋىرلارىمىزدىڭ تاراپىنان دا جاسالادى. ولاردىڭ قاي-قايسى دا مىنا اقيقاتتى: تاريحي ادىلدىك ءتۇبى جەڭەتىندىگى جونىندەگى شىندىقتى, قازاق حالقى الەمدەگى بارلىق تاۋەلسىز جانە وركەنيەتتى ۇلتتار سەكىلدى وتكەنىن قادىرلەپ, سالت-ءداستۇرىن ايالاپ, الىس-جاقىن عاسىرلاردا سىرت ىقپالدىڭ سالدارىنان جوعالعان جانە كومەسكىلەنگەن رۋحاني قۇندىلىقتارىن قايتارىپ, ءوز كەڭىستىگىندە ەركىن ءومىر سۇرگىسى كەلەتىندىگىن, وعان تولىق قۇقى بار ەكەندىگىن تۇسىنبەي كەلەدى.
جەر داۋى مەن جەسىر داۋىنىڭ قيىندىعى الىمساقتان بەلگىلى. بۇگىندە قالا مەن دالا اتاۋلارىنىڭ داۋى ودان دا قيىنعا سوعىپ وتىر. پاتشالىق, ودان كەيىنگى كەڭەستىك وتارلاۋدىڭ ەكپىنىمەن بايىرعى حالىقپەن ەسەپتەسپەي وزگەرتىلگەن تاريحي جەر-سۋ اتاۋلارىن قايتارۋ تۋرالى ايتا باستاعاننان جويقىن قارسىلىققا تاپ بولاسىڭ. بۇل قارسىلىق ۇزاق ۋاقىت ۇستەم بولىپ كەلگەن ەل وكىلدەرىنىڭ تاراپىنان دا, ءوز باۋىرلارىمىزدىڭ تاراپىنان دا جاسالادى. ولاردىڭ قاي-قايسى دا مىنا اقيقاتتى: تاريحي ادىلدىك ءتۇبى جەڭەتىندىگى جونىندەگى شىندىقتى, قازاق حالقى الەمدەگى بارلىق تاۋەلسىز جانە وركەنيەتتى ۇلتتار سەكىلدى وتكەنىن قادىرلەپ, سالت-ءداستۇرىن ايالاپ, الىس-جاقىن عاسىرلاردا سىرت ىقپالدىڭ سالدارىنان جوعالعان جانە كومەسكىلەنگەن رۋحاني قۇندىلىقتارىن قايتارىپ, ءوز كەڭىستىگىندە ەركىن ءومىر سۇرگىسى كەلەتىندىگىن, وعان تولىق قۇقى بار ەكەندىگىن تۇسىنبەي كەلەدى. بالكىم, ءتۇسىنىپ تۇرىپ تۇسىنبەۋگە تىرىسادى. قالاي دەسەك تە, قازاق تاريحىنا ءالى دە تىزە باتىرىلۋدا.
بۇعان كىم كىنالى؟ اتالعان ساۋالعا جاۋاپ ىزدەگەندە, اتقارۋشى بيلىكتى دە, زيالى قاۋىمدى دا, ۇلتتىق-رۋحاني سۇرانىستارعا ساقاداي ساي ەمەس زاڭنامانى دا جازعىرا جونەلۋگە بولادى. بۇعان نەگىز دە جوق ەمەس. ايتسە دە سەبەپ-سالداردىڭ ءتۇپ-توركىنى باسقادا, ونوماستيكا مەن توپونيميكانى زەرتتەيتىن عىلىم مەن ونىڭ قورىتىندىلارىن تاريحي اتاۋلاردى قايتارۋدىڭ قۇرالى رەتىندە پايدالانۋعا لايىقتى يدەولوگيانىڭ جوقتىعىندا. وسىنىڭ كەسىرىنەن ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ جەر اتاۋلارىنىڭ سوزدىگىن جاساپ, قاي اتاۋ قانداي جاعدايدا, قانداي ماعىنادا قويىلعانىن, ول ءسوزدىڭ تۇپكى ءمانى قانداي بولعانىن ايقىنداۋ جانە قالپىنا كەلتىرۋ جونىندەگى تاپسىرماسى ءالى كۇنگە دايەكتى ورىندالعان جوق. بۇعان باستى سەبەپ – وسى اسا ماڭىزدى مىندەتپەن تىكەلەي اينالىساتىن قىزمەتتەر دايىن ەمەس ەدى. اتالعان كول-كوسىر شارۋاعا ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ گەوگرافيا ينستيتۋتى مەن جەر رەسۋرستارىن باسقارۋ جونىندەگى اگەنتتىككە قارايتىن ۇلتتىق كارتوگرافيالىق-گەوگرافيالىق قورى 2001 جىلى عانا كىرىستى. سوعان دەيىن ءبىز قازاق كسر جوعارعى كەڭەسىنىڭ «اكىمشىلىك-اۋماقتىق ءبولىنۋ» دەپ اتالاتىن انىقتامالىعىن پايدالانىپ كەلدىك. وندا ون مىڭنان استام اكىمشىلىك-اۋماقتىق بىرلىكتەر مەن ەلدى مەكەندەردىڭ اتاۋلارى جيناقتالعان ەدى. ترانسليتەراتسيالىق تالاپ بويىنشا ەشقانداي سىن كوتەرمەيتىن, تەك ورىس تىلىندە جاسالعان بۇل ەڭبەك تاريحي جەر اتاۋلارىن قالپىنا كەلتىرۋگە كەدەرگى بولدى. قامتىلعان اتاۋلاردىڭ اۋەلگى نۇسقاسى بۇرمالاندى, كەيبىر تاريحي اتاۋلار ادەيى ەنگىزىلمەدى. سول تۇستا جانە ودان كەيىنگى جىلداردا ەلىمىزدەگى بارلىق جەر-سۋ جانە ەلدى مەكەندەر اتاۋلارى قامتىلعان قازاق تىلىندەگى توپونيميكالىق سوزدىكتەر جاساۋ جوسپارلانعان جوق. رەسپۋبليكاداعى گەوگرافيالىق اتاۋلاردىڭ تولىق اقپاراتتىق قورىن ازىرلەۋ ماسەلەسى دە نازاردان تىس قالدى. مۇنداي جاعدايدا بەلگىلى ءبىر اتاۋدىڭ تاريحي ەكەندىگىن عىلىمي دالەلدەۋ مۇمكىن ەمەس ەدى. بۇرىنعى كارتالار مەن اكىمشىلىك-اۋماقتىق قۇجاتتاردا بەلگىلەنىپ كەتكەن اتاۋلاردىڭ توركىنى تۋرالى ءسوز قوزعالسا, ءتۇرلى سيپاتتاعى داۋلار قوزداپ شىعا كەلەتىن.
ءوزىمىزدىڭ سالعىرتتىعىمىزدان بولعان مۇنداي كەمشىلىك توپونيميكالىق اتاۋلاردىڭ ءباسپاسوز بەن ەلەكتروندى اقپارات قۇرالدارىندا, ينتەرنەت پەن كارتالاردا تۇرلىشە ايتىلىپ, جازىلۋىنا اكەلىپ سوقتى. اشىعىن ايتايىق, قازاقستان گەوگرافيالىق اتاۋلاردى, ونوماستيكانىڭ ماسەلەلەرىن زەرتتەيتىن قۇرىلىمدار مەن زاڭناما بويىنشا دا دامىعان ەلدەردەن, ناقتىلاي تۇسسەك, كەيبىر تمد ەلدەرىنەن كەيىن قالىپ وتىر. دالەل كەلتىرەيىك.
اقش-تا جەر-سۋ اتاۋلارى ماسەلەسىمەن «گەوگرافيالىق اتاۋلار بيۋروسى», كانادادا «گەوگرافيالىق اتاۋلاردىڭ تۇراقتى كوميتەتى», گەرمانيا مەن ۋكراينادا «گەوگرافيالىق اتاۋلاردىڭ ۇلتتىق كوميتەتتەرى», انگليادا بريتانيا گەوگرافيا قوعامىنىڭ «گەوگرافيالىق اتاۋلاردىڭ تۇراقتى كوميسسياسى» دەربەس اينالىسادى. رەسەيدە ءۇش بىردەي قۇرىلىم: «گەودەزيا», «اەروفوتوتۇسىرۋ», «كارتوگرافيا» باس باسقارمالارى شۇعىلدانادى. بۇلاردىڭ بارىنە گەوگرافيالىق اتاۋلاردى دۇرىس پايدالانۋدى باقىلاپ, تۇزەتىپ وتىرۋ ءۇشىن زاڭدىق قۇقىقتار بەرىلگەن.
رەسەيدىڭ وسى ىڭعايداعى تاجىريبەسىنە قىسقاشا توقتالساق, وندا 1997 جىلى «گەوگرافيالىق وبەكتىلەردى اتاۋ تۋرالى» فەدەرالدى زاڭ قابىلداندى. سول زاڭ بويىنشا اتاۋلار جونىندەگى مەملەكەتتىك جانە جەكەمەنشىك ۇيىمداردىڭ بارلىق ۇسىنىستارى ونوماستيكامەن اينالىساتىن قىزمەتتەردىڭ: اۋدان, وبلىس, قالا اتقارۋ بيلىكتەرى مەن سايلانبالى ورگاندارىنىڭ, جوعارىدا ايتىلعان باسقارمالاردىڭ ساراپتاۋىنان وتكىزىلەدى. تەك سودان كەيىن عانا شەشىم قابىلدانادى. بۇل جۇيە ورىس جۇرتىنا گەوگرافيالىق اتاۋلار ارقىلى ءوزىنىڭ تاريحىن قاستەرلەپ, ۇلتتىق مۇددەسىن قورعاۋعا مۇمكىندىك بەرىپ وتىر.
مۇنداي مازمۇنداعى زاڭ كورشى قىرعىزستاندا دا بار. سول زاڭعا سايكەس جەرگىلىكتى كەڭەستەر مەن اتقارۋشى ورگانداردىڭ اتاۋلار جونىندەگى ۇسىنىستارى گەوگرافيالىق اتاۋلاردىڭ ۆەدومستۆوارالىق كوميسسياسى مەن ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ بىرلەسكەن شەشىمى بويىنشا جوعارعى كەڭەستىڭ قاراۋىنا جىبەرىلەدى.
بىزدە ونوماستيكا ماسەلەسىنە تۇتاس ارنالعان زاڭ جوق. ەلىمىزدە بۇل سالا «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە ونوماستيكا ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭىمەن رەتتەلۋدە. اتالعان قۇقىقتىق قۇجات بويىنشا «اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى» كودەكسىنە, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اكىمشىلىك-اۋماقتىق قۇرىلىسى تۋرالى», ء«تىل تۋرالى» زاڭدارعا جاڭا باپتار ەنگىزىلدى. العاش رەت ونوماستيكا جۇمىسىنىڭ كريتەريلەرى انىقتالدى. جەر, ەلدى مەكەن اتاۋلارىن تاڭداۋ كەزىندە تاريحي, گەوگرافيالىق, تابيعي جانە مادەني ەرەكشەلىكتەرى ەسكەرىلەتىن بولدى. باستى جەتىستىك – ەندى اتقارۋشى بيلىك پەن بارلىق دەڭگەيدەگى ءماسليحاتتار ونوماستيكا كوميسسيالارىنىڭ كەلىسىمىنسىز شەشىم قابىلداي المايدى.
قالاي دەسەك تە, الداعى ۋاقىتتا ونوماستيكا تۋرالى جەكە زاڭنىڭ كەرەك ەكەندىگى انىق. ول زاڭ قازاق ۇلتىنىڭ كەلىسىمىنەن تىس وزگەرتىلگەن بارلىق تاريحي اتاۋلاردى مىندەتتى تۇردە قايتاراتىن قۇدىرەتكە يە بولۋعا ءتيىس.
ءوز كەزەگىندە بۇل ۇسىنىسىمىز دا جۇزەگە اسىرىلار, گەوگرافيالىق اتاۋلاردىڭ ءسىرا دا جاسالماستاي بولىپ كورىنگەن مەملەكەتتىك كاتالوگى دا جارىق كوردى عوي دەپ كوڭىلدى دەمدەيمىز. وندا 120 مىڭعا جۋىق گەوگرافيالىق اتاۋلار جيناقتالعان. مۇنىڭ 91 مىڭنان استامى دەربەس گەوگرافيالىق نىسانداردىڭ اتاۋلارى.
بىزگە ەندى نە كەرەك؟ جەر-سۋ مەن ءوڭىر, قالا, اۋىلداردىڭ اۋەلگى تاريحي اتاۋلارىن تۇگەندەپ شىعۋ پارىز. ولاردىڭ قايسىسى ساقتالعان, قانشاسى وزگەرتىلگەن جانە قاي كەزدە نەندەي سەبەپپەن كىم وزگەرتكەنىن زەرتتەپ الۋىمىز كەرەك. مۇنسىز وتكەن عاسىرلاردىڭ سان الۋان وقيعالارى مەن شەجىرەسىن شەرتە الاتىن باعزى اتاۋلاردى قايتارۋ قيىن. پەتروپاۆل مەن پاۆلوداردىڭ توڭىرەگىندەگى اڭگىمەنىڭ ۇزىن سونارلانىپ, سارساڭعا سالىنۋىنىڭ باستى سەبەبى – الگىندەي عىلىمي دايەكتەلگەن زەرتتەۋدىڭ جوقتىعىندا. ونى جاساۋعا قاداۋ-قاداۋ تالپىنىس بار, مەملەكەتتىك ۇمتىلىس اڭعارىلا قويمايدى.
بۇل ماسەلە زيالى قاۋىمنىڭ اراسىندا اۋىزشا تالقىلانعالى قاشان؟! تاريحقا اركىمنىڭ دە بار تالاسى دەپ بىلەك تۇرگەن كەيبىر كوكىرەگى وياۋلار تام-تۇمداپ جازىپ تا, زەرتتەپ تە ءجۇر. الاڭداتاتىنى – ولاردىڭ بايلامى ءبىر جەردەن شىعا بەرمەيدى. ماسەلەن, ءبىر عانا پاۆلوداردىڭ باستاپقى اتاۋى تۋرالى ۋاجدەر سان الۋان.
تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى قايىربولات نۇرباەۆ: «پاۆلودارعا كونە اتاۋى قايتارىلۋى كەرەك» دەگەن ماقالاسىندا («ەرتىس ديدارى», 2009 جىلعى 25 مامىر) وسى ءوڭىردى ارنايى تاپسىرمامەن ارالاعان رەسەي اسكەرىنىڭ كاپيتانى ۋنكوۆسكيدىڭ كورياكوۆ بەكىنىسى ورنالاسقان القاپتى قازاق قىستاۋلارىنىڭ اتىمەن اتاعانىن اتاپ كورسەتەدى. «بۇل قۇندى مالىمەتتەردەن, – دەيدى ول ودان ءارى, – 1720 جىلى كورياكوۆ اسكەري بەكەتى سالىناردان بۇرىن قازىرگى پاۆلودار قالاسىنىڭ ورنىندا قازاقتاردىڭ كەرەگەجار (كونە تۇرىكشە كەرەكۋجار) اتالاتىن قىستاۋى بولعانى, ونى ورىستار «كورياكوۆ يار» دەپ بۇرمالاپ ايتقانى جانە جاڭادان سالىنعان فورپوستى (اسكەري بەكەت) سولاي اتاعانى بايقالادى. وسى اتالىم ءبىرشاما ۋاقىت قۇجاتتىق اينالىمدا جۇرگەن, تەك كەيىن, «يار» تىركەسى الىنىپ تاستالىپ, كورياكوۆ يار كورياكوۆسكيگە اينالعان. سول كەزەڭدە ەرتىستىڭ وڭ جاعالاۋىندا «جار» تىركەسىمەن اياقتالاتىن قىزىلجار (قازىرگى ەرتىس كەنتىنىڭ ماڭىندا), قاراجار (قازىرگى چەرنويار) ءتارىزدى وزگە دە ەلدى مەكەندەر بولعان».
عىلىم دوكتورى كەلتىرگەن بۇل دەرەك كەرەكۋدىڭ كونە اتاۋ ەكەندىگىنە سەندىرە الادى جانە جامبىل ارتىقباەۆتىڭ وسى ورايداعى ۋاجدەرىمەن ۇندەس. «كەرەكۋ جار نەمەسە كەرەگە جار 1715-1716 جىلدارداعى بۋحولتس ەكسپەديتسياسىنىڭ قۇجاتتارى اراسىندا ءجۇر. قورشاۋعا تۇسكەن بۋگولتس ەكسپەديتسياسىنا كومەكتەسپەك بولىپ ءسىبىر گۋبەرناتورى م.گاگارين 1716 جىلى كوكتەمگە قاراي تومسك, تارا جانە توبولسكىدەن جينالعان 700 ادامدىق كەرۋەن جىبەرەدى, – دەي كەلىپ, ف.ۋسوۆتىڭ تاريحي ەڭبەكتەرىندەگى مىنا جولداردى كەلتىرەدى: «كاراۆان س ليۋدمي, توۆارامي ي كازەننىمي دەنگامي زاحۆاچەن كالمىكامي زا 52 ۆەرست وت يامىشەۆسكوي كرەپوستي نا كورياكسكيم يارۋ پري يرتىشە». وسى دەرەكتى ەسەلەي ءتۇسۋ ءۇشىن تاريحشى 1697 جىلى رەسەيدىڭ اسكەري ەكسپەديتسيالارى كەڭ قولدانعان رەمەزەۆتىڭ كارتاسىندا كەرەكۋ جار دەگەن توپونيم بار ەكەنىن, ول ەرتىستىڭ ورتا تۇسىنداعى جامىشتەن ەلۋ شاقىرىمداعى جەردىڭ اتى ەكەنىن كەلتىرەدى. «كەرەكۋ» – «كەرەگە جار» ءسوزىنىڭ كونە تۇركى تىلىندەگى نۇسقاسى دەپ تۇيىندەيدى. كسرو عىلىم اكادەمياسىنىڭ ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتى 1969 جىلى شىعارعان «درەۆنەتيۋركسكي سلوۆاردا» «كەرەكۋ» ءسوزىنىڭ ءمانى «شاتەر, «يۋرتا» دەپ كورسەتىلگەنىنە نازار اۋدارادى. جازۋشى احات جاقسىباەۆ تا وسى تاقىرىپتا ءسوز قوزعاپ («قازاق ادەبيەتى», 2008 جىلعى 17 قازان), كەرەكۋدىڭ توركىنىن ءبىر كەزدە وسى ءوڭىردى جايلاعان, ەرتىس بويىنا قيماق مەملەكەتى قۇلاعان سوڭ كەلگەن, كەيىن ۇدەرە كوشىپ كەتكەن كەرەك حالقىنىڭ اتاۋىنان شىققان دەپ توپشىلايدى.
ال قازاقستان ۇكىمەتى جانىنداعى مەمونوم كوميسسياسىنىڭ مۇشەسى سلامقۇل ءابدىراحمانوۆ «كەرەكۋدى» قايتارساق, بۇل تىرلىگىمىز قازاق ءتىلىن قورلاعاندىق بولار ەدى, دەپ جوعارىداعى بايلامدارعا قارسى دەرەك كەلتىرەدى. ونىڭ دالەلدەۋىنشە: «كەرەكۋ» – ورىستىڭ كورياكوۆ دەگەن فاميلياسىنىڭ قازاقشا قاتە ترانسكريپتسيالانعان ءتۇرى. ەندى ونى ءتىرىلتىپ, ونەركاسىبى قارقىنداپ ءوسىپ كەلە جاتقان, كەلەشەگى زور قالاعا بەرەمىز دەۋ – بارىپ تۇرعان توپونيميكالىق ساۋاتسىزدىق».
توركىنىن ايقىنداي تۇسەتىن اتاۋلار التاي جاعىندا دا جوق ەمەس. رەسەي جىلناماشىلارى 1554-1800 جىلدار ارالىعىندا تولتىرعان «يستوريچەسكايا سپراۆكا وت ۆىدايۋششيحسيا سوبىتياح ي پراۆيتەلستۆەننىح اكتاح, وتنوسياششيحسيا ك يستوري اكمولينسكوي وبلاستي, تاك ي درۋگيح سمەجنىح وبلاستەي ي گۋبەرني زاپادنوي سيبيري» دەپ اتالاتىن تاريحي دەرەكتەر تىزبەسىن قاراپ وتىرىپ, قازىرگى وسكەمەن قالاسىنىڭ التايعا قارايعى بيىگىن ابىلاي حانعا قاتىستى ايتىپ جۇرگەنىمىز جاڭساقتىق ەكەنىنە كوز جەتكىزدىك. ول بيىك ابىلايكەت دەپ اتالادى. مىنە, سونىڭ بايانىن رەسەي جىلناماشىلارى بىلاي دەپ تاراتقان: «1643 گ. تسەتسەن وچيرتۋ حان, سىن بابيباگاس باگاتۋرا, تايشي حوشاۋتسك كالمىكوۆ, كوچەۆال ۋ وزەرا نور –زايسانا, ا برات ەگو ابىلاي راسپولوجيۆشيس نا ر. يرتىش پوسترويل ۆ كولبينسكيح گوراح بۋددايسكي مونوستىر ابىلايكيت».
وسى تاريحي مالىمەت وسكەمەننىڭ ىرگەسىندەگى تاۋ ەرتەدە قالبا (كولبينسكي) اتانعانىن, ابىلايكەت جوڭعارعا ءتان توپونيم ەكەندىگىن ناقتى دالەلدەيدى.
اتالعان جىلنامادا زايسان كولىنىڭ بايىرعى اتاۋى دا بەرىلگەن. ءسوز بە ءسوز كەلتىرەيىك. «گولود ۋ كالمىكوۆ. وني پروكارميروۆاليس رىبويۋ ۋ وزەرا كۋنگحوتۋ-نور ي نازىۆايۋت ەگو نور-زايسانوم, ت.ە. بلاگورودنىم». سونىمەن, زايسان ءسوزى قازاقتىڭ «جايساڭ» سوزىمەن ماعىنالاس ەكەنىن كورەمىز. ونىڭ بۇرىنعى اتى كۋنگحوتۋ بولسا, بۇل قاي تىلدەن شىققانى بەلگىسىز. بالكىم, تۇرىكشە «كۇن» مەن «وت» بولار.
وسىنداي ءتۇرلى پىكىرلەر مەن بولجامدار اقمولا اتاۋىنىڭ توڭىرەگىندە دە از ايتىلعان جوق. ونى «مولا» سوزىنە تەلىپ, ۇزاق ۋاقىت اداسىپ جۇردىك. ال تاريحقا بارلاۋ جاساساق, داۋىرىندە ايبىنى اسىپ, قۋاتى تاسىپ تۇرعان عۇن كوسەمدەرى سارىارقانىڭ كىندىك تۇسىنا, ءتورت قۇبىلانى توعىستىرعان جەر ورتاسىنا, نۇرا مەن ەسىل وزەندەرى ەكپىندەپ كەلىپ ىرگەلەسكەن تۇسقا قامال سالعان. تايتوبە دەپ اتالاتىن توبەنىڭ ۇستىندەگى قورعاننان كەڭدىگى باس اينالاتىن ۇلان القاپتى كۇنى-ءتۇنى قاس قاقپاي بارلاعان. عۇن تىلىندە «اق» – باتىس, «مولا» – قامال ۇعىمىن بىلدىرگەن. قورعان-شاھارعا «اقمولا» دەپ ات قويعان. مۇنى ەرتەرەكتە ۆيزانتيا جازۋشىسى, عۇن ءتىلىن زەرتتەگەن پروكوپي دە راستاعان («پروكوپي و پوسترويكاح, پەرەۆود س لاتينسكوگو. «ۆەستنيك درەۆنەي يستوري», 1939 جىل, №4). ول «مولا» ءسوزى عۇنداردا «بيىك, قورعان, قامال» دەگەن ۇعىمداردا ايتىلعان دەپ تۇيىندەيدى.
وسى بايلامعا 1965 جىلى قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ شىڭجاڭ ولكەسىندە دۇنيەگە كەلگەن, 1987 جىلى پەكيندەگى ورتالىق ۇلتتار ۋنيۆەرسيتەتى فيلولوگيا فاكۋلتەتىنىڭ قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى ءبولىمىن ءبىتىرىپ, وسى وقۋ ورنىندا 1992 جىلعا دەيىن قازاق ءتىلى كافەدراسىندا وقىتۋشى بولعان, سول جىلى ەلگە ورالعان عالىم قايرات عابيتحان ۇلى دا قوسىلادى («كۇننەن تۋعان تانىم», ۇعا-نىڭ «حابارلارى», 1966, №1).
ءيا, تاريحتىڭ بىزدەن جاسىرعان قۇپياسى كوپ, ونىڭ سىرىن تام-تۇمداپ اشۋدامىز. حالىق تا ماڭگىلىك, ونىڭ وتكەن جولىن شەجىرەلەيتىن تاريح تا ماڭگىلىك. ولار ماڭگى ۋاقىت اياسىندا ءبىرىن-ءبىرى تولىقتىرۋمەن بولادى. جاڭعىرعىسى, اۋمالى-توكپەلى عاسىرلاردا قونعان شاڭ-توزاڭنان ارىلعىسى كەلەدى. ءبىزدىڭ, وتپەلىلەردىڭ پارىزى – تاريحتىڭ جوعالتقانىن بۇگىنگى كۇننەن تابۋ, ەسەسى كەتكەن كۇندەردىڭ كوسەگەسىن كوگەرتۋ. بۇل باعىتتا جەڭىستەرىمىز بارشىلىق. 1993 جىلى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى تسەلينوگراد قالاسى مەن تسەلينوگراد وبلىسىن اقمولا قالاسى جانە اقمولا وبلىسى دەپ اتاۋ تۋرالى جارلىققا قول قويدى. وسى قالانىڭ ازاماتتارى تىزە قوسىپ, ەلدەن 12 مىڭ قول جيناپ, ەسىل مەن نۇرا جارىسا اققان, سارىارقاسى سايىندانعان ەرەن ولكە تاريحي تەگىن تاۋىپ, قايتا تۇلەسىن دەگەن ءوتىنىشىمىز ءومىر باقي شالقىتاتىن ۇشان-تەڭىز قۋانىشقا اينالدى. قالىڭ ەل پرەزيدەنتكە اعىل-تەگىل العىس ايتتى.
كەزىندە جۇرت سۇيىنشىلەگەن مۇنداي يگىلىكتى قادام بىرەن-ساران ەمەس. وزگەرەر ءساتىن, قايتا جاڭعىرتاتىن كەزىن كۇتكەن قالالار مەن وڭىرلەر دە بارشىلىق. اۋىلدىق جانە اۋداندىق دەڭگەيدەگى اتاۋلاردىڭ باعزى اتاۋىن دا تولىق قايتارىپ العان جوقپىز. تىڭ جانە تىڭايعان جەرلەردى يگەرگەن 1954-1964 جىلدارى تىڭ ولكەسىنە قاراعان بەس وبلىستا ورىسشا قايتا اتالعان 200 ەلدى مەكەننىڭ تالايى ءالى كۇنگە پەتروۆكا, سەمەنوۆكا, پوكروۆكا جانە باسقا بولىپ ءجۇر.
وسى جازدا «الاش ايناسى» گازەتىندە (2013 جىلعى 15 ماۋسىم) سولتۇستىك قازاقستان وبلىستىق ونوماستيكا كوميسسياسىنىڭ مۇشەسى تاڭات سۇگىرباەۆتىڭ «ابىلاي حانعا ءبىر كوشەسىن قيماعان قىزىلجاردا لەنيننىڭ 83 كوشەسى بار» دەگەن شاعىن ماقالاسى جاريالاندى. تاقىرىبىن وقىپ كۇرسىنگەن ءبىز وبلىستاعى ەلدى مەكەندەرگە كەڭەس كەزىندە كومسومول اتاۋى بەرىلگەن – 72, وكتيابر اتالعان 45 كوشەنىڭ سول كۇيى وزگەرىسسىز تۇرعانىن ءبىلىپ دال بولدىق. كيروۆ, كارل ماركس, پۋگاچەۆ, كالينيننىڭ ەڭ ناشارىنىڭ اتىندا – 22, ەڭ مىقتىسىنىڭ اتىندا 40 كوشە بار ەكەن.
جوعارىدا اتالعان ونوماستيكاعا قاتىستى زاڭدا ءبىر اتاۋ سول وڭىردە ەكىنشى رەت بەرىلمەيدى دەپ كورسەتىلسە دە وسىلاي. بۇل سالعىرتتىق پا, جاۋاپسىزدىق پا, تۇسىنىكسىز.
اتالعان مالىمەتتەرگە كوزقاراسىن بىلدىرگەن وبلىستىق تىلدەردى دامىتۋ باسقارماسى ونوماستيكا ءبولىمىنىڭ باستىعى: «وبلىستىق ونوماستيكالىق كوميسسيا قايتا قۇرىلدى. ەندى بىلەك سىبانا كىرىسەمىز», دەپتى. ىسكە ساتتىلىك تىلەي وتىرىپ, وتكەن شاقىرىلىمدا پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى بولعان جاراسباي سۇلەيمەنوۆتىڭ پەتروپاۆل قالاسىنىڭ اتىن قىزىلجار دەپ وزگەرتۋ جونىندە ۇسىنىس جاساعانىن, قارسىلار ورە تۇرا كەلگەنىن, جاقتاعانداردىڭ داۋسى قاتتى ەستىلمەگەنىن, سونداي نامىستى ساتتە ەل ازاماتتارى ءبىر جاعادان باس, ءبىر جەڭنەن قول شىعارا الماعانىمىز ەسكە ورالدى.
وسى تۇستا قازاقستان تۇرعىندارى جەر, ەلدى مەكەن اتاۋى تۋرالى ءسوز بولعان سايىن نەگە قاق جارىلادى دەگەن سۇراق تۋىندايدى. ءبىر كەزدە ۇستەم بولعان جۇرتتىڭ ىشىندە قازاق حالقىنىڭ ورىندى ۇسىنىستارى مەن تالاپتارىن اشىق قولدايتىن ازامات نەگە جوق؟ ولاردىڭ تاراپىنان پاۆلوداردى نەمەسە پەتروپاۆلدى وزگەرتىپ, بايىرعى ەلدىڭ, بىزدەردى باۋىرىنداي سىيلاعان دارقان ەلدىڭ كوڭىلىنەن شىعايىق, اتامەكەنىمىزدە قالىڭ تاريحىمىز, داۋىرلەپ تۇرعان ءتىلىمىز بار, داۋلەتسىز دە ەمەسپىز, اۋلەتسىز دە ەمەسپىز دەيتىن ادام نەگە تابىلماي كەلەدى؟
تالايىمىزدى وسى ساۋال مازالايدى. اعايىن ساناعاندارىمىزدىڭ ءسوزى جەتىستىكتە سەرگەك, ماسەلەدە كەرمەك بولا بەرسە, بۇل احۋال الەۋمەتتىك عىلىمدار اياسىندا زەرتتەلۋى كەرەك شىعار. سەبەبى, قازاق ازاماتتارى ۇلتتىق مۇددەدەن تۋىندايتىن تالاپتارىن ايتپاي تۇرمايدى. سونداي تالاپ-ءوتىنىشتىڭ ءبىرىن كەرەكۋ تۇرعىنى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى قايىربولات نۇرباەۆ ءبىرازدان بەرى كوتەرىپ كەلەدى. ول پاۆلودار اتاۋىنىڭ وزگەرۋىن كوكسەيدى. «وتارشىل پاتشانىڭ بالاسى پاۆەلدىڭ قۇرمەتىنە قويىلعان پاۆلودار قالاسىنىڭ اتى وزگەرمەيىنشە ءوزىمىزدى ەگەمەن ەلدىڭ ازاماتتارى رەتىندە سەزىنۋىمىز قيىن», دەپ قىنجىلادى («ەرتىس ديدارى», «پاۆلودارعا كونە اتاۋى قايتارىلۋى كەرەك» 2009 جىلعى 25 مامىر.) راس شىعار. ەگەر بىلدەي ءبىر وبلىس ورتالىعى الەمگە ءماشھۇر ل.تولستويدىڭ نەمەسە ا.پۋشكيننىڭ ەسىمىمەن اتالسا, جاقسىدا جاتتىق جوق دەپ كەڭدىك تانىتپايمىز با؟ ال مىنا اتاۋ ءبىزدىڭ رۋحىمىزعا دا, تاريحىمىزعا دا مۇلدە جات قوي.
وسىنداي وي-ۇسىنىس ماعان س.تورايعىروۆ اتىنداعى پاۆلودار مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ۇستازدارىنان, «قازاق ءتىلى» وبلىستىق ۇيىمىنان, باسقا دا ازاماتتاردان كەلگەن ەدى. ولاردىڭ ارمان-مۇراتى – تاريحي ادىلدىكتىڭ ورنىعۋى, بايىرعى جەر اتاۋىن قايتا ءتىرىلتۋ.
شىركىن-اۋ! – دەيسىڭ وسىدان كەيىن.
قازاقستانعا ونىڭ بۇگىنى جانە ەرتەڭىنە ساياسي دا, قوعامدىق تا, ءتىپتى, پەندەلىك تە تۇلعا بولىپ تابىلمايتىن, لەنين «حالىقتار تۇرمەسى» اتاعان پاتشالىق رەسەيدىڭ بيلەۋشىسى ەكىنشى الەكساندردىڭ دۇنيەگە 1860 جىلى كەلگەن بالاسى پاۆەلدىڭ قانشا قاتىسى بار؟! بىرەۋلەر پاتشانىڭ ىنىسىنە بالايتىن, «قازاقستان» ۇلتتىق ەنتسيكلوپەدياسى ەشقانداي دەرەك بەرمەي اينالىپ وتكەن وسى پەندەنىڭ ەسىمى سۋ اناسى – ەرتىس ورتالىق القابىن جۋىپ جاتقان, ءبىر قاپتالى باتىس ءسىبىر ويپاتىمەن جالعاسقان, ەكىنشى قاپتالىن سارىارقانىڭ سار دالاسى كومكەرگەن, قازاق ۇعىمىندا قاسيەتتى سانالاتىن اتاقتى ق ۇلىندى القابىن تۇگەل قامتىعان باعزى ءوڭىردىڭ اتاۋى بولۋعا لايىق پا؟! ارينە, جوق. وسىناۋ ۇلى دالانىڭ كۇنى بۇگىنگە دەيىن سولاي اتالىپ كەلۋى تاريحي دا, رۋحاني دا, الەۋمەتتىك تە كەمشىلىك. پاۆلودار وبلىسى ەندى ءوزىنىڭ تاريحي ۇلتتىق مازمۇنىن تابۋى كەرەك. ۇلان-بايتاق ءوڭىرىن كورىكتى تاۋلار مەن كوركەم كولدەر كەستەلەگەن, باياناۋىلى التى الاشتىڭ تەڭدەسى جوق ارۋىنداي ارايلانعان, اۋليەتاۋى ءوسىپ-وركەندەگەن ەلىن ءتىل-كوزدەن قورعاعان, تاريحى اڭىز, ەلى ابىز ولكە وتارلىق سالقىن اتاۋدان ارىلاتىن كەز جەتتى دەپ ەسەپتەيمىز. بۇل – ۇلتتىق مىندەت, پەرزەنتتىك پارىز, الىسىپ وتكەن, وكىنىپ وتكەن اتا-بابانىڭ اماناتى ەمەس پە؟!
1720 جىلى كورياكوۆ اسكەري بەكىنىسىنە, 1861 جىلى پاۆلودار دەگەن اتپەن ستانيتساعا اينالىپ, ءالى كۇنگە سولاي اتالىپ كەلە جاتقان قالا جايلى سوڭعى ءسوزدى كەيىنگە قالدىرا تۇرىپ, قازىرگى تىلەيتىنىمىز وسى. ۇلى ولكە, قازاقتىڭ جويقان ەرلەرى ولجاباي, مالايسارى, جاسىباي قورعاعان ۇلان ولكە, تۋعان ەلىنە ماڭگىلىك ءان مۇرا قالدىرعان ەستاي, جاياۋ مۇسا, مايرالار اسەم اۋەنىمەن ايالاعان قايران ولكە, عۇلاما ءماشھۇر, كەمەڭگەر مارعۇلان, دانا قانىش, ارداقتى شاكەن سۇيگەن كيەلى ولكە سايدا سانى, قۇمدا ءىزى جوق پاۆەلدەن ارىلىپ, تۇپكى تەگىن, ءتۇپ قازىعىن تابۋعا ءتيىس.
اسىلىندا, وبلىس پەن ونىڭ ءوڭىرى ءبىر اتاۋعا قوساقتالۋى شارت ەمەس. ورتالىق قازاقستان, وڭتۇستىك قازاقستان, شىعىس قازاقستان, ماڭعىستاۋ, اقمولا, جامبىل وبلىستارىنىڭ ورتالىقتارى – قاراعاندى, شىمكەنت, وسكەمەن, اقتاۋ كوكشەتاۋ, تاراز. ەندەشە, قازاقتىڭ ءبىز ءسوز ەتىپ وتىرعان ۇلان ولكەسى ەرتىس نەمەسە وسى ءوڭىر جۇرتشىلىعى قالاعان باسقا اتاۋعا يە بولعانى ءجون. ەل تاريحىنا باتپانداپ كىرگەن دەرتتى وسىلاي مىسقالداپ شىعارساق ابزال. ايماق ازاماتتارى بۇگىندە وسى ماسەلەگە دەن قويىپ, ءوڭىردى جاڭاشا اتاۋ جونىندە قالىڭ جۇرتپەن جانە جەرگىلىكتى بيلىك ورىندارىمەن بايسالدى كەڭەس قۇرسا دەيمىز.
اڭگىمە سوڭىندا اۋەلگى پايىمىمىزعا قايتا ورالساق, ءتيىستى مەملەكەتتىك جانە عىلىمي ورىندار ەلىمىزدەگى جەر-سۋ, قالا, ءوڭىر, ەلدى مەكەن اتتارىنىڭ باعزى اتاۋلارى مەن تاريحى, ولاردىڭ قايسى قاشان قانداي سەبەپپەن وزگەرتىلگەنى تۋرالى زەرتتەۋ جۇمىسىن قولعا الىپ, ەكى تىلدە اكادەميالىق انىقتاما شىعارۋعا مىندەتتى. قازاقتىڭ ءار سۇيەم جەرىنىڭ تاريحىن ەڭبەكتەگەن بالادان ەڭكەيگەن كارىگە دەيىن بىلۋگە ءتيىس.
الدان سمايىل,
ءماجىلىس دەپۋتاتى,
مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى.
استانا.
