تاريحتى تۇلعالار جاسايدى. ال مەملەكەت سول تۇلعالاردى قۇرمەتتەۋ, دارىپتەۋ ارقىلى يدەولوگيالىق دىڭگەگىن بەكەمدەيدى. قازاقتىڭ تاريحىندا ەلى ءۇشىن تۋعان ەرلەر كوپ. تۋ تۇبىندە تۋلاپ وتكەن باتىرلارعا, بي-شەشەن, حان مەن كوسەمگە كەندە ەمەسپىز, شۇكىرشىلىك. ەلىكتەپ وسەر, ونەگە الار تۇلعالارىمىز كەشە دە بولعان, قازىر دە بار. ارينە, تۇلعاعا تاريحتىڭ ءوزى تاڭداۋ جاسايدى. ولار ەرلىك كورسەتىپ, ەلگە سىيىن ارتتىرايىن دەپ ويلامايدى, تاعدىردىڭ جازۋىمەن, ەل قامى ءۇشىن ەل تىزگىنىن قولعا الادى. وسىنداي تۇلعالاردىڭ ءبىرى دە بىرەگەيى – قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ. بارىنە ەلباسىنىڭ وتكەرگەن تاعىلىمعا تولى ءومىر جولى كۋا.
تاريحتى تۇلعالار جاسايدى. ال مەملەكەت سول تۇلعالاردى قۇرمەتتەۋ, دارىپتەۋ ارقىلى يدەولوگيالىق دىڭگەگىن بەكەمدەيدى. قازاقتىڭ تاريحىندا ەلى ءۇشىن تۋعان ەرلەر كوپ. تۋ تۇبىندە تۋلاپ وتكەن باتىرلارعا, بي-شەشەن, حان مەن كوسەمگە كەندە ەمەسپىز, شۇكىرشىلىك. ەلىكتەپ وسەر, ونەگە الار تۇلعالارىمىز كەشە دە بولعان, قازىر دە بار. ارينە, تۇلعاعا تاريحتىڭ ءوزى تاڭداۋ جاسايدى. ولار ەرلىك كورسەتىپ, ەلگە سىيىن ارتتىرايىن دەپ ويلامايدى, تاعدىردىڭ جازۋىمەن, ەل قامى ءۇشىن ەل تىزگىنىن قولعا الادى. وسىنداي تۇلعالاردىڭ ءبىرى دە بىرەگەيى – قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ. بارىنە ەلباسىنىڭ وتكەرگەن تاعىلىمعا تولى ءومىر جولى كۋا.
بۇگىندە ونەردىڭ ءار سالاسى ەلباسىنىڭ عيبراتتى ءومىرىن وزەك ەتىپ, جان-جاقتى زەردەلەپ كورسەتۋگە ۇمتىلۋدا. بۇل تاقىرىپتى يگەرۋدە قازاق كينوسى دا بىرقاتار دەرەكتى-كوركەم تۋىندىلاردى جۇرتشىلىق نازارىنا ۇسىندى. جاقىندا ش.ايمانوۆ اتىنداعى «قازاقفيلم» اق عۇمىرباياندىق دەرەكتىلىگىمەن, كوركەمدىك مازمۇنى استاسقان ەلباسى جايىنداعى تاعى ءبىر كەزەكتى ءفيلمنىڭ تۇساۋىن كەستى. كوپتەن كۇتكەن ءفيلمنىڭ جارىققا شىعۋى قازاق كينو تاريحىنداعى ەلەۋلى وقيعا ەكەنى راس.
ەلباسىنىڭ شىعارمالارى جەلىسىمەن تۇسىرىلگەن «ەلباسى جولى» كينوەپوپەياسىنىڭ «وتتى وزەن», «تەمىر تاۋ» اتتى ەكىنشى جانە ءۇشىنشى فيلمدەرى مەملەكەت باسشىسىنىڭ تەمىرتاۋدا وتكەن جاستىق شاعى مەن العاشقى ەڭبەك جولىن باستاعان ءومىر كەزەڭدەرىن سۋرەتتەيدى. «ەلباسى جولى» اتتى عۇمىرنامالىق فيلمدەر تسيكلى پرەزيدەنتتىڭ بالالىق شاعىنان تۇسىرىلگەن «بالالىق شاعىمنىڭ اسپانى» فيلمىنەن باستاۋ الادى. ومىردەن الىنىپ, شىنايى وقيعالاردان قۇرالعان بۇل كارتينادا تاريحي تۇلعا رەتىندە قالىپتاسۋ بارىسىنداعى باس كەيىپكەردىڭ بالا ارمانى, العاشقى تابىستارى مەن ءۇمىتى تۋرالى بايان ەتىلەدى. ەستەرىڭىزگە سالا كەتسەك, بۇل فيلم 2011 جىلى پروكاتقا شىعىپ, كورەرمەننىڭ ەرەكشە ىقىلاسىنا بولەنگەن بولاتىن.
كەزەكتى ءفيلمنىڭ ءبىر ەرەكشەلىگى, ول بۇگىندە ءاربىر قازاقستاندىق ءۇشىن ەتەنە تانىس بولا باستاعان تاريحي وقيعالاردىڭ تىزبەگىندە جاسالعانىندا. ادەتتە, كوركەم ءفيلمنىڭ استارىندا اۆتورلىق ويدىڭ شىعارماشىلىق وبرازدارىنا قاتىسى كورىنىس بەرىپ جاتادى. ال مىنا كارتينادا ءبارى كەرىسىنشە, ول ومىردە بولعان ناقتىلى وقيعالاردىڭ نەگىزىندە ورىلگەن. وسى تۇرعىدان كەلگەندە, ءفيلمنىڭ ەلباسى شىعارمالارىنىڭ جەلىسىنەن شىقپاي, ومىردەگى شىندىقتى ونەردەگى كەسكىنگە اينالدىرا بىلگەنى انىق بايقالادى. سودان دا بولار, ونداعى كەز كەلگەن وقيعا مەن ەپيزودتار كورەرمەندى بەيجاي قالدىرمايدى. جالپى, ەپيكالىق قۇلاشتا تۇسىرىلگەن كارتينانى تەبىرەنبەي وتىرىپ كورۋ استە مۇمكىن ەمەس. كارتيناداعى اكتەرلەردىڭ شىنايى ويىنىنا, رەجيسسەر مەن اكتەر اراسىنداعى تىعىز بايلانىس ناتيجەسىندە ءوربىپ وتىرعان وقيعا جەلىسىنە سەنەسىڭ. اكتەردى ەكران ارقىلى وقي الاسىڭ, ۇلكەن پلاندار ارقىلى رەجيسسەر ءوز ويىن شەبەر جەتكىزە بىلگەن, پلانداردىڭ اۋىسۋى, راكۋرستار, جارىق پەن مونتاج, دىبىستىڭ وزىنە ءتان دراماتۋرگيالىق شەشۋشى ساتتەرى ءفيلمدى تۇتاستاندىرىپ, كادرارالىق ءريتمدى قۇرايدى. وسى تۇستا كارتينا رەجيسسەرى رۇستەم ابدىراشەۆتىڭ ءوز ءىسىن جوعارى دەڭگەيدە اتقارىپ شىققاندىعىن جانە دە كاسىبي دەڭگەيدەگى مامان ەكەندىگىن دالەلدەي تۇسكەندىگىن ايتا كەتۋىمىز كەرەك.
فيلمدە كەڭەس وكىمەتى تۇسىنداعى ءومىر سيپاتىن, ۇلتتار دوستىعىن, قاراپايىم ەڭبەك ادامدارىنىڭ ءومىرىن, سول كەزدەگى جاستاردىڭ ومىرگە دەگەن تالپىنىسىن, ولاردىڭ كۇيىنىشى مەن ءسۇيىنىشىن, ءومىر ءۇشىن كۇرەستە قايسار دا, جىگەرلى ادامداردىڭ قاشاندا جەڭىپ شىعاتىنىن رەجيسسەر كورەرمەنىنە دايەكتى جەتكىزە بىلگەن.
ومىردەن الىنعان وقيعاسى وربىگەن سايىن شيرىعىپ, ۇدايى ديناميكالىق سەرپىنمەن دامىپ وتىراتىن ءفيلمنىڭ مازمۇنى دا بارىنشا باي. فيلم كەڭەس وكىمەتى تۇسىنداعى 1950-1960 جىلدار كەزەڭىندەگى وقيعالاردى قامتيدى. باس كەيىپكەر سۇلتاننىڭ تەمىرتاۋ قالاسىنداعى مەتاللۋرگيالىق زاۋىتقا جۇمىسقا بارۋى, سول جەردەن ۋكرايناعا وقۋعا اتتانۋى, دنەپرودزەرجينسكىدەگى وقۋىن اياقتاپ, تەمىرتاۋ قالاسىنداعى زاۋىتقا قايتىپ ورالىپ, ەڭبەك جولىن باستاۋى فيلم سيۋجەتىنە ارقاۋ بولعان.
ەندى ءفيلمنىڭ باستى كەيىپكەرى سۇلتاننىڭ بولمىسىنا توقتالىپ وتسەك. جاسىنان العىر, وجەت, وقۋ-بىلىمگە جانى قۇمار سۇلتاننىڭ اكە ءسوزىن تىڭداپ, ءوزى بالا جاسىنان ارمانداعان ۇشقىشتىڭ وقۋىنا ءتۇسىپ تۇرىپ, بارماي قالۋى — سۇلتاننىڭ ءازيز اكە كوڭىلىن قالدىرعىسى كەلمەگەندىگىنەن بولعان امالسىز شارا ەدى. اكەسىنىڭ «قاي قالاسىندا بولسا دا, قازاقستاننىڭ ءبىر جەرىندە تۋىڭدى تىككەنىڭ دۇرىس بولار ەدى» دەگەن ەمەۋرىنىن ايتقىزباي ۇققان سۇلتان اكە تىلەگىن ەكى ەتپەي ورىندادى. ءوز ەركىمەن تەمىرتاۋ قالاسىنا اتتانىپ, ەشبىر قيىندىقتان تايسالماي, قايناعان قارا جۇمىستىڭ بەل ورتاسىنان ءبىر-اق شىعادى. مۇنىڭ ءوزى دە ونىڭ ۇلاعاتتى ۇل عانا ەمەس, بىردەن باتىل شەشىم قابىلداي الاتىن ەرىك-جىگەر يەسى ەكەندىگىن دالەلدەي تۇسەدى. ءبىراز ۋاقىتتان كەيىن كومسومولدىق جولدامامەن ۋكراينا قالاسىنا اتتانادى. بۇل جەردە دە العىر دا زەرەك سۇلتان وقۋدا بىردەن ۇستازدارىنىڭ كوزىنە ءتۇسىپ, ۇزدىك شاكىرت اتانادى. وسىلايشا, كوپ ۇزاماي وقۋىن اياقتاپ, تەمىرتاۋ قالاسىنداعى ەڭبەك جولىن باستايدى. قانداي قيىن جۇمىس بولماسىن الدىڭعى قاتاردان كورىنەدى. قاشاندا نامىسقا تىرىسىپ, العا ۇمتىلادى. بۇكىلوداقتىق جاستار سەزىنە دەلەگات بولىپ سايلانىپ, ماسكەۋگە دە بارىپ قايتادى.
سارا ەسىمدى قىزعا عاشىق بولۋ وقيعاسى قىزىقتى بەينەلەنگەن. عاشىق جىگىت سۇيگەنى ءۇشىن بارىنە دە دايىن. ءتىپتى, ول ءۇشىن حورعا جازىلىپ, بي دە بيلەيدى. مۇنىسى بەكەر دە بولعان جوق. ۇناتقان قىزى ومىرلىك جارىنا اينالادى. شاڭىراق قۇرىپ, ءسابيلى بولادى.
سۇلتان دوستىقتى قادىرلەي بىلەتىن, جاقىندارى ءۇشىن جانىن دا ايامايتىن ەرجۇرەك جىگىت. زاۋىتتا بولعان جارىلىستا بيكوش ەسىمدى دوسىن امان الىپ قالۋ ءۇشىن جانۇشىرا جىگىرىپ, قالىڭ ءورتتىڭ ىشىنە ەنىپ كەتەدى. اۋرۋحانا توسەگىنە تاڭىلعان دوسىن كورگەندە جانى قينالادى. ال, جۇمىسكەرلەردىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىنىڭ جاسالۋى ءۇشىن باتىل قادامدارعا بارىپ, باسشىلاردىڭ الدىندا جاسقانباستان ءوز تالاپتارىن قويادى. حالىقتىڭ ءسوزىن تومەندە وتىرىپ جەتكىزە المايتىندىعىنا كوزى جەتكەندە ولاردىڭ قۇقىن قورعاۋ ءۇشىن پارتكوميتەتتىڭ حاتشىسى بولۋعا كەلىسىمىن بەرەدى. بۇل جولدا سۇلتاندى ساياسات, مەملەكەت ءىسى, ەل بولاشاعى جولىنداعى اتقارىلاتىن قابىرعالى ىستەر كۇتىپ تۇرعان ەدى.
فيلم قازىرگى زامانعى ەڭ وزىق تەحنيكالىق جابدىق-جاراقتارمەن تۇسىرىلگەن. سوندىقتان لەنتا وتە ساپالى شىققان. بۇل رەتتە قويۋشى-وپەراتورلار الەكساندر پلوتنيكوۆ پەن ساپار كويچۋمانوۆتىڭ جۇمىستارىنىڭ جوعارى كاسىبي دەڭگەيدەن كورىنگەنىن دە ايتا كەتۋىمىز كەرەك.
فيلمنەن تۇيگەنىمىز, ءبىزدىڭ ۇلان-بايتاق ەلىمىزدى بالا جاسىنان جەتى ونەردى جانىنا سەرىك ەتىپ ءوسىپ, سەگىز قىرلى, ءبىر سىرلى ازامات بولىپ جەتىلگەن ۇلى تۇلعا باسقارادى. وسىنىڭ ءبارى, اينالىپ كەلگەندە, ادامدى ايرىقشا ماقتانىش سەزىمىنە بولەيدى. ءوسىپ كەلە جاتقان ءبۇگىنگى ۇرپاققا, ەل بولاشاعى جاستارعا ەلباسىنىڭ ءجۇرىپ وتكەن جولى ومىرلىك باعىت-باعدار, ۇلگى-ونەگە بولۋى ءتيىس.
ادەتتە, تۇشىمدى تۇسىرىلگەن ءفيلمدى جۇرت ءبىر كورۋمەن شەكتەلىپ قالمايدى. قايتالاپ تاماشالاسا, جالىقتىرماي جاميعاتتى وزىمەن ىلەستىرە اكەتەتىن وسىنداي رۋحاني قۇندىلىقتىڭ قۇرامىنا تاعى ءبىر تاتىمدى تۋىندى كەلىپ قوسىلدى. بۇل فيلم كىم-كىمنىڭ دە ەسىنە جالىنداعان جاستىق شاعىن تۇسىرەرى حاق. ەندەشە, جاقسى دۇنيەنى كورمەككە, كورىپ, جاقسى باعا بەرمەككە اسىعايىق, اعايىن!
سماعۇل ەلۋباي,
جازۋشى.
