«بۇگىندە ۇلتتىق پاركتەردە كولىك ءۇشىن جابدىقتالعان تۇراقتارعا, كەمپينگتەرگە, جاڭا سانيتارلىق كابينالارعا اسا قاجەتتىلىك بايقالادى. مينيسترلىك حالىقارالىق تاجىريبە نەگىزىندە مارشرۋتتار مەن سوقپاقتاردى جەتىلدىرۋدى قاراستىرۋدا. وسى ايادا قازىرگى زامانعى ۆيزيت-ورتالىقتار, مەديتسينالىق پۋنكتتەر, كەمپينگتەر, ەتنواۋىلدار جانە ت.ب. قۇرۋ كوزدەلىپ وتىر. وسىعان بايلانىستى ءتيىستى شەبەرلىك جوسپارلارى ازىرلەنۋدە. ولار جۇرتشىلىقپەن تالقىلانىپ جاتىر. سونىمەن قاتار جەكە ينۆەستورلاردى تارتۋ بويىنشا جۇمىس جۇرگىزىلۋدە. بۇعان قوسا, ەكوتۋريزمدى دامىتۋدىڭ 2030 جىلعا دەيىنگى بولجامدى مۇمكىندىكتەرى ەسەپتەلدى. جەكە ينۆەستيتسيالار كولەمى 70 ملرد تەڭگەگە جەتەدى. تۋريستەردىڭ اعىنى 12,2 ملن ادامعا دەيىن ۇلعايادى. 12 مىڭعا جۋىق قوسىمشا جۇمىس ورنى قۇرىلادى» دەگەن بولاتىن.
مينيسترلىك بۇل ويىن جاڭا ەكولوگيالىق كودەكس ارقىلى زاڭداستىرا تۇسپەك. 5 قاراشادا ۆەدومستۆو «مەملەكەت-جەكەشەلىك ارىپتەستىكتى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن, ونىڭ ىشىندە كونتسەسسياعا بەرۋگە جاتپايتىن وبەكتىلەر تiزبەسىن بەكىتۋ تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇكىمەتىنىڭ 2017 جىلعى 6 قاراشاداعى №710 قاۋلىسىنا وزگەرىستەر ەنگىزۋ تۋرالى جازبا جاريالادى. ەلەكتروندى ۇكىمەت پورتالىندا جارىق كورگەن جازبادا مەملەكەت-جەكەشەلىك ارىپتەستىكتى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن, ونىڭ ىشىندە كونتسەسسياعا بەرۋگە جاتپايتىن وبەكتىلەر تiزبەسiنەن «ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋماقتاردى» الىپ تاستاۋ ۇسىنىلعان. الماتىداعى ەكولوگيالىق قوعامنىڭ اشۋىن تۋعىزعان دا ءدال وسى ۇسىنىس. ولاردىڭ ايتۋىنشا, ەرەكشە قورعالعان تابيعي اۋماقتاردا (ەقتا) مەملەكەت-جەكەمەنشىك ارىپتەستىكتى ەنگىزۋ دۇرىس ەمەس.
«قاۋلى – قولدانىستاعى زاڭناماعا سايكەس, ەقتا – مەملەكەت-جەكەشەلىك ارىپتەستىك ء(مجا) جۇرگىزىلە المايتىن نىسانداردىڭ ءبىرى. قازىر ەكولوگيا مينيسترلىگى ەكوتۋريزمدى دامىتۋعا شاقىرۋ ارقىلى ۇزاق مەرزىمدى ءمجا كەلىسىمشارتتار جاساۋدى شەشۋگە تىرىسىپ جاتىر. جالپى ەقتا-دا ءمجا مەحانيزمىن قولدانۋ يدەياسىنىڭ ءوزى ەكولوگيالىق زاڭناما قاعيداتتارىنا قايشى كەلەدى. ەكولوگيالىق كودەكستىڭ 5 بابى 15-تارماعىندا «جوسپارلانىپ وتىرعان شارۋاشىلىق جانە وزگە دە قىزمەتتiڭ ەكولوگيالىق قاۋiپتiلiگi پرەزۋمپتسياسى جانە ونى جۇزەگە اسىرۋ تۋرالى شەشiمدەر قابىلداعان كەزدە قورشاعان ورتاعا جانە حالىقتىڭ دەنساۋلىعىنا اسەرiن باعالاۋ مiندەتتiلiگi» تۋرالى ايتىلعان» دەلىنگەن ەكولوگيالىق قوعام مالىمدەمەسىندە.
ەكولوگتار ءمجا اكىمشىلىك قوردى تەرىس پايدالانۋعا, جەكە مۇددەلەردىڭ العا شىعۋىنا اكەلىپ سوقتىرارىن Bankwatch Network زەرتتەۋلەرى دالەلدەگەنىن, سىبايلاس جەمقورلىق تا وسى مەحانيزمنىڭ باس اۋرۋىنا اينالعانىن, سونداي-اق تەندەر وتكىزۋ ناتيجەسى دە اركەز ويداعىداي بولا بەرمەيدى دەگەن كوزقاراستى العا تارتادى.
– ءمجا مەحانيزمى قازاقستاندا بىرنەشە جىلدان بەرى قولدانىلىپ كەلەدى جانە قازىرگى سىرتقى باسقارۋ تيپىنە جانە ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي ايماقتار تەرريتورياسىندا ۇزاق مەرزىمدى كەلىسىمشارتتار جاساۋعا ساي كەلمەيدى. قازىرگى ءمجا تۋرالى زاڭ وتە كۇردەلى جانە تۇسىنىكسىز. ەكولوگيا مينيسترلىگى وسىنداي جولمەن ءساتتى جۇزەگە اسقان حالىقارالىق كەلىسىمشارتتار تۋرالى مىسالدار كەلتىرمەدى, – دەيدى «كوكجايلاۋدى ساقتايمىز» باستاماشىل توبىنىڭ وكىلى ەلەنا ەرزاكوۆيچ.
«زەلەنوە سپاسەنيە» ەكولوگيالىق قوعامىنىڭ توراعاسى سەرگەي كۋراتوۆ ىلە الاتاۋى ۇلتتىق پاركى اۋماعىندا قۇرىلىستىڭ بەلسەندى ءجۇرىپ جاتقانىن, جەكە كاسىپكەرلەردىڭ بۇل ارەكەتىنەن كوشكىن ءجۇرىپ, ەروزيا قالىپتاساتىنىن ايتادى.
– ۇلتتىق پاركتەر اۋماعى, نەگىزىنەن الماتىعا جاپسارلاس ايماقتار قاتتى وزگەرىسكە ۇشىراعان. كەي ورىندارعا بارۋدىڭ ءوزى مۇڭ. ماسەلەن, بۇرىنعى «الما-اراسان» ءساناتوريى جەكەشەلەنگەن, ياعني ول جاقپەن وتۋگە بولمايدى. «پروسۆەششەنەتس» ءساناتوريى, بۋتاكوۆكا شاتقالىنىڭ دا جاعدايى وسىعان ۇقساس, – دەيدى كۋراتوۆ.
بەلگىلى جۋرناليست, ەكوبەلسەندى سەرگەي پونومارەۆ تە مينيسترلىك باستاماسىنا قارسى.
– كولساي كولىنىڭ جاعالاۋى اۆتوتۇراق, كەمپينگكە تولعان, بارلىق قىزمەت اقىلى. ۇلتتىق پاركتىڭ ديرەكتورىمەن سويلەستىم. سىزدەرگە قانشاما تۋريست كەلەدى, نەگە ءتارتىپ ورناتپايسىزدار دەدىم. ول الدىڭعى ديرەكتور تۋريستەردەن تۇسەتىن بارلىق اقشانى ءوزى الىپ وتىراتىن كومپانيامەن پايداسىز كەلىسىمشارت جاساسقانىن, ال اۋماقتى مەملەكەتتىك ينسپەكتورلار تازالايتىنىن, كەلىسىمشارتقا داۋ ايتۋ مۇمكىن ەمەس ەكەنىن ايتتى. ال وسىنداي كەلىسىمشارتتى 49 جىلعا ءبىر-اق جاساپ تاستاسا نە بولادى؟ جاقىندا ەلدىڭ بارلىق ۇلتتىق پاركىندە دە وسىنداي احۋال ورنايتىن سەكىلدى, – دەيدى س.پونومارەۆ.
م.مىرزاعاليەۆ ۇكىمەت باسشىسى اسقار مامينگە جولداعان تۇسىندىرمە جازباسىندا بۇل جوبانى قابىلداۋ جايسىز جانە تەرىس الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جانە (نەمەسە) قۇقىقتىق سالدارلارعا اكەپ سوقتىرمايتىنىن ايتادى. «ۇلتتىق پاركتەردىڭ ۋچاسكەلەرىن مەملەكەت-جەكەشەلىك ارىپتەستىككە بەرۋ ينۆەستورلار تاراپىنان سەنىمدى ارتتىرۋعا ىقپال ەتەدى جانە تيىسىنشە ءتۋريزمدى دامىتۋعا, قوسىمشا جۇمىس ورىندارىن قۇرۋعا, اۋىلدىق ەلدى مەكەندەردى دامىتۋعا قارجى سالىمدارىنىڭ كولەمى ۇلعايادى. مەملەكەتتىك بيۋدجەتتەن قاراجات نەگىزىنەن تابيعات قورعاۋ مەكەمەلەرىن ۇستاۋعا عانا بولىنەدى. اقىلى قىزمەتتەر كورسەتۋدەن تۇسەتىن قاراجات تابيعات قورعاۋ مەكەمەلەرىنىڭ شوتتارىنا تۇسەدى جانە مەملەكەتتىك بيۋدجەتتەن قاراجات بولىنبەيتىن تۋريزم ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋعا جۇمسالادى. بۇل ءوز كەزەگىندە تۋريستىك اعىمنىڭ ارتۋىنا جانە سالىق تولەمدەرىنىڭ ۇلعايۋىنا ىقپال ەتەدى», دەيدى مينيستر.
ەكولوگتار بولسا «ۆەدومستۆو بيزنەستى قولداۋ مەن ەكوتۋريزمدى دامىتۋدى سىلتاۋ ەتىپ بيۋدجەت قارجىسى مەن جەردى تالان-تاراجعا سالعالى وتىر» دەپ سانايدى.
«ەشبىر شەنەۋنىك, ەشبىر كاسىپكەر ەقتا-نى كليماتتىق وزگەرىستەر سالدارىن جەڭىلدەتەتىن, بيوالۋانتۇرلىلىكتى قولدايتىن, سۋ رەسۋرستارىن ساقتايتىن, ەكولوگيالىق قاۋىپسىزدىكتى نىعايتاتىن ستراتەگيالىق فاكتور رەتىندە قاراستىرمايدى. تابيعي ايماقتاردى ارالاپ شىققان تاجىريبەلى زاڭگەرلەر دە, قۇقىق قورعاۋ قىزمەتكەرلەرى دە ۋچاسكەلەردىڭ يەسىن, شەكاراسىن, نىسانالى ماقساتىن بىلە المادى. وسىعان دەيىن ۇزاق مەرزىمگە جالعا بەرىلگەن نىسانداردا ۇنەمى داۋ تۋىنداپ, ءىس سوتقا دەيىن جەتىپ جاتتى. دەمەك, بۇل سالا ماڭىزدى رەفورماعا وتە مۇقتاج جانە ول رەفورما اشىق ءارى كەڭ تالقىلاۋدان ءوتىپ, ەقتا-نى دامىتۋ جانە بيوالۋانتۇرلىلىكتى ساقتاۋ بويىنشا حالىقارالىق كەلىسىمگە سايكەستىگى تۇرعىسىنان ەكسپەرتيزادان ءوتۋى ءتيىس. ءدال قازىرگى ءالسىز دايىندىق جاعدايىندا تەرريتوريانى باسقارۋ جانە ينۆەستيتسيالاۋ بويىنشا جاڭا ءتارتىپ ەنگىزۋ ەش قيسىنسىز. ءمجا ەنگىزىلسە, وندا ينۆەستورلار مۇددەسىن قورعايتىن زاڭ كۇشەيەدى. ال ءبىزدىڭ لاندشافتتى كىم قورعايدى؟ ەكولوگيالىق قوعامداستىق ۇكىمەتتىڭ ەقتا-دا ءمجا ەنگىزۋ تۋرالى باستاماسىنا قارسى. ەقتا-نىڭ نەگىزگى ءرولى – بيوالۋانتۇرلىلىك پەن لاندشافتاردى ساقتاۋ. ءدال وسى ءتارتىپ كەز كەلگەن شەشىمدى قابىلداۋ كەزىندە باسىمدىققا يە بولۋى ءتيىس. ەقتا ستراتەگيالىق نىسان بولعاندىقتان اركەز مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ باسقارۋىندا قالۋى كەرەك» دەلىنگەن مالىمدەمەدە.
قازىرگى ەكولوگيالىق كودەكس 2007 جىلدىڭ 9 قاڭتارىندا قابىلدانعان. 2018 جىلى جاڭا ەكولوگيالىق كودەكستىڭ تۇجىرىمداماسى بەكىپ, 2019 جىلى جەلتوقساندا رەداكتسيا جاسالىپ, پارلامەنتكە جولداندى.
«مەملەكەت-جەكەشەلىك ارىپتەستىكتى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن, ونىڭ ىشىندە كونتسەسسياعا بەرۋگە جاتپايتىن وبەكتىلەر تiزبەسىن بەكىتۋ تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇكىمەتىنىڭ 2017 جىلعى 6 قاراشاداعى №710 قاۋلىسىنا وزگەرىستەر ەنگىزۋگە بايلانىستى قوعامدىق تىڭداۋ وتكىزۋ 20 جەلتوقسانعا جوسپارلانعان.
الماتى
