جاقىندا ەكونوميكالىق دامۋ جانە ساۋدا مينيسترلىگىندە پرەمەر-ءمينيستردىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى ومىرزاق شوكەەۆتىڭ توراعالىعىمەن “كەدەن وداعى: مۇمكىندىكتەرى مەن پەرسپەكتيۆالارى” اتتى دوڭگەلەك ۇستەل وتكەندىگىن گازەتىمىزدىڭ الدىڭعى ساندارىندا حابارلاعان ەدىك. وندا بىرقاتار ۆەدومستۆو باسشىلارى مەن وكىلدەرى, عالىمدار قاتىسىپ كەدەن وداعى بىزگە نە بەرەدى دەگەن تاقىرىپ توڭىرەگىندە ويلارىن ورتاعا سالىپ, پىكىر بولىسكەن بولاتىن.
اتالمىش دوڭگەلەك ۇستەل بارىسىندا ءبىرىنشى ۆيتسە-پرەمەر ومىرزاق شوكەەۆ كەدەن وداعى اياسىندا قابىلدانعان ءاربىر كەلىسىم بويىنشا جۇمىس توبىن قۇرۋدى ۇسىندى. سونداي-اق, ونىڭ قۇرامىنا مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ وكىلدەرىنەن بولەك دەپۋتاتتار مەن عالىمداردى قوسۋ قاجەتتىگى دە باسا ايتىلدى. بۇل رەتتە كەدەن وداعى اياسىنداعى ءاربىر كەلىسىم بويىنشا قاتىسۋشى بارلىق ەلدەر قانداي دا ءبىر ىمىراعا كەلۋى كەرەكتىگى العا تارتىلدى. سونىمەن بىرگە ومىرزاق ەستاي ۇلى تەمىر جول تاريفتەرىندەگى كەيبىر اسا ماڭىزدى ماسەلەلەردى دە ۇدايى نازاردا ۇستاۋ كەرەكتىگىن ايتتى. بۇلار ىرگەلى ماسەلەلەر, سول سەبەپتى ءاربىر كەلىسىم بويىنشا جۇمىس توبىن قۇرىپ, قۇرامىنا دەپۋتاتتار مەن عالىمداردى كىرگىزىپ, تالقىلاۋ قاجەت دەپ ەسەپتەيمىن. ءبىز تالقىلاۋعا ىنتالىمىز. بۇل بارىنشا كۇردەلى دە تەرەڭ ءىس بولعاندىقتان ءبىر جەرلەرىندە كەلەڭسىزدىك جىبەرىپ الۋ ىقتيمالدىعى جوعارى, دەدى ءوز سوزىندە ءبىرىنشى ۆيتسە-پرەمەر.
بۇل كەدەن وداعىنا قاتىستى ماسەلەلەر تالقىلانىپ وتىرعان العاشقى جيىن ەمەس. بۇعان دەيىن دە ەلىمىز ۇكىمەتى باستاماسىمەن كەدەن وداعىنىڭ مۇمكىندىكتەرى مەن كەلەشەگىن كاسىپكەرلەر جان-جاقتى تالقىلاعان بولاتىن. قول جەتكىزىلگەن كەلىسىمدەردىڭ بارلىعىنىڭ ءۇش تاراپقا دا ىڭعايلى بولۋى كەرەكتىگى ايتىلعان سول جيىننىڭ زاڭدى جالعاسى بولىپ تابىلاتىن شاراعا بۇل جولى كەدەن وداعى كوميسسياسىنىڭ جاۋاپتى حاتشىسى س. گلازەۆ, ەكونوميكالىق دامۋ جانە ساۋدا ءمينيسترى جانار ايتجانوۆا, قارجى ءمينيسترى بولات جامىشەۆ, اۋىل شارۋاشىلىعى ۆيتسە-ءمينيسترى ارمان ەۆنيەۆ, پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى ك.ساعاديەۆ, سول سياقتى ر.الشانوۆ, م.ماحمۇتوۆا, ك.بەرەنتاەۆ, س.بايزاقوۆ, ف.كلوتسۆوگ سىندى رەسەي مەن قازاقستاننىڭ بەلگىلى عالىمدارى مەن ساراپشىلارى قاتىستى.
كەدەندىك كەدەرگىلەردى الىپ تاستاۋ كووپەراتسيا تالاپتارىن جەڭىلدەتەدى, تەحنولوگيالىق كۇردەلى وندىرىستەردىڭ مۇمكىندىكتەرىن كەڭەيتەدى. بۇل جۇمىستاردىڭ قانداي جەڭىلدىك اكەلەتىنىن كۇردەلى ونىمدەردى شىعاراتىندار عانا تۇسىنەدى. كەدەن وداعى وزگە حالىقارالىق ۇيىمدارعا قاراعاندا وتە جىلدام قۇرىلىپ جاتقان ۇيىم. ونىڭ سەبەبى دە بار. ويتكەنى, وعان قاتىسۋشىلار بۇرىن ءبىر جۇيەدە بولعان ەلدەر. ياعني, ەكونوميكالىق قۇرىلىمى, باسقارۋ تەتىكتەرى, ءتىپتى دامۋ قارقىنى دا كوپ الشاق ەمەس, دەدى جيىندا كەدەن وداعى كوميسسياسىنىڭ جاۋاپتى حاتشىسى س.گلازەۆ. ول ءۇش ەلدىڭ بىرىگۋى مەن ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىكتىڭ ەكونوميكالىق تۇرعىداعى ارتىقشىلىقتارىنا توقتالدى. جاۋاپتى حاتشىنىڭ كولىك ۇيىمدارى بەرگەن مالىمەتتەرگە جۇگىنە وتىرىپ ايتۋىنا قاراعاندا, رىنوكتا اينالىمعا تۇسەتىن تاۋارلار ۋاقىتىنىڭ 60 پايىزى كەدەندىك تىركەۋ بەكەتتەرىنە كەتەتىن كورىنەدى. مۇنىڭ بارلىعى ءونىمنىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن تومەندەتەدى. ال كەدەندىك جانە وزگە دە كەدەرگىلەردىڭ الىنۋى تاۋار اينالىمى جولىندا كووپەراتسيانىڭ قوياتىن تالاپتارىن جەڭىلدەتىپ, تەحنولوگيالىق جاسالۋى قيىن ءونىم تۇرلەرىن ءوندىرۋدىڭ مۇمكىندىكتەرىن كەڭەيتە تۇسەدى.
پارلامەنت ءماجلىسىنىڭ دەپۋتاتى ك.ساعاديەۆ ءوز سوزىندە ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىكتىڭ دامۋ كەلەشەگى تۋرالى كەڭىرەك توقتالدى. عىلىمي ورتادان رەسەي عىلىم اكادەمياسى, حالىق شارۋاشىلىعىن بولجاۋ ينستيتۋتىنىڭ زەرتحانا جەتەكشىسى فەليكس كلوتسۆوگ ءسوز الىپ, قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ قازىر وتە جوعارى قارقىنمەن دامىپ جاتقاندىعىن تىلگە تيەك ەتتى. 2009 جىلعى ەكونوميكالىق دامۋدىڭ باياۋلاۋىنان قازاقستان وتەدى, ءوتىپ قانا قويماي بۇرىنعى قارقىنىن قايتا قالپىنا كەلتىرۋ مۇمكىندىگى بار. ءتىپتى, ەكونوميكالىق وسىمگە قول جەتكىزە الادى. قازاقستان, رەسەي جانە بەلارۋستى بىرىكتىرىپ وتىرعان كەدەن وداعى – تازا ەكونوميكالىق ۇيىم. بۇل وداقتىڭ ءۇش ەلدەگى باعاعا اسەرى قانداي بولماق دەگەن ماسەلە ءجيى كوتەرىلەدى. بۇل رەتتە كەز كەلگەن شەشىم ورتاق كەلىسىم ارقىلى عانا قابىلدانادى, دەپ اتاپ ءوتتى عالىم.
الەۋمەتتىك قۇنى جوعارى دۇنيەلەر – قۇرال-جابدىق, ءدارى-دارمەك تاعى باسقا دا سالالارعا قاتىستى وزگەرىستەر تەك قانا ءۇش تاراپتىڭ كەلىسىمى ارقىلى جۇزەگە اسادى, دەگەن ەكونوميكالىق دامۋ جانە ساۋدا ءمينيسترى جانار ايتجانوۆا تاريفتەردىڭ ءوسىپ قانا قويماي, ارزانداۋى دا مۇمكىن ەكەندىگىن العا تارتتى. ءمينيستردىڭ ايتۋىنشا, ءاربىر وزگەرىس سايىن كەلىسىم قۇقىعىنا جۇگىنەتىن بولامىز. ەكونوميكالىق دامۋ جانە ساۋدا ءمينيسترى جانار ايتجانوۆا حانىم وسىعان دەيىن “ەگەمەن قازاقستان” گازەتىنە بەرگەن سۇحباتىندا كەدەن وداعىنىڭ بىرىڭعاي كەدەندىك ءتاريفى جانە تاريفتىك ەمەس رەتتەۋدىڭ بىرىڭعاي جۇيەسى تۋرالى تولىق بايانداپ بەرگەن بولاتىن. مينيستردىڭ ايتۋىنشا, وداققا بىرىگۋ تۋرالى كەلىسسوزدەر باستالعاندا ءۇش مەملەكەت اراسىنداعى يمپورتتىق تاريف ستاۆكالارىنىڭ 40 پايىزى ءبىر دەڭگەيدە ەكەن. ال قالعان 60 پايىزىن وداققا مۇشە ءار ەلدىڭ مەملەكەتتىك مۇددەسىن ەسكەرە وتىرىپ, ءبىر دەڭگەيگە كەلتىرۋ ماسەلەسى تۋىندادى. دەگەنمەن, ۇزاق تا تاباندى كەلىسسوزدەردىڭ ناتيجەسىندە 400-دەن اسا تاۋارلارعا بىرىڭعاي كەدەندى تاريف قولدانۋ ءۇشىن 3-5 جىل اراسىنداعى وتپەلى كەزەڭ قاراستىرىلىپ وتىر. وسى كەزەڭ ىشىندە جەڭىلدەتىلگەن كەدەندىك باجبەن يمپورتتالاتىن تاۋارلاردىڭ تىزىمىنە تەمىر جول ۆاگوندارى, ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرىن شىعاراتىن كاسىپورىندار پايدالاناتىن شيكىزاتتار كىرەتىندىگىن ايتقان بولاتىن.
“كەدەن وداعىنىڭ قىر-سىرىن قوعام اشىق تالقىلاۋى ءتيىس. بۇعان ەشقانداي كەدەرگى جوق”, – دەدى ءبىرىنشى ۆيتسە-پرەمەر ومىرزاق شوكەەۆ. ءتىپتى, وسى وداقتىڭ قۇقىقتىق بازاسىن زەرتتەپ, كەلىسىمدەردى سارالايتىن ارنايى توپ قۇرۋ دا جوسپاردا تۇر. ونى قاجەتتى قۇرال-جابدىقتارمەن قامتاماسىز ەتەمىز. ءبىز قاجەتتىڭ بارلىعىن الىپ بەرۋگە دايىنبىز. سوسىن ورتاق ەسەپتەردى جاسايمىز. ايتپەسە بىزدە دە ءتيىستى ينستيتۋتتار بار, بىراق ولار ءوز شەڭبەرىندە جۇمىس ىستەۋدە. ال ءبىزدىڭ مۇددەمىز ءبىر, ءبارىمىز ءبىر مەكتەپتىڭ تۇلەكتەرىمىز. مەنىڭ ويىمشا جۇمىس توبىن قۇرۋىمىز كەرەك”, دەپ وسى دوڭگەلەك ۇستەلدە ايتىلعان اڭگىمەلەردىڭ نۇكتەسىن قويدى.
ەكى ەلدىڭ دە عىلىمي ەليتاسى ءبىراۋىزدان ينتەگراتسيالانۋ ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىكتىڭ مۇشەلەرىنىڭ دامۋىنا وڭ اسەر ەتەتىندىگىن اتاپ كورسەتتى. دوستاستىقتىڭ 3 ەلى بىرىگە وتىرىپ, ورتاق ۇلكەن ءبىر رىنوكتى قۇرايتىن بولادى. وعان 170 ميلليون تۇتىنۋشى كىرەتىن بولادى. ەكونوميكالىق تيىمدىلىكتى ءسوز ەتەتىن بولساق, بەلگىلى ءبىر جەتىستىككە, ماڭىزدى ەكونوميكالىق كورسەتكىشكە 2015 جىلعا تامان قول جەتكىزەتىن بولامىز دەگەن بولجام بار. بۇل ىشكى جالپى ءونىمنىڭ 15 پايىزعا كوتەرىلۋى نەمەسە 400 ملرد. دوللار ارقىلى سيپاتتالادى. ال قازاقستانعا كەلەتىن بولساق, بولجامدار بويىنشا ول 20 ملرد. دوللاردى كورسەتەدى. بۇل ءبىر جاعىنان ۇلكەن مۇمكىندىكتەر اشاتىن بولسا, ەكىنشى جاعىنان باسەكەلەستىكتى كۇشەيتە تۇسەدى.
العاشقى وتىرىسقا رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ ونەركاسىپ جانە ساۋدا ءمينيسترى ۆ.حريستەنكو قاتىسقان بولاتىن. ول جولى ءبىرلەستىككە مۇشە ەلدەر اۋماعىنداعى بيزنەسكە كەدەرگىلەردى جويۋ, سونداي-اق شەكتەۋلەردى الىپ تاستاۋ, كەدەن وداعى ەلدەرى كاسىپورىندارىن وزگە رىنوكتاردا باسەكەلەستىككە قابىلەتتى بولا الاتىن دەڭگەيگە جەتكىزۋ تۋرالى ماسەلەلەر تالقىلانعان-دى. كەزەكتى وتىرىستا تەمىر جول تاريفتەرىنىڭ ءۇش جاققا دا ىڭعايلى بولۋ كەرەكتىگى ايتىلدى. بۇل ماسەلە كوپتەن بەرى شەشىمىن تاپپاي كەلەدى. وسى ورايدا ايتا كەتەتىن ءبىر ءجايت, قازاقستان مەن رەسەي ۇكىمەتتەرى باسشىلارىنىڭ وسىنداي ماڭىزدى ماسەلەلەردىڭ ورتاق شەشىمىن تابۋعا باعىتتالعان ەكىجاقتى سۇحباتتاستىقتى بەلسەندىرۋگە ارنالعان باعىت ۇستانۋىنىڭ ماڭىزى وتە زور.
بۇگىنگى جاھاندانۋ ۇدەرىسىندە قالىپتاسقان جاعداي تىعىز ينتەگراتسيالانباي, وقشاۋلانىپ ءومىر سۇرۋگە بولمايتىندىعىن دالەلدەپ وتىر. مەملەكەت باسشىسى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ كەشەگى كەڭەس وداعى ىدىراعاننان بەرگى كەزەڭدە دوستاستىق ەلدەرىن ەكونوميكالىق ينتەگراتسيالانۋعا ۇندەگەن بالاماسىز باستامالارىنىڭ نەگىزىندە ومىرگە كەلگەن كەدەن وداعى وڭىرلىك ينتەگراتسيالانۋدىڭ جاڭا ۇلگىسى بولىپ تابىلادى. بۇل ءبىزدىڭ وتاندىق كاسىپكەرلەرگە, ءىرى ءوندىرىس سالالارىنا جاڭا مۇمكىندىكتەر اشادى. وتاندىق ءوندىرىسشىلەرگە 170 ميلليوننان استام تۇتىنۋشىسى بار ۇلكەن رىنوكقا شىعۋعا جاعداي جاسايدى. ءبىزدىڭ كاسىپكەرلەرىمىزدىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن شىڭدايدى. قورىتا ايتقاندا, كەدەن وداعىنداعى باسەكەلەستىك “ولە جامان بولماساڭ, ولە كەدەي بولماسسىڭ” دەگەن حالىق دانالىعىن ەل كاسىپكەرلەرىنىڭ تاعى ءبىر ەستەرىنە سالادى.
ءابدىراحمان قىدىربەك.
سوڭعى جاڭالىقتار
زاڭگەرلەر جاڭا كونستيتۋتسيانىڭ تۇجىرىمداماسىن تالقىعا سالدى
اتا زاڭ • كەشە
ەكونوميكالىق قىلمىسقا قاتىسى بارلار تىزىمگە الىنادى
ەكونوميكا • كەشە
