قازاق ءتىل بىلىمىندە كۇردەلى اتاۋلار 1980 جىلدارعا دەيىنگى ەڭبەكتەردە ءسوز تۇلعاسىنىڭ ءبىر ءتۇرى – كۇردەلى ءسوز دەگەن ۇعىمدا مورفولوگيالىق كاتەگوريا رەتىندە قاراستىرىلىپ كەلگەنى, 1989 جىلدان باستاپ ءسوزجاسام جۇيەسىندە قارالا باستاعانى بەلگىلى.
كۇردەلى اتاۋلاردىڭ كەڭ تاراعان ءبىر ءتۇرى زاتتىڭ كۇردەلى اتاۋلارىن ءسوزجاسام جۇيەسىندە كەشەندى تۇردە ارنايى زەرتتەۋ پروفەسسور بالقيا قاسىم ەڭبەكتەرىنەن باستالادى دەسەك, كۇردەلى اتاۋلاردىڭ ول جاساعان باستى تۇجىرىمدامالارىنا توقتالىپ كورەيىك. ءبىرىنشى, كۇردەلى اتاۋلاردى انىقتاۋ جونىندەگى تۇجىرىمداماعا كەلسەك, ب.قاسىم كۇردەلى اتاۋلاردى انىقتاۋ ءۇشىن, لينگۆيستيكادا قالىپتاسقان ءۇش ءتۇرلى ۇستانىم-بەلگىگە سۇيەنەدى. ونىڭ ءبىرىنشىسى, ماعىنالىق تۇتاستىق بەلگىسى. بۇل بەلگى بويىنشا كۇردەلى اتاۋدىڭ قۇرامىنداعى سىڭارلاردىڭ ارقايسىسى ءار باسقا لەكسيكالىق ماعىنانى ەمەس, ءبىرتۇتاس ماعىنانى ءبىلدىرىپ جەكە اتاۋ بولادى (جەزقازعان, كوكقاسقا, بوزبالا). ەكىنشى, قۇرىلىمدىق تۇتاستىق بەلگىسى. كۇردەلى اتاۋ دا جالاڭ ءسوز ءتارىزدى پاراديگمالىق قاتىناستارعا تۇسە الادى, بىراق ونىڭ سىڭارلارىنىڭ ارقايسىسى بولەك-بولەك ەمەس, تۇتاسقان كۇيىندە تۇرلەنىپ ءبىر تۇلعاعا يە بولادى. سىڭارلارىنىڭ ورنىن اۋىستىرىپ, قالىپتاسقان كۇيىن وزگەرتۋگە بولمايدى. ءۇشىنشىسى, سينتاكسيستىك تۇتاستىق بەلگىسى. كۇردەلى اتاۋلار سويلەۋ, قاتىسىم ارەكەتىندە دايار قالپىندا قولدانىلىپ, لەكسيكالىق بىرلىك رەتىندە سويلەمنىڭ ءبىر مۇشەسى بولادى. ەكىنشى, كۇردەلى اتاۋلاردىڭ ۋاجدىلىگىنە بايلانىستى تۇجىرىمداما. ءسوزدىڭ ۋاجدىلىگى جايىنداعى زەرتتەۋلەرگە سۇيەنە وتىرىپ, ءتىل بىلىمىندە بۇرىن نەگىزىنەن سينتەتيكالىق ءسوزجاسامدا قولدانىلىپ كەلگەن ۋاجدىلىك, ۋاجدەمە تەورياسىن اۆتور اناليتيكالىق ءسوزجاسامدا قولدانىپ, سوزجاسامدىق ۋاجدەمە تەورياسىن ءارى قاراي كەڭەيتكەن. اتالىمدىق بەلگى, ونى تاڭداۋ تۋرالى تۇجىرىمدامادا اۆتور اتاۋدىڭ پايدا بولۋىندا اتالاتىن نىساننىڭ وزىنە ءتان بەلگىسىن انىقتاۋعا, ياعني بەلگى تاڭداۋدىڭ ءمانى زور ەكەنىنە كوڭىل اۋدارعان. كۇردەلى اتاۋلاردىڭ تاريحي قالىپتاسۋى جايىنداعى بايلامىندا عالىمنىڭ تۇسىندىرۋىنشە, قازاق تىلىندەگى كۇردەلى اتاۋلاردىڭ العاشقى قالىپتاسۋ كەزەڭى كونە تۇركى (ورحون-ەنيسەي) زامانىنان باستالىپ, ودان كەيىنگى ورتاعاسىرلىق داۋىرلەردە جەتىلىپ, سارالانىپ وتىرعان. كۇردەلى اتاۋلاردىڭ نەگىزىندە ءسوز تىركەستەرى جاتىر. ولاردىڭ اتاۋلىق قىزمەتىنە اۋىسۋى ءسوز تىركەسىنىڭ ونوماسيولوگيالىق سيپاتىنا بايلانىستى. ماسەلەن, اتقا ءمىنۋ تىركەسى ونوماسيولوگيالىق نەگىزدى جاساسا, وسى تىركەستىڭ الدىڭعى سىڭارى ونوماسيولوگيالىق بەلگىنى تانىتادى, ال ودان شىققان اتقامىنەر كۇردەلى اتاۋ بولىپ تابىلادى. وسىلايشا ءسوز تىركەسىنەن كۇردەلى اتاۋلىق لەكسەمالار تۋىندايدى. كۇردەلى اتاۋلاردىڭ مازمۇنىنا قاراي توپتاستىرۋ, سوزجاسامدىق تيپتەر جايىنداعى تۇجىرىمدامادا بالقيا قاسىم كۇردەلى اتاۋلاردى “ادام”, “قوعام”, “تابيعات” ء(ا.قايدار بويىنشا) سالالارىنا قاتىستى تاقىرىپتارعا جىكتەپ, سوزجاسامدىق تيپتەردى انىقتايدى. كۇردەلى سوزجاسامدىق تيپتەر تۋىندى اتاۋلاردىڭ سىرتقى قۇرىلىمدىق تۇرپاتىمەن جانە ىشكى سەمانتيكالىق بەلگىلەرىمەن انىقتالاتىنىن كورسەتەدى. كريتەري رەتىندە ولاردىڭ ءۇش ءتۇرلى ەرەكشەلىگىنە توقتايدى: ءبىرىنشى تۋىندى اتاۋلاردىڭ لەكسيكا-گرامماتيكالىق ەرەكشەلىگى; ەكىنشى تۋىندى اتاۋ مەن تۋدىرۋشى نەگىزدەردىڭ ماعىنالىق قاتىناسىنداعى ەرەكشەلىگى; ءۇشىنشى تۋىندى اتاۋدىڭ جاسالۋىنداعى سوزجاسامدىق قۇرالدار مەن تاسىلدەردىڭ ەرەكشەلىگى. كۇردەلى اتاۋلاردىڭ سەمانتيكاسىنا بايلانىستى ولاردىڭ كوپماعىنالى, سينونيمدىك, ومونيمدىك سيپاتىن اشىپ كورسەتكەن. ءسوزجاسامدى زەرتتەۋشىلەر كۇردەلى اتاۋلاردىڭ جاسالۋىندا مەتافورالاردىڭ قىزمەتىنە جەتە ءمان بەرمەگەنىن ەسكەرتىپ, ولاردى قىزمەتىنە قاراي: اتاۋىشتىق مەتافورالار (ەگەۋقۇيرىق, بىزتۇمسىق), تانىمدىق مەتافورالار (عالامشار, تۇساۋكەسەر), ەكسپرەسسيۆتى-باعالاۋشى مەتافورالار (جەكسۇرىن, وقجىلان), ت.ب. دەپ سارالاپ زەرتتەگەن. قورىتا ايتقاندا, قازاق ءتىل بىلىمىندە سوزجاسامعا قاتىستى بۇرىنعى تەوريالىق تۇجىرىمدار نەگىزىنەن دارا اتاۋلارعا بايلانىستى بولىپ كەلگەنى, بۇل تۇجىرىمدار كۇردەلى اتاۋلار ماسەلەسىن تولىق شەشۋگە مۇمكىندىك بەرمەيتىنى بەلگىلى. بالقيا قاسىم ەڭبەكتەرىندە كۇردەلى اتاۋلاردىڭ تەوريالىق نەگىزدەرى ەكى باستى ماسەلەنىڭ: ۋاجدەمە جانە اتالىم ماڭىندا دامىتىلىپ, كۇردەلى اتاۋلاردىڭ دەربەس لەكسەما مارتەبەسىنە يە بولۋىنىڭ زاڭدىلىقتارى اشىلعان. جوعارىدا ايتىلعانداي, تۇجىرىمدامالاردى قازاق ءسوزجاسامىنىڭ ءالى دە قالىپتاسۋ ۇستىندەگى كومپوزيتتانۋ تەورياسىن دامىتىپ, جەتىلدىرۋگە قوسىلعان ماڭىزى زور ۇلەس دەپ باعالاۋعا بولادى. ع. قاليەۆ, اباي اتىنداعى قازۇپۋ-دىڭ پروفەسسورى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى.
