ۇلىبريتانيادا پارلامەنت سايلاۋىنىڭ 6 مامىردا وتەتىنى تۋرالى حابار تەك بريتاندىقتاردى عانا ەمەس, الەم ساياساتشىلارىن دا ەلەڭ ەتكىزدى. بۇل سايلاۋ – ۇلكەن بيلىكتىڭ سايلاۋى. جەڭىسكە جەتكەندەر الەمدەگى ەڭ قۋاتتى ەلدەردىڭ بىرىندە بيلىك تىزگىنىن ۇستايدى.
جەڭىلگەندەر جەڭگەنگە قۇرمەتپەن قارايدى
قاشان دا بۇل ەلدە سايلاۋ ناۋقانى ۇلكەن ساياسي بەلسەندىلىك جاعدايىندا وتەدى. ساياسي پارتيالاردىڭ كۇرەسىن ءتۇسىنەسىڭ, جەكە ادامدار دا بۇل ساياسي تاڭداۋدا ءوز كوزقاراسىن ءبىلدىرۋدى ازاماتتىق بورىشتاي سانايدى. ساياسي پارتيالار دەگەندە, بريتانيا قاۋىمىنداعى ءداستۇرلى كۇرەس نەگىزگى ەكى پارتيانىڭ – لەيبوريستىك جانە كونسەرۆاتيۆتىك پارتيالاردىڭ اراسىندا وتەدى, وعان اراكىدىك ليبەرال-دەموكراتيالىق پارتيانىڭ قوسىلاتىنى بار.
سوڭعى كەزدە لەيبوريستەردىڭ جولى بولىپ تۇر. ولار ون ءۇش جىل بويى بيلىك باسىندا. الدىمەن ءۇشىنشى مەرزىمگە سايلانعان توني بلەر, ءوزىنىڭ بەدەلى ءبىرشاما تومەندەگەنىن اڭعارىپ, قارجى ءمينيسترى بولعان گوردون براۋنعا جول بەردى. بۇل تاكتيكالىق قادام ەدى. ادەتتە حالىق بىرسىدىرعىدان “جالىعادى”, وزگەرىس بولعانىن قالايدى. توني بلەردىڭ تۇسىندا دا, ونىڭ سوڭعى بيلىك كەزىندە دە ەلدىڭ جاعدايى اناۋ ايتقانداي ناشارلاي قويعان جوق. جەتىستىك تە, كەمشىلىك تە بولدى. بىراق جۇرت جاڭالىق كۇتەدى. ونى جاڭا ادام اكەلەتىندەي كورىنەدى. لەيبوريستەر پارتياسىنىڭ باسشىلىعى براۋنعا توقتادى.
سايلاۋ ناۋقانى باستالىسىمەن-اق ساراپشىلار بولجام ايتۋعا كىرىستى. العاشقى ساۋالدامانىڭ ناتيجەسى حالىقتىڭ ىقىلاسى كونسەرۆاتيۆتىك پارتيانىڭ جاعىندا ەكەنىن اڭعارتتى. مۇنى دا حالىقتىڭ پسيحولوگيالىق كوڭىل-كۇيىنە بايلانىستىرۋعا بولار. ادەتتە بار كەمشىلىك بيلىكتەگىلەرگە ارتىلادى. جۇرت وزدەرىنىڭ باسىنا تۇسكەن قيىندىقتى سولاردان كورەدى. تەك بريتاندىقتاردىڭ عانا ەمەس-اۋ, بۇكىل الەم جۇرتشىلىعى ەكونوميكالىق داعدارىستىڭ اۋىرتپالىعىنا تاپ بولدى. ەندى لەيبوريستەردىڭ سونى ءوز مويىندارىنا ارتۋى ءتيىس. سودان دا, You Gov كومپانياسىنىڭ زەرتتەۋلەرىنە قاراعاندا, سايلاۋ ءدال ءبۇگىن وتە قالسا, حالىقتىڭ 41 پايىزى كونسەرۆاتورلارعا, 31 پايىزى لەيبوريستەرگە داۋىس بەرمەك كورىنەدى. ال ءىسم كومپانياسى ءجۇرگىزگەن ساۋالداما بويىنشا بۇل ەكى پارتيا اراسىنداعى ايىرماشىلىق 4 پايىزدى عانا قۇرايدى.
ارينە, جاعداي ناۋقان بارىسىندا ايتارلىقتاي وزگەرەدى. اڭگىمە پارتيانىڭ بۇل ناۋقاندى قالاي جۇرگىزەتىنىنە دە بايلانىستى. سول كۇنى-اق پرەمەر-مينيستر براۋن ەلدى ارالاۋعا شىقتى. ال كونسەرۆاتورلاردىڭ كوسەمى دەۆيد كەمەرون جۇرتتى تاعى دا بەس جىل لەيبوريستەردىڭ, ونىڭ كوسەمى براۋننىڭ بيلىگىندە بولۋعا كونبەۋگە شاقىردى. كونسەرۆاتورلار “قوعام ۇمىتقان قاۋىم – جاستار مەن قارتتاردى, بايلار مەن كەدەيلەردى, قارالار مەن اقتاردى, گوموسەكسۋاليستەر مەن گەتەروسەكسۋالداردى” قورعايتىندىقتارىن مالىمدەدى. ءدال وسىنداي ۇرانمەن حالىقتىڭ ىقىلاسىن وزىنە اۋدارۋ قيىن-اۋ دەيسىڭ.
ناقتى جاعداي جەتەكشى ءۇش پارتيا – كونسەرۆاتيۆتىك, لەيبوريستىك جانە ليبەرال-دەموكراتيالىق پارتيالاردىڭ كوسەمدەرىنىڭ تەلەپىكىر سايىسىنان كەيىن انىقتالاتىن بولادى. مۇندا پارتيالاردىڭ باعدارلامالارى عانا ەمەس, كوسەمدەردىڭ پىكىرسايىستىق شەبەرلىگى دە سىنعا تۇسەدى. بۇگىنگە دەيىن سايلاۋشىلاردىڭ ۇشتەن بىرىندەيى ءالى كىمگە داۋىس بەرەتىندىكتەرىن ايقىنداماسا, سول پىكىرسايىس تاڭداۋ جاساۋعا كومەكتەسەدى.
بۇل ەلدە قالىپتاسقان جاقسى ءداستۇر – كۇرەس كەزىندە قارسىلاستار ءبىر-بىرىنە قاتتى-قاتتى سىن ايتادى, ال سايلاۋدىڭ قورىتىندىسى شىققاننان كەيىن جەڭىلگەندەر جەڭگەندەرگە قۇرمەتپەن قارايدى. وپپوزيتسيانىڭ بيلىكتى بالاعاتتاۋى جوق, ەل مۇددەسى ءۇشىن اتقارىلىپ جاتقان ىسكە قولداۋى بار. بيلىك تە وپپوزيتسيانىڭ پاراساتتى سىنىنا اركەز قۇلاق اسادى, ولاردى جاۋ سانامايدى.
مۇنى وركەنيەت ونەگەسى دەسەك بولار.
مىقتىلاردىڭ كۇش سىناسپاعانى جاقسى
الەمدەگى ۇلكەن ءبىر جاڭالىق – وسى اپتانىڭ بەيسەنبى, جۇما كۇندەرى برازيليادا بريك وداعىنىڭ ءسامميتى ءوتتى. بريك دەگەن برازيليا, رەسەي, ءۇندىستان جانە قىتاي دەگەندى بىلدىرەدى. دەمەك, وسى ەلدەردىڭ باسشىلارى باس قوسىپ, وزدەرىن تولعاندىرعان ماسەلەلەر جونىندە پىكىر الماستى.
جالپى, ىنتىماقتىق ماقساتىندا وداق قۇرعان جاقسى-اق. تەك ول ەكىنشى ءبىر وداققا قارسى بولماسىن دەيىك. ۇلكەن قيىندىقتان كۇش بىرىكتىرىپ شىعىپ جاتسا, ۇلكەن ءبىر اسۋلارعا كۇش بىرىكتىرىپ كوتەرىلىپ جاتسا, ونى بارىنشا قۇپتاعان ءجون. الەمدەگى ەڭ الىپ ەلدەر قاتارىنا جاتاتىن قىتاي, ءۇندىستان, برازيليا جانە رەسەي سياقتى ەلدەر باس بىرىكتىرىپ, جاقسىلىققا باستاماشى بولىپ, كەلەڭسىزدىككە قارسى تۇرىپ جاتسا, ول باسقالار ءۇشىن دە يگىلىكتى شارۋا.
بريك-ءتىڭ قۇرىلۋىن جۇرتشىلىق وڭ قابىلدادى. ەلدەردىڭ جاقىنداسۋىنا, ورتاق ماسەلەنى بىرىگىپ شەشۋىنە جاعداي جاسايتىن قادام رەتىندە وعان ءبىراز ءۇمىت تە ارتىلىپ وتىر. بۇل وداقتى ناسيحاتتاۋعا رەسەي پرەزيدەنتى دميتري مەدۆەدەۆتىڭ ءوزى دە ارالاسىپ, بريك ءسامميتى قارساڭىندا ول جايىندا ماقالا دا جاريالادى. “2010 جىلدىڭ 15-16 ءساۋىرىندە برازيليادا وتەتىن بريك ءسامميتى – جاس تا بولسا, ءوزىنىڭ العاشقى قادامدارىنان-اق حالىقارالىق بەدەلگە يە بولعان جيىن, – دەپ جازدى ول. – بۇعان دا تاڭدانۋعا بولماس, ويتكەنى, وعان كىرەتىن مەملەكەتتەر دۇنيە ءجۇزى اۋماعىنىڭ 26 پايىزىن الىپ جاتىر, الەم حالقىنىڭ 42 پايىزى وسى ەلدەردە جانە الەمدىك ىشكى جالپى ءونىمنىڭ 14,6 پايىزى وسىندا وندىرىلەدى...”.
ەل باسشىسىنىڭ بۇل ايتقاندارىن تولىق تۇسىنىستىكپەن قابىلداۋعا بولار. بىراق رەسەي اقپارات قۇرالدارى وزدەرىنىڭ ادەتىنە باسىپ, بريك-ءتى ناسيحاتتاۋدى داڭعازاعا اينالدىرا باستادى. ەڭ جوسىقسىزدىعى – ونى باسقا قۇرىلىمدارعا قارسى قويىپ, قالاي دا ءبىر شيەلەنىسكە اپارىپ تىرەگىسى كەلەدى. سوندا ولاردىڭ تاپقانى – ء“تورتتىك” دەپ اتالاتىن بريك-ءتى بۇرىننان جۇرتقا بەلگىلى الەمدەگى ەڭ الەۋەتتى ەلدەر كلۋبى “ۇلكەن سەگىزدىككە” قارسى قويۋ. سوندا ولاردىڭ ايتپاعى – “ۇلكەن سەگىزدىكتىڭ” كۇنى ءوتتى, بولاشاق – “تورتتىكتە” كورىنەدى.
بۇل رەتتە رەسەيدىڭ “نوۆوستي” اقپارات اگەنتتىگىنىڭ ساياسي شولۋشىسى دميتري كوسىرەۆ ەرەكشە بەلسەندىلىك كورسەتىپ ءجۇر. ونىڭ دا بەلگىلى ءبىر توپتىڭ تاپسىرىسىن ورىنداۋشى ەكەنىن اڭعارۋعا بولادى. بۇل جەردە ءبىز الەمنىڭ باي ەلدەرىن بىرىكتىرگەن “ۇلكەن سەگىزدىك” كلۋبىنا ەمەشەگىمىز ءۇزىلىپ, ارا تۇسەيىك دەپ تۇرعانىمىز جوق, اڭگىمە جەتەكشى ەلدەردىڭ ءبىر توبىن ەكىنشىسىنە قارسى قويۋ پيعىلى جايىندا بولىپ وتىر.
وسىناۋ پاسىق يدەيا اۆتورلارىنىڭ ءبىر بەيشارالىعى – باسقاعا تاس لاقتىرامىن دەپ الدىمەن ءوز ەلىنە ايتارلىقتاي كۇيە جاققانىن اڭعارمايدى. “يزۆەستيا” گازەتى جاقىندا ولەدى دەيتىن سول “سەگىزدىكتىڭ” ءبىر ءمۇشەسى – رەسەي. راس, كەيىن رەسەيدى “سەگىزدىكتەن” شىعارىپ تاستاۋ كەرەك دەگەن دە ءسوز ايتىلعانى بار. قالاي دەگەندە دە, “ۇلكەن سەگىزدىك” جامان بولسا, ول رەسەيگە دە تيەدى.
جالپى, سوناۋ 1975 جىلى قۇرىلعان “ۇلكەن سەگىزدىك” (بۇرىن “جەتىلىك”) كلۋبىنىڭ بۇرىنعى كەزىن ايتپاعاندا, سوڭعى كەزەڭدە الەم الدىندا تۇرعان وزەكتى ماسەلەلەردى تالقىلاپ, اسىرەسە, دامۋشى ەلدەرگە, اشتىقتان كۇيزەلگەن افريكاعا كومەك قولىن ۇسىنعان قادامدارىن ابدەن-اق قولداۋعا بولار ەدى. سوڭعى الەمدىك داعدارىستان شىعۋ جولدارىن ىزدەستىرۋدەگى دە وسى كلۋبتىڭ باستاماشىلىعى اتاپ ايتارلىق.
بريك-ءتىڭ جارناماشىلارى ونىڭ الەمدەگى ورنىن العا توسادى. بۇل رەتتە ولاردىڭ “سەگىزدىكتى” قومسىناتىنداي دا ءجونى جوق. ايتالىق, ىشكى جالپى ءونىم كولەمى جونىندە رەسەيدى اقش ون وراپ السا, جاپونيا ءتورت, گەرمانيا ءۇش وراپ الادى. سودان دا كوپ جايدى اڭعارۋعا بولار ەدى. مۇنى دا “يزۆەستيا” گازەتىنىڭ “تورتتىك” “سەگىزدىكتىڭ” ۇستىنە شىعادى دەگەن داڭعوي تۇجىرىمىنا وراي ايتىپ وتىرمىز.
قالاي بولعاندا دا, جەتەكشى ەلدەردىڭ ءبىر توبىن ەكىنشىسىنە قارسى قويۋ – ارانداتۋشىلىق يدەيا. بريك وداعى وعان بىرىككەن ەلدەردىڭ قارقىندى دامۋىنا سەپتىگىن تيگىزەر بولسا, وعان اق جول تىلەگەن ءلازىم. كەيبىرەۋلەردىڭ كوكسەگەنىندەي, ولار “ۇلكەن سەگىزدىكپەن” باسەكەلەستىكتى ماقسات تۇتار بولسا, ونىڭ بولاشاعى كۇماندى.
ماماديار جاقىپ.
سوڭعى جاڭالىقتار
زاڭگەرلەر جاڭا كونستيتۋتسيانىڭ تۇجىرىمداماسىن تالقىعا سالدى
اتا زاڭ • كەشە
ەكونوميكالىق قىلمىسقا قاتىسى بارلار تىزىمگە الىنادى
ەكونوميكا • كەشە
