قازاق پەن ازەربايجان ۇلتتارىنىڭ اراسىندا پالەندەي ايىرماشىلىق تا جوق دەيدى ءوزى. قايتا كوڭىلىمەن ساراپتاۋىنا قاراعاندا, تۇركى تىلدەس ەكى حالىقتىڭ تىلىندە دە, عاسىرلار بويى ۇستانىپ كەلە جاتقان سالت-ءداستۇرى مەن ادەت-عۇرپىندا دا ۇقساستىق مول. الدىمەن باۋىرمالدىلىعى, قوناقجايلىلىعى, كەڭپەيىلدىلىگى.
سامير جارقايىڭ اۋدانىنىڭ گاستەللو اۋىلىنداعى مەكتەپتە ءبىلىم العان. ءبىلىم وشاعىندا وقىپ جۇرگەن كەزىندە كىلەڭ قازاق بالالارىمەن دوس بولىپتى. سول دوستىعى ارقىلى ءتىل ۇيرەنگەن. كەيىن ەر جەتە كەلە, جەرگىلىكتى جۇرتتىڭ سالت-ءداستۇرىن, ادەت-عۇرپىن مەڭگەرگەن. سويتسە, ءوز وتباسىلارىنداعى ۇستانىمدارىمەن ۇندەس ەكەن. اكە-شەشەسىنىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, تۇپكى تامىرى ءبىر ەكى حالىقتىڭ سالت-ءداستۇرى ءبىر ارنادان باستاۋ الاتىنداي. قازىرگى كۇنى سامير يسمايلوۆتى سويلەگەن سوزىنە, ءبىلىم-بىلىگىنە قاراپ, قازاقتىڭ جىگىتى ەكەن دەپ قالاتىندار دا از ەمەس. كەز كەلگەن بەيتانىسپەن تىلدەسە كەلگەندە, ءاپ-ساتتە جاقىنداسىپ كەتەدى. ويتكەنى وڭىندە بولماسا تىلىندە ايىرماشىلىق جوق. وسىلايشا, سامير شابانوعلى جەرگىلىكتى جۇرتتىڭ كوزايىمىنا اينالىپ كەتتى. ءتىپتى كەيبىر بالالارى ورىس تىلىندە سويلەيتىن اتا-انالار قازاقتىڭ باي ءتىلىن مەيلىنشە مەڭگەرگەن ءبىزدىڭ كەيىپكەرىمىزدى جاقسى قىرىنان مىسال ەتە باستاپتى. ال سامير شابانوعلىنىڭ ءوزى بولسا الداعى ۋاقىتتا تىلدەردى وقىتۋ ورتالىعىنىڭ ارنايى كۋرستارىنا جازىلىپ, اعىلشىن ءتىلىن جەتىك مەڭگەرسەم دەيدى. ويتكەنى ءۇش ءتىلدى مەڭگەرۋ ۋاقىت تالابى دەپ سانايدى.
– كەڭپەيىل قازاق حالقىنىڭ ىزەتى مەن ىزگىلىگىنە قايران قالامىن, – دەيدى سامير شابانوعلى, – كوشەدە كەلە جاتساڭ بۇرىن كورىپ-بىلمەگەن, تانىمايتىن ادامدار قوس قولىن ۇسىنىپ امانداسىپ, قۇرمەت كورسەتىپ جاتادى. ال كورشى-قولاڭ, جورا-جولداستاردىڭ ۇيىنە بارا قالساڭ, ء«دام اۋىز تي» دەپ قۇشاق جايا قارسى الادى. مۇنداي قوناقجايلىلىق ءبىزدىڭ ازەربايجان حالقىندا دا بار. ءدام ادامداردى جاقىنداستىرادى. اۋىل قاريالارى ء«بىر كۇن دامدەس بولعان ادامدارعا قىرىق كۇن سالەم بەرۋ كەرەك» دەگەن ەرتەدەن كەلە جاتقان ءتامسىلدى ءجيى ايتادى. ءوز باسىم قازاقتىڭ اسىن ۇناتامىن. اس سوڭىندا سورپا ءىشىپ, ەل تىرلىگى جايلى ەستى اڭگىمەلەر ايتىپ, كەيىنگى بالالارعا ءجون-جوسىق كورسەتىپ وتىرعان قانداي تاماشا؟! ءبىزدىڭ وتباسىمىز ارمەنيادا تۇرعان. ەڭ العاش قاراباقتى وت شالىپ, دۇنيە دۇرلىككەن كەزدە بەيبىتشىلىك نۇرى شالقىعان قازاقستانعا كوش باسىن تۇزەدىك. جالعىز ءبىز عانا ەمەس, ارمەنيادا تۋىپ-وسكەن, تالاي ازەربايجاننىڭ وتباسى تورتكۇل دۇنيەگە تارىداي شاشىلىپ, توز-توز بولىپ كەتتى. الىستان ارىپ-اشىپ كەلگەندە, قازاق جۇرتى ىستىق قۇشاعىن جايىپ, مەيىر-شاپاعاتىن توگىپ قارسى الدى. قازىر بۇل جەردە جۇزدەگەن ۇلتتىڭ وكىلى تاتۋ-ءتاتتى تۇرىپ جاتىر. مەنىڭ ايتار ءبىر تىلەگىم بار, وسى قازاقستاندا كىندىك قانى تامعان, وسى ەلدى وتانىم دەپ سانايتىن كەز كەلگەن وزگە ۇلت وكىلى قازاقتىڭ ءتىلىن, سالتىن, ءداستۇرىن مەيلىنشە مەڭگەرىپ, قۇرمەتتەۋلەرى قاجەت.
ءوزىنىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, توننىڭ ىشكى باۋىنداي ارالاساتىن دوستارى – قازاق جىگىتتەرى وتە كوپ ەكەن. ولار ءاردايىم دوستىق قولدارىن ۇسىنىپ تۇرادى. ماسەلەن, قازىر جالپاق دۇنيەنى جامان تۇماۋ جايلاعان كەزدە سامير شابانوعلى جۇمىسسىز وتىر. ء«بورى ارىعىن بىلدىرمەس» دەگەندەي, قيىندىققا قايسارلىقپەن توتەپ بەرىپ كەلە جاتسا, قوس قولتىعىنان دەمەيتىندەر قازاق دوستارى. ونى ءوزى ىشتەي يمانداي ۇيىعان ريزاشىلىعىمەن تاپتىشتەپ تۇرىپ ايتادى.
– ومىردە نە بولمايدى؟ ەل تىنىش بولسىن. ارازدىقتىڭ اۋىرتپالىعىن ءبىز كوردىك قوي. تويعا جەتەلىك. توي دەمەكشى, ماعان ناۋرىز تويى وتە ۇنايدى. بۇرىن ءبىز دە تويلايتىنبىز. جالپى كورىنىس, ىشكى مازمۇن ءبارى بىردەي. تەك ءبىز ناۋرىز بايرام دەيمىز, وزگەسىندە ايىرماشىلىق جوق. سول ءتارىزدى ادامگەرشىلىكتى ۇلىقتاۋ, كىسىلىكتى ءپىر تۇتۋ جاعىنان كەلگەندە ەكى حالىقتىڭ جان-دۇنيەسى, تانىم-تۇيسىگى ەگىز ءتارىزدى,– دەيدى سامير شابانوعلى.
ءتۇتىنىن ءتۇزۋ ۇشىرىپ, سۋىن ءىشىپ وتىرعان جەردى قۇرمەتتەۋ ەڭ الدىمەن پاراساتتىڭ بەلگىسى. كەڭپەيىل قازاق دالاسىن جايلاعان وزگە ۇلت وكىلدەرى وسىنداي ازاماتتاردان ونەگە السا, قانەكەي!..
اقمولا وبلىسى,
جارقايىڭ اۋدانى
