دات ءۋربانيسى, قالالاردىڭ كەلبەتىن جاساۋمەن اتى شىققان دارىندى ديزاينەرلەردىڭ ءبىرى يان گەيل الماتىعا كەلدى. مەگاپوليس قالالاردا قاپتاپ بارا جاتقان اۆتوموبيلدەردەن ءارىلتۋدىڭ تەتىكتەرىن بىلەتىن يان گەيلدىڭ ساپارى كەلەشەكتە قالاداعى كولىك قوزعالىستارىنان كورىنەدى دەپ كۇتىلۋدە. لوندون, نيۋ-يورك, مەحيكو, مەلبۋرن, كوپەنگاگەن سياقتى قالالاردىڭ باسشىلارىنا كەڭەس بەرىپ, قويان-قولتىق جۇمىس ىستەگەن ساۋلەتكەر الماتى قالاسىنىڭ اكىمىمەن كەزدەستى.
دات ءۋربانيسى, قالالاردىڭ كەلبەتىن جاساۋمەن اتى شىققان دارىندى ديزاينەرلەردىڭ ءبىرى يان گەيل الماتىعا كەلدى. مەگاپوليس قالالاردا قاپتاپ بارا جاتقان اۆتوموبيلدەردەن ءارىلتۋدىڭ تەتىكتەرىن بىلەتىن يان گەيلدىڭ ساپارى كەلەشەكتە قالاداعى كولىك قوزعالىستارىنان كورىنەدى دەپ كۇتىلۋدە. لوندون, نيۋ-يورك, مەحيكو, مەلبۋرن, كوپەنگاگەن سياقتى قالالاردىڭ باسشىلارىنا كەڭەس بەرىپ, قويان-قولتىق جۇمىس ىستەگەن ساۋلەتكەر الماتى قالاسىنىڭ اكىمىمەن كەزدەستى.
اتاقتى ديزاينەر قاي قالامەن جۇمىس ىستەسە دە الدىمەن جاياۋ جۇرگىنشىلەر مەن ۆەلوسيپەدشىلەرگە ارنالعان جولداردى كىرىكتىرۋدى قاراستىرادى. ماسەلەن, بيىل ونى ماسكەۋ مەرى شاقىرىپ, قاپتاعان ماشينالاردىڭ لەگىنەن قۇتقارۋدى سۇراعان. جۋرناليستەرمەن كەزدەسۋ بارىسىندا اڭگىمەنى ەسكى ەستەلىكتەردەن باستاعان ارحيتەكتور:
– 1960 جىلدارى قالالاردىڭ ارحيتەكتورلىق ديزاينى مەن جوبالاۋ جۇمىستارى سىناق تۇرىندە جۇرگىزىلدى. بۇل سۇمدىق كەزەڭدەر ەدى, – دەدى.
ۋاقىت وتە كەلە بۇل قاتەلىكتەر تۇزەتىلە باستاعان. الايدا, سول 60-شى جىلدارى قالا كوشەلەرى تەك اۆتوموبيل قوزعالىستارىنا عانا بەيىمدەلگەن ەدى. ودان بەرى دە 50 جىلدان استام ۋاقىت ءوتتى. قازىر يان گەيل ءوزىنىڭ تۋعان قالاسى كوپەنگاگەن كولىك كەپتەلىستەرىنەن ارىلىپ, ۆەلوسيپەدشىلەر مەن جاياۋ جۇرگىنشىلەر جولاقتارى پايدا بولعانىن ايتادى.
– مەن ءۇشىن قالا مەن ونىڭ ينفراقۇرىلىمىنىڭ دامۋى كوشەدە بالالاردىڭ كوپتەپ جانە الاڭسىز جۇرۋىمەن ولشەنەدى, – دەيدى گەيل مىرزا.
ادامزات بالاسىنا يگىلىگىن تيگىزىپ جۇرگەن اتاقتى ديزاينەردىڭ ارقاسىندا قازىر كوپەنگاگەن تۇرعىندارىنىڭ ۇشتەن بىرىنەن استامى ۆەلوسيپەدپەن, كارگوبايكالارمەن (الدىنا بالا سالىپ جۇرەتىن ۆەلوسيپەد سياقتى كولىك) جۇرەدى. يان گەيلدىڭ ارقاسىندا ەۋروپادا جاياۋ جۇرگىنشىلەر جۇرەتىن ەڭ ۇزىن سترەگەت كوشەسى پايدا بولعان. سول سياقتى ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيى جاعىنان الەمدەگى ەڭ ۇزدىك 10 قالانىڭ قاتارىنا كىرەتىن 6 قالادا يان گەيلدىڭ ۇلەسى بار.
سونىمەن, تانىمال يان گەيل الماتىدا قالا ديزاينى بويىنشا لەكتسيا وقىدى. قالا ديزاينىن جاياۋ جۇرگىنشىلەر مەن ۆەلوسيپەدشىلەرگە لايىقتاپ جاساۋ جونىندە ونىڭ وقىعان لەكتسياسىنا الماتى قالاسىنىڭ اكىمى احمەتجان ەسىموۆ قاتىسىپ, مۇنداي مۇمكىندىكتى, ديزاينەرلەر, ارحيتەكتورلار, جوبالاۋ ۇيىمدارىنىڭ باسشىلارى, جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ ستۋدەنتتەرى دە جىبەرگەن جوق.
ۋربانيكالىق كونتسەپتسيا اۆتورى ءوزىنىڭ قالانى قالاي بارىنشا تارتىمدى ەتۋگە بولادى دەگەن كوزقاراسىمەن ءبولىستى. يان گەيل قالا اۋماعىن قانشالىقتى ءتيىمدى پايدالانۋعا بولاتىندىعى تۋرالى, كولىك تۇراقتارى مەن ونى بارىنشا ازايتۋ جونىندەگى ويلارىن ورتاعا سالدى. ونىڭ مول تاجىريبەسى الەمنىڭ ءىرى مەگاپوليستەرى مەن باسقا دا قالالاردا ءتيىمدى پايدالانىلدى.
«سىزدەردىڭ قالالارىڭىز بارىنشا جاسىل, اعاشتارى كوپ, كوشەلەرىڭىز كەڭ ەكەن. بۇل تروتۋارلاردى, ۆەلوسيپەد, ترامۆاي جولدارىن, اۆتوموبيل قوزعالىسىن سىيدىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. قالا كەلبەتىن وزگەرتۋدە مۇمكىندىكتەرىڭىز وتە مول. كولىك قۇرىلىمىن تەڭەستىرۋگە ابدەن بولادى», دەيدى يان گەيل.
ءوز كەزەگىندە الماتى اكىمى مەگاپوليستە كولىك كەپتەلىسىن ازايتۋدا قىرۋار جۇمىستار اتقارىلىپ جاتقاندىعىن, ۆەلوسيپەدتى ۇتىمدى پايدالانۋ ءىسى كەڭىنەن ناسيحاتتالۋدا ەكەندىگىن جەتكىزدى. مىسالى, سوڭعى بەس جىل ىشىندە ۆەلوسيپەد ساتۋ قالادا 6 ەسە ۇلعايعان, ونى جوندەيتىن شەبەرحانالار دا پايدا بولۋدا. الماتى كونتسەپتسياسىندا جەراستى پاركينگتەرىنە, مۋنيتسيپالدى كولىككە ۇلكەن ءمان بەرىلۋدە.
«1600 اۆتوبۋستىڭ تەڭ جارتىسى مۋنيتسيپيالدىكى ءارى گازبەن جۇمىس ىستەيدى. بۇدان وزگە ءبىز 195 جاڭا تروللەيبۋس ساتىپ الدىق, مەتروپوليتەننىڭ جاڭا ستانسالارىن سالۋدامىز, جرت-ءتىڭ جوباسى دا قولعا الىنۋدا. قوعامدىق كولىكتىڭ جۇمىسىن رەتكە كەلتىرگەن سوڭ كەيبىر كوشەلەردە جەڭىل اۆتوموبيلدەرگە شەكتەۋ قويىلادى. ءسويتىپ, ءبىز جاياۋ جۇرگىنشى مەن ۆەلوسيپەدشىلەرگە كەڭ جول اشاتىن بولامىز. الماتىدا سوڭعى جىلدارى ۆەلوشەرۋ ءجيى ءوتىپ كەلەدى, مەن ءوزىم ايتىپ وتكەندەي, ۆەلوسيپەد سپورت بولۋمەن قاتار, قوزعالىس كولىگى», – دەدى احمەتجان ەسىموۆ.
شارا سوڭىندا الماتى اكىمى احمەتجان ەسىموۆ پەن ديزاينەر يان گەيل الەمنىڭ ءىرى قالالارىندا كولىككە قاتىستى جۇزەگە اسقان وزىق يدەيالاردىڭ الماتىدا دا قولعا الىنۋى ءۇشىن بىرلەسىپ جۇمىس ىستەۋگە ۋاعدالاستى.
ايناش ەسالي,
«ەگەمەن قازاقستان».
الماتى.
