تاۋەلسىز مەملەكەت, ەرىكتى ەركىن ەل بولا العانىمىزدىڭ ارقاسىندا بۇرىن-سوڭدى تاريحىمىزدا كورمەگەن جاقسىلىقتارعا بۇگىنگى ۇرپاقتىڭ قول جەتكىزىپ وتىرۋى – ەرەكشە باقىت.
وسى كۇنگە جەتۋ جولىندا قانشاما اسۋلار مەن بەلەستەردەن ءوتتى حالقىمىز...
... وتكەن عاسىردىڭ 80-ءشى, 90-جىلدارى سول كەزدەگى كەڭەس وداعى كەڭىستىگى قايشىلىققا, قوعامدىق اعىستاردىڭ تولقىنىنا تولى بولدى.
ميحايل گورباچەۆ بيلىككە كەلگەننەن كەيىن «قايتا قۇرۋ» ناۋقانى باستالدى. بۇرىنعى كوممۋنيستىك پارتيانىڭ باسشىلىعى قىزمەتىنە, كوممۋنيستىك پارتيانىڭ قوعامداعى ورنىنا جانە ونىڭ قىزمەتىنىڭ سىني تۇرعىدان ساراپتالۋىنا ايرىقشا باسىمدىق بەرىلگەندىكتەن حالىق اۋەل باستان ول يدەيانى قولدادى.
تاۋەلسىز مەملەكەت, ەرىكتى ەركىن ەل بولا العانىمىزدىڭ ارقاسىندا بۇرىن-سوڭدى تاريحىمىزدا كورمەگەن جاقسىلىقتارعا بۇگىنگى ۇرپاقتىڭ قول جەتكىزىپ وتىرۋى – ەرەكشە باقىت.
وسى كۇنگە جەتۋ جولىندا قانشاما اسۋلار مەن بەلەستەردەن ءوتتى حالقىمىز...
... وتكەن عاسىردىڭ 80-ءشى, 90-جىلدارى سول كەزدەگى كەڭەس وداعى كەڭىستىگى قايشىلىققا, قوعامدىق اعىستاردىڭ تولقىنىنا تولى بولدى.
ميحايل گورباچەۆ بيلىككە كەلگەننەن كەيىن «قايتا قۇرۋ» ناۋقانى باستالدى. بۇرىنعى كوممۋنيستىك پارتيانىڭ باسشىلىعى قىزمەتىنە, كوممۋنيستىك پارتيانىڭ قوعامداعى ورنىنا جانە ونىڭ قىزمەتىنىڭ سىني تۇرعىدان ساراپتالۋىنا ايرىقشا باسىمدىق بەرىلگەندىكتەن حالىق اۋەل باستان ول يدەيانى قولدادى.
بىراق, جاقسى باستالعان ءسوز سوزبالاڭعا ءتۇسىپ, ناقتى ىستەردىڭ نەمەسە ناتيجەلەردىڭ توبەسى كورىنبەي, قوعامدا تەك پىكىرتالاس ءورشىپ, بۇرىنعىنىڭ ءبارىن جوققا شىعارۋدان اسا الماي, جاڭا قادامدار بايقالمادى. «قايتا قۇرۋ» ساياساتى يدەيادان اسىپ, ناقتى ءتيىمدى ارەكەتتەرگە شەشىلىپ كىرىسە الماعاندىقتان وڭ ناتيجە بەرە قويمادى. پارتيانىڭ بەلسەندىلىگىن جانە قوعامداعى ءرولىن كۇشەيتۋ تۋرالى اڭگىمە نەعۇرلىم كوپ بولعان سايىن, سولعۇرلىم پارتيانىڭ اراسىندا قوجىراۋشىلىق كۇشەيىپ, ءورىس الدى. كۇندەلىكتى تىرشىلىككە ءتان ۇساق-تۇيەككە, مىسالى ۆاگونداردان ازىق-ت ۇلىك, قۇرىلىس ماتەريالدارىن, كومىر-وتىندى تۇسىرۋگە دەيىن ماسكەۋدەگى ورتالىق پارتيا كوميتەتىنەن نۇسقاۋلار كەلىپ, شارۋاشىلىق باسشىلىقتارىنىڭ ورنىنا پارتيا ۇيىمدارى ارالاسىپ كەتتى. شارۋاشىلىق ماسەلەلەرىنە تىكەلەي جاۋاپ بەرەتىن ورىندار جۇمىس ىستەۋدى قويدى, جاۋاپكەرشىلىكتەن شەتتەتىلدى. ولار پارتيادان قويىلىپ جاتقان ماسەلەلەردى پارتيانىڭ وزىنە يتەرىپ سالىپ, قانداي دا كەمشىلىكتەردىڭ ءبارى پارتيانىڭ كەمشىلىگى سانالاتىن بولدى. وسى سياقتى «قايتا قۇرۋ» يدەياسى دۇرىس بولعانىمەن, ونىڭ ۇيىمداستىرۋ ستراتەگياسى اۋەل باستان ايقىندالا الماي, نەگىزگى ماقساتتارى ارنايى تۇجىرىمدامامەن بەكىتىلمەستەن كوپ جاعدايدا ستيحيالى تۇردە جۇرگىزىلدى. مۇنداي «باستاما» پارتيانىڭ جەتەكشى كادرلارىن جەردەن الىپ, جەرگە سالۋمەن ۇشتاسىپ كەتتى. گورباچەۆتىڭ ءوزى ايتقان «ءتوس پەن بالعانىڭ ورتاسىندا» پارتيانىڭ باسشىلىق قىزمەتكەرى, سيمۆوليكالىق تۇردە «ءتوس» دەگەن ياعني جۇمىسشى تابى, «بالعا», ورتالىق بيلىك, ال ورتاسىندا پارتيانىڭ قىزمەتكەرلەرى. «تاياق جەيتىن» سولار. جالپى پارتيانىڭ وزىندە كوپ ماسەلەلەر توعىتىلىپ, جينالىس كوبەيىپ كەتتى دە, ايتىلعان ماسەلەلەردىڭ ءبارى ءسوز جۇزىندە قالىپ, ونىڭ ورىندالۋىن ۇيىمداستىرۋعا ەكپىن بەرىلمەي قالدى. «قايتا قۇرۋ» يدەياسىنىڭ ءوزى اياعى وسىلاي سيىرقۇيىمشاقتانىپ, قۇمعا سىڭگەن سۋداي بولىپ جاتتى.
بيلىكتىڭ جاڭا قۇرىلىمىن تابۋ ماقساتىندا سول كەزدە م.گورباچەۆتىڭ كوكپ ورتالىق كوميتەتىنىڭ ۇسىنىسىمەن مەملەكەتتى باسقارۋشى پرەزيدەنت ينستيتۋتى ەنگىزىلىپ, كسرو جوعارعى كەڭەسىنىڭ جينالىسىندا ميحايل گورباچەۆ كەڭەس وداعىنىڭ پرەزيدەنتى بولىپ سايلاندى. وسى ءۇردىس الدىمەن رەسەيدە, ودان كەيىن باسقا وداقتاس رەسپۋبليكالاردىڭ بارلىعىندا دا ەنگىزىلە باستادى.
1989 جىلى 22 ماۋسىم كۇنى قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ پلەنۋمى بولىپ, سول پلەنۋمدا بۇدان بۇرىن ءبىرىنشى حاتشى بولعان گەننادي كولبين ماسكەۋگە قىزمەتكە كەتۋىنە بايلانىستى جۇمىستان بوساتىلدى دا, ونىڭ ورنىنا سول كەزدەگى ءبىزدىڭ رەسپۋبليكا ۇكىمەتىن باسقارىپ تۇرعان نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى بولىپ سايلاندى. كەلەسى جىلى, 1990 جىلدىڭ ءساۋىر ايىندا جوعارعى كەڭەس پەن قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ شەشىمى بويىنشا قازاقستاندا پرەزيدەنت ينستيتۋتى ەنگىزىلىپ, نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ جوعارعى كەڭەستە قازاق كسر-ءىنىڭ پرەزيدەنتى بولىپ سايلاندى.
1991 جىلدىڭ تامىز ايىندا بولعان, ماسكەۋدەگى ورتالىق بيلىك وكىلدەرى سول كەزدەگى كەڭەس وداعىنىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى گ.ياناەۆ, ياعني مەملەكەتتەگى ەكىنشى ادام باستاعان ايگىلى «تامىز ب ۇلىگى» كوممۋنيستىك پارتيانىڭ قۇلاۋىنا اكەلىپ سوقتى. وسىنى جەدەل ءارى ورىندى پايدالانىپ, بۇرىنعى كەڭەس وداعىنىڭ قۇرامىندا بولعان بالتىق جاعالاۋى رەسپۋبليكالارى, كاۆكازداعى رەسپۋبليكالار وزدەرىنىڭ كەڭەس وداعى قۇرامىنان شىعاتىندارىن, تاۋەلسىز مەملەكەت بولاتىندارىن جاريا ەتتى.
1991 جىلدىڭ 18-19 تامىزىنداعى وقيعالار «تامىز ب ۇلىگى» دەگەن اتاۋلارعا يە بولعان. بىرىنشىدەن, ونى ۇيىمداستىرۋشىلاردىڭ كوزدەگەن ماقساتىنىڭ ويرانى شىقتى. ەكىنشىدەن, ولاردىڭ سول كەزدەگى كوممۋنيستىك پارتيانىڭ بيلىگىن تۇراقتاندىرامىز, ارتتىرامىز, ماسكەۋدەگى ورتالىق بيلىكتى كۇشەيتەمىز دەگەن ويلارى جۇزەگە اسقان جوق. كەرىسىنشە, ورتالىق بيلىكتىڭ ابىرويىن ءتۇسىرىپ, كوممۋنيستىك پارتيانى تاراتۋعا باستى سەبەپ بولىپ, ولاردىڭ ارەكەتى «مەملەكەتتىك توڭكەرىس» دەپ تانىلىپ, تۇگەلدەي جاۋاپقا تارتىلدى. ونىڭ قۇرامىندا گەننادي ياناەۆ, سول كەزدەگى كەڭەس وداعى جوعارعى كەڭەسىنىڭ توراعاسى اناتولي لۋكيانوۆ, باسقا وداقتىق ءدارەجەدەگى لاۋازىمدىق قىزمەتكەرلەر بولعان.
1991 جىلى «تامىز پۋتچىنەن» كەيىن قىسقا مەرزىمدە بىزدە دە, قازاقستاندا وتە جەدەل, جيناقى تۇردە نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءوزىنىڭ تولىق بيلىگىن پايدالانىپ, كەزەكتەن تىس پارتيانىڭ سەزىن وتكىزىپ, بۇرىنعى كوممۋنيستىك پارتيانى تاراتتى. كوپ پارتيالىلىق جاريالاندى. وسىدان كەيىن رەسمي مەملەكەتتىك بيلىك پارتيانىڭ قولىنا ەمەس, مەملەكەتتىك رەسمي قۇزىرلى ورىننىڭ قولىنا كوشتى. بىراق پرەزيدەنتتى جوعارعى كەڭەس سايلاعاندىقتان, ونىڭ بيلىك قۇزىرى سوعان دا بايلانىستى بولدى.
نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى وسى, تاعى باسقا ىشكى, سىرتقى جاعدايدى ەسكەرە وتىرىپ, ەلدە بۇكىلحالىقتىق سايلاۋ وتكىزۋگە ءوزى باستاماشى بولدى. كوپ ۇزاماي 1991 جىلدىڭ 1 جەلتوقسانىنا بۇكىلحالىقتىق سايلاۋ جاريالاندى. سول سايلاۋ ارقىلى قازاقستاننىڭ جاڭا داۋىرگە بەت الىپ تۇرعان كەزەڭىندە حالىقتىڭ كوڭىل-كۇيىن, شەشىمىن بايقاۋ قاجەت بولدى.
سايلاۋعا بۇكىل حالىق ۇلكەن ىقىلاس, قولداۋ كورسەتتى.
بۇكىلحالىقتىق سايلاۋدىڭ نەگىزگى ماقساتى حالىقتىڭ بيلىككە سەنىمىن بايقاۋ ارقىلى ەلدىڭ ىنتىماعىن, تۇتاستىعىن قامتاماسىز ەتۋمەن بىرگە, قانداي دا جاڭا رەفورمالارعا قولداۋ الۋ ەدى. سونىمەن بىرگە, پرەزيدەنت بيلىگىنىڭ ەشكىمگە تاۋەلدى بولماۋى, ەشقانداي مەملەكەتتىك قۇزىرلى ورىنعا, ەشقانداي كەڭەسكە دە, ەشقانداي پارتياعا دا تاۋەلدى بولماي, تەك قانا حالىقتىڭ الدىندا جاۋاپتى ەكەندىگى تۋرالى انىق ۇعىم قالىپتاستىرىپ, بيلىك پەن حالىق اراسىندا جاڭا قارىم-قاتىناسقا جول سالۋ ويدا ەدى.
بۇل سايلاۋ – تەك سايلاۋ اۋقىمى مەن مارتەبەسىن كوتەرۋ ءۇشىن عانا ەمەس, ەڭ الدىمەن حالىقتىڭ جاڭا ساناسىنا, قوعامنىڭ جاڭا ساپاسىنا بەت تۇزەۋ ارقىلى حالىقتىڭ ءوز وكىلەتتىگىنىڭ شىنايىلىعىن ورنىقتىرىپ, بيلىكتە دە, قوعام ومىرىندە دە حالىقتىڭ بەلسەندىلىگىن, جاۋاپكەرشىلىگىن ارتتىرۋ ەدى. بۇل, ءسوز جوق, بۇقارالىق سانانىڭ جاڭا ساتىسى, جاڭا ساپاسى بولاتىن.
كوممۋنيستىك پارتيا تاراتىلعاننان كەيىن 1991 جىلعى تامىزدىڭ اياعىندا پرەزيدەنت جارلىعىمەن جاڭا بيلىك قۇرىلىمدارى قۇرىلىپ, قازاقستان ۇكىمەتىنىڭ جاڭارعان قۇرامى بەكىتىلدى. سولاردىڭ قاتارىندا ءباسپاسوز جانە بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى مينيسترلىگى قۇرىلىپ, سونىڭ تۇڭعىش ءمينيسترى بولۋعا پرەزيدەنت وسى ماقالانىڭ اۆتورىنا سەنىم كورسەتىپ, پرەزيدەنتتىڭ سايلاۋىمەن شۇعىلداناتىن بىردەن-ءبىر جەتەكشى مينيسترلىكتىڭ بىرەۋىن باسقارۋ باقىتىنا يە بولدىم.
قاندايدا «سايلاۋ» دەگەن ناۋقان قوعامدىق پىكىر, ۇگىت-ناسيحات, قوعامدىق كوپشىلىك جۇمىستارمەن بايلانىستى, سوندىقتان, ارينە, ءبىزدىڭ مينيسترلىكتىڭ سايلاۋعا بايلانىستى جۇمىسى دا, جاۋاپكەرشىلىگى دە مولىنان بولعانى دا تابيعي.
سايلاۋ ناۋقانىنا پرەزيدەنت لاۋازىمىندا جۇرگەن, ءارى سايلاۋعا ۇمىتكەر رەتىندە قاتىناساتىن نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى ءوزى باس بولىپ, بەلسەنە ارالاستى. ءاسىرەسە, ەرەكشە ەستە قالعان وقيعالار – پرەزيدەنتتىڭ قالىڭ ەلمەن, سايلاۋشىلارمەن كەزدەسۋلەرى ەدى.
سول كەزدەگى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ ەل الدىنداعى ەلدى باۋراپ الاتىن شىن جۇرەكتەن شىعىپ, كومەكەيدەن توگىلگەن ادامي شەشەندىك سوزدەرى, كوپشىلىكتىڭ سۇراقتارىنا ۇتقىر, اراسىندا جۇمساق ءازىل ارالاس جاۋاپتارى, ءار كەزدەسۋى قوعاممەن جۇمىس ىستەۋدىڭ تاماشا ۇلگىسى, ساياسي ناۋقان وتكىزۋدىڭ تۇتاس ۋنيۆەرسيتەتىندەي بولعانى دا كوز الدىمىزدا. سايلاۋشىلارمەن كەزدەسىپ, ولارمەن ديدارلاسۋ, پىكىر الىسۋ, سۇراقتارىنا جاۋاپ بەرۋ ماقساتىندا پرەزيدەنت بارلىق وبلىستاردى تۇگەل قامتىپ, ارالاپ شىقتى. ەلدە ەستەن كەتپەس كەزدەسۋلەر ءوتتى.
سايلاۋ كەزىندە كەيبىر ۇكىمەت مۇشەلەرى, لاۋازىمدى قىزمەتكەرلەر نۇرسۇلتان ابىش ۇلىمەن بىرگە وڭىرلەرگە بارىپ, كەزدەسۋلەرگە قاتىناسۋ سەنىمىنە دە يە بولدىق.
جامبىل, قاراعاندى, جەزقازعان وبلىستارىنا (ول كەزدە جەزقازعان وبلىسى بولەك) بارعاندا ارنايى مادەنيەت سارايلارىنىڭ عيماراتتارىندا, جۇمىس ورىندارىندا حالىق وكىلدەرىمەن جوسپارلى كەزدەسۋلەردەن تىس كەزدەسۋلەر دە حالىقتىڭ ەرەكشە كوڭىل كۇيىن, بولاشاققا سەنىمىن كورسەتتى. سونداي كەزدەسۋلەردىڭ ءبىرى – تاراز (ول كەزدە جامبىل) قالاسىنىڭ ورتالىق الاڭىندا تەاترداعى كەزدەسۋدەن سوڭ جوسپارسىز ءوتتى. الاڭدا مىڭداعان ادامدار جينالىپ تۇرعانىن كورگەن پرەزيدەنت اۆتوكولىكتى توقتاتىپ, قالىڭ ەلگە قاراي ءجۇردى. سول تۇستا قاۋىپسىزدىك قىزمەتتەرىنىڭ مازاسىزدانعانى دا راس. ءبارىمىز ءۇشىن كۇتپەگەن بۇرىلىس كەزدەسۋ بولدى. مەرزىم كەش قاراڭعىلىعى. الاڭدا مىنبە دە, ميكروفون دا جوق. مۇنداي كەزدەسۋ جوسپارلانباعان. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى توپتىڭ ورتاسىنا كىرىپ, اڭگىمەلەسىپ, ءبىرازدان كەيىن ميكروفون جالعاندى. اڭگىمە ءبىر ساعاتتان استام ۋاقىتقا سوزىلدى. جينالعاندار سوڭىندا ريزا بولىپ, ۇزاق قول سوعىپ, پرەزيدەنتكە ءسات ساپار تىلەپ, قيماي قوشتاستى.
كەلەسى كۇنى جەزقازعانعا كەلدىك. جەزقازعاندا دا سونداي ۇلكەن كەزدەسۋ بولدى. جەزقازعاننان كەيىن قاراعاندىعا كەلدىك. قاراعاندى, تەمىرتاۋدا دا وراسان كوپ حالىق قاتىناسقان ۇلكەن كەزدەسۋلەر ءوتتى. قاي جەردە دە ەلباسىنا دەگەن حالىقتىڭ سەنىمى مەن قولداۋى وتە زور بولدى.
سايلاۋ بۇرىن-سوڭدى بولماعان حالىقتىڭ ىقىلاسىن, سايلاۋعا مۇددەلىلىگىن, بىرلىگىن كورسەتتى. بۇل – شىن مانىندە ءوزىنىڭ مازمۇنى جاعىنان دا, وتكىزۋ ءتاسىلى جاعىنان دا جاڭا سايلاۋ ەدى. سايلاۋ كەزىندە بالاما ۇمىتكەرلەر تۋرالى دا اشىق اڭگىمە ايتىلىپ, بالاما سايلاۋعا ۇسىنىلعان نەمەسە بىرەۋلەر ۇسىنعان ادامداردىڭ بارلىعىنىڭ وزدەرى, ءىس باسىنداعى پرەزيدەنت نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنا ارقا سۇيەپ, «وسى تۇلعاعا ءۇمىت ارتامىز, وسى كىسىگە سەنەمىز, بولاشاعىمىزدى سەنىپ تاپسىرامىز», دەپ, بۇكىل حالىق, ءتىپتى وپپونەنتتىك كوزقاراستاعى ازاماتتاردىڭ وزدەرى پرەزيدەنتتى قولداپ شىقتى. سايلاۋ ەرەكشە رۋحاني جاڭارۋ جاعدايىن كورسەتتى. حالىقتىڭ شەكسىز سەنىمى بۇكىل حالىقتى ءبىر ماقسات, ءبىر مۇددەگە جۇمىلدىرىپ, سونداي الماعايىپ زاماندا ەل باسقارار ەرىنىڭ, جول سىلتەر كوسەمىنىڭ, ءسوز ايتا الار شەشەنىنىڭ جانىنا توپتاسا الدى.
ول كەزدە ءالى ءبىز كەڭەس وداعىنىڭ قۇرامىندامىز. ءبىزدىڭ نەگىزگى ونەركاسىپ ورىندارىمىز ماسكەۋمەن, وداقتىڭ كاسىپورىندارىمەن تىكەلەي بايلانىستى, ونەركاسىپ سالاسىنىڭ 93 پايىزى تۇگەلدەي ماسكەۋدەن باسقارىلادى. قارجى, بانك ماسەلەسى تۇگەلدەي ماسكەۋدىڭ قولىندا. ونەركاسىپ ورىندارى توقىراپ, ءونىم تومەندەپ, تۇرمىس ناشارلاپ, وداق كولەمىندە ەكونوميكا داعدارىسقا ۇشىراپ جاتتى. مىزعىماستاي بولعان كوممۋنيستىك پارتيا قۇلاپ, تاراعاننان كەيىن وداقتىڭ نە بولارىن بىلە الماعان قالىڭ ەل مۇندايدا تەك سەنىمدى تۇلعاعا عانا ارقا سۇيەپ, تاعدىرىنىڭ بولاشاعىن سوعان قوسارىنا توقتادى. نۇرسۇلتان نازارباەۆپەن كەزدەسۋلەرگە – مەيلى ول جۇمىس ورنىندا, نەمەسە ءماجىلىس زالدارىندا, مادەنيەت سارايلارىندا, ءتىپتى, اشىق الاڭداردا بولسىن – اعىلعان ەلدە ەسەپ جوق.
سول كەزدەسۋلەردە ەرەكشە ءبىر اشىقتىق, ايرىقشا سەنىمدىلىك, بۇكپەسىز قولداۋ, شىنايى ۇيىمشىلدىق بولدى. قوعام جاڭا كەزەڭنىڭ قارساڭىن سەزىنگەندەي رۋحاني ورلىككە, ۇمىتكە بەت تۇزەپ, ەڭسەسىن كوتەردى. ەگەمەندىك, تاۋەلسىزدىك تۋرالى اڭگىمە قوزعالعانىمەن ءالى دە كەڭەس وداعىنان ءبولىنىپ كەتەمىز بە, كەتپەيمىز بە دەگەن ەكىۇشتى تولعاقتى وي تياناقتالا قويماعان كەز. ويتكەنى, سول جىلدىڭ ناۋرىز ايىندا كەڭەس وداعى بويىنشا رەفەرەندۋم وتكىزىلىپ, كەڭەس وداعىنىڭ ساقتالۋى قاجەت پە, قاجەت ەمەس پە دەگەن سۇراققا قازاقستان سايلاۋشىلارىنىڭ 80 پايىزدان استامى «كەڭەس وداعى قاجەت» دەپ داۋىس بەرگەن. «كەڭەس وداعىنسىز جاعدايىمىز قالاي بولادى؟» دەگەندەي ءدۇدامال سەنىمسىزدىك سانانى جايلاپ تۇرعان كەز. قازىر سول كەزدە سولاي بولدى دەگەنگە تاڭ قالاتىن ادامدار كوپ. ويتكەنى, ول كەزدەگى تۇگەل تىرشىلىك كەڭەس وداعىمەن تىكەلەي بايلانىستى ەدى. وداقتىڭ قۇرامىنان شىعىپ كەتسەك, قالاي كۇن كورەمىز دەگەن وي باسىمىراق بولعانى دا شىندىق.
نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى پرەزيدەنتتىككە كانديدات, ۇمىتكەر رەتىندە بارلىق ءوڭىرلەردە اشىق كەزدەسۋلەر وتكىزىپ, رەسپۋبليكا تاريحىندا بولماعان بۇقارالىق بەلسەندىلىككە قول جەتكىزدى. بۇكىل حالىق قاتىناستى كەزدەسۋلەرگە. حالىق اشىق – «قايدا بارامىز؟», «نە ىستەيمىز؟», «كىم بولامىز؟», «قانداي جولمەن, قانداي قۇندىلىقتارمەن جۇرەمىز؟» دەگەن باعىتتا سۇراقتارىن دا توگىپ جاتتى. تاۋەلسىزدىككە بايلانىستى تىڭ ويلار سول كەزدەسۋلەر ۇستىندە ايتىلدى. جاڭا ەكونوميكالىق قۇرىلىم, جاڭا باعىتتار, جولدار, جاڭا قوعام قۇرۋ ماسەلەلەرى كەزدەسۋلەردىڭ وزەگىن قۇرادى. سوندا بارلىق جاعدايدى ءتۇسىندىرىپ, نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى: «قالاي بولعان كۇندە دە بىزگە ەشكىم ءبىر جاپىراق نانىن ءبولىپ بەرمەيدى, ءبىز ءوزىمىز نان تابۋىمىز كەرەك دەگەن ويدا, ياعني ءوز كۇنىمىزدى ءوزىمىز كورەتىن جاعدايدا بولۋىمىز كەرەك, ءبىز ءوز ەكونوميكامىزدى ءوزىمىز جاساۋىمىز كەرەك, بىزگە ەشكىم جاساپ بەرمەيدى. ول ءۇشىن بارلىق سالانى رەفورمالاۋىمىز قاجەت, جاڭا وزىق تەحنولوگيا اكەلۋىمىز قاجەت, بۇكىل تىرشىلىگىمىزدى جاڭارتۋعا مىندەتتىمىز. ارينە, ونداي جاعدايعا جەتۋ ءۇشىن حالىقتىڭ بىرلىگى, ىنتىماقتاستىعى كەرەك, قوعامنىڭ تىنىشتىعى, تۇسىنىستىگى كەرەك. تەك سونداي جاعدايدا ەكونوميكالىق رەفورمالار جاساۋعا مۇمكىندىگىمىز بولادى», دەپ, ەكونوميكالىق رەفورما قاجەتتىكتەرىن جانە سول كەزدە كەيىنگى بولعان جاڭالىقتاردىڭ كوپشىلىگىنىڭ العاشقى باسپالداقتارىن حالىق نازارىنا جاريا ەتتى.
1 جەلتوقساندا سايلاۋشىلاردىڭ 98, 78 پايىزىنىڭ داۋىسىن العان نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى بولىپ سايلاندى.
تۇڭعىش بۇكىلحالىقتىق پرەزيدەنت سايلاۋى – ءبىزدىڭ مەملەكەتىمىزدىڭ تاريحىندا, مەملەكەت بولىپ قۇرىلىپ, تاۋەلسىزدىك الاردىڭ الدىنداعى ەڭ شەشۋشى وقيعالاردىڭ ءبىرى بولدى.
1991 جىلعى 1 جەلتوقسان كۇنگى سايلاۋ اياقتالعاننان كەيىن ۇكىمەت الدىندا ۇلىقتاۋ ءراسىمىن, رەسمي قىزمەتكە كىرىسۋ ماسەلەسىن كونستيتۋتسيالىق تۇردە وتكىزۋدى ۇيىمداستىرۋ مىندەتى تۇردى. بۇل جۇمىستى جۇرگىزۋ پرەمەردىڭ ورىنباسارى مىرزاتاي جولداسبەكوۆ باسقارعان توپقا جۇكتەلدى. 1991 جىلعى 10 جەلتوقسان – تۇڭعىش رەت ۇلىقتاۋ ءراسىمى بولدى. ول تۋرالى باسپاسوزدە دە الدەنەشە رەت جازىلدى. سوندىقتان وعان كوپ توقتالمايىن, ۇلىقتاۋ ءراسىمى كەزىندە جۇرت كوڭىلىندە قالعان ءبىر عانا, قاس-قاعىم ءساتتى ايتپاي كەتە الماسپىن.
سول كەزدەگى قازاقستان تۋى ساحناعا شىعارىلىپ, نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى ەلگە, تۋ الدىندا تىزە بۇگىپ, كونستيتۋتسياعا قولىن قويىپ, مەملەكەتكە ادال قىزمەت ەتەتىنىنە تۇڭعىش رەت انت بەردى. جاڭعىرعان ۇلتتىق سانا جاڭا داستۇرگە جول اشتى.
وسى كەزدە وقىس, ەشكىم كۇتپەگەن, كوزىمەن كورگەن ادامنىڭ جۇرەگىن ءدىر ەتكىزگەن ءبىر كورىنىس بولدى. نۇرسۇلتان نازارباەۆ انت بەرىپ, ءوزى ورنىنا وتىرعان كەزدە ساحنانىڭ ارتىنداعى اۋىر, ۇلكەن شىمىلدىقتىڭ لەبىمەن سوققان جەلدىڭ كۇشىمەن فلاگشتوكقا شانشىلىپ تۇرعان تۋ قۇلاي بەرگەندە ءسال شالقايىپ بارىپ, شاپ بەرىپ ۇستاپ قالدى. بۇل – عاجاپ كورىنىس بولدى. تۋ قۇلاپ بارا جاتقان كەزدە جۇرەگىمىز وكشەمىزگە ءتۇستى. ول تۋرالى كەزىندە مىرزاتاي جولداسبەكوۆ, ساۋىتبەك ابدراحمانوۆ (ول كەزدە پرەزيدەنت اپپاراتىندا ءبولىم مەڭگەرۋشىسىنىڭ ورىنباسارى بولاتىن) جازدى. ساحناداعى ءجۇرىس-تۇرىستىڭ بارىنە جاۋاپتى قىزمەتكەر رەتىندە ساۋىتبەك بەكىتىلگەن. سوندىقتان ونىڭ ءبارىن تاپتىشتەپ ايتىپ جاتۋدىڭ قاجەتى بولماس. وسى كۇنگە دەيىن تاڭ قالاتىنىم – تۋ سىرتىندا تۋدىڭ قۇلاپ بارا جاتقانىن پرەزيدەنت قالاي سەزىپ قالعان؟! ءوزىنىڭ سەزىمتال سەرگەك تابيعاتىنىڭ, ءارى جيناقى, شيراق, سپورتپەن شۇعىلدانىپ جۇرگەنىنىڭ ارقاسى بولۋى كەرەك. جەل لەبىمەن قۇلاپ بارا جاتقان تۋدى قۇلاتپاي, ءبىر قولىمەن دىڭىنەن ۇستاپ قالعان كەزدە زال قول سوعىپ جىبەردى. سوندا ءبىز ءبارىمىز ىشىمىزدەن «تۋىمىز جىعىلمايدى ەكەن, قازاقتىڭ تۋىن نۇرسۇلتان نازارباەۆ قايتادان كوتەرەدى ەكەن» دەپ ىرىمدادىق, كوكىرەگىمىزگە سەنىم ۇيالادى. وسى ءسات مەنىڭ ۇنەمى كوز الدىمدا, ەسىمدە.
مىنە, وسىنداي, كەيدە ءبىر عاجايىپ, كۇتپەگەن وقيعالار, ادامنىڭ سانا سەزىمىنە سيمۆوليكالىق اسەر ەتەتىن وقيعالار دا بولادى.
شۇكىر, حالىق سەنىپ تاپسىرعان ۇلت تۋىن نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى ورلىكپەن, ەرلىكپەن كوتەرىپ-اق كەلەدى.
1991 جىلدىڭ 1 جەلتوقسان كۇنى قازاقستاندا وتكەن تۇڭعىش بۇكىلحالىقتىق سايلاۋ, شىن مانىندە, جاڭا ءداۋىردىڭ جاڭا جارشىسى, باستاماشىسى بولدى.
سايلاۋ قازاقستان حالقىنىڭ وراسان بىرلىگىن, تۇتاستىعىن, ىنتىماقتاستىعىن كورسەتتى. ەلدىڭ ەڭسەسى كوتەرىلدى. قوعامدا جاڭا قاتىناس, جاڭا دۇنيەتانىم, بولاشاققا دەگەن سەنىم قالىپتاسا باستادى. حالىق ءوز تاعدىرىن, ءوزىنىڭ دامۋ, وركەندەۋ جولىن ءوزى تاڭداي الاتىنىنا كوزى جەتتى.
سايلاۋ جاڭا ءومىردىڭ, جاڭا تاريحتىڭ بەتاشار پاراعى بولدى.
سايلاۋ ۇلتىمىزدىڭ, حالقىمىزدىڭ ەركىن, تاۋەلسىز مەملەكەت قۇرا الاتىنىنا سەنىم تۋعىزدى.
ۇلىقتاۋ (يناۋگۋراتسيا) وتكەننەن سوڭ تۇڭعىش پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ۇسىنىسىمەن جانە ءوزىنىڭ بەلسەندى تۇردە قاتىناسۋىمەن قازاق سسر-ءى جوعارعى كەڭەسى دەپۋتاتتارىنان ارنايى جۇمىس توبى قۇرىلىپ, ونى ايگىلى زاڭگەر سۇلتان سارتاەۆ باسقارىپ, قۇرامىندا – سالىق زيمانوۆ, ماناش قوزىباەۆ, جابايحان ءابدىلدين, ءابىش كەكىلباەۆ, زينايدا فەدوتوۆا, شەرحان مۇرتازا, عايرات ساپارعاليەۆ سياقتى كورنەكتى تۇلعالار بار, زاڭ جوباسىن جاسادى. سول زاڭ جوباسى 15 جەلتوقسان تاڭەرتەڭ جاريالانىپ, ەكى كۇن تالقىلاۋ, پىكىرتالاستان ءوتىپ, ناتيجەسىندە 16 جەلتوقسان كۇنى كەشكى ساعات ون سەگىزدەن اسا بەرە زاڭ تالقىلاۋى اياقتالىپ, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىگى تۋرالى كونستيتۋتسيالىق زاڭ قابىلدانىپ, عاسىرلار بويى اتا-بابالارىمىز ارمانداپ, تالاي ۇرپاق جولىندا قۇربان بولعان تاۋەلسىزدىگىمىزدى جاريا ەتتىك.
مىنە, سول كەزدەگى ءبىزدىڭ مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىگىمىزگە بەت تۇزەگەن ءىرى وقيعانىڭ باستاماسى – 1991 جىلدىڭ 1 جەلتوقسانىندا وتكەن تۇڭعىش پرەزيدەنتتىڭ تۇڭعىش بۇكىلحالىقتىق سايلاۋى ەدى. جاڭا ءداستۇر جارىققا كەلىپ, تۇڭعىش پرەزيدەنت كۇنى بۇكىلحالىقتىق مەرەكە بولىپ, تۇرمىسىمىزعا ەندى. سوندىقتان دا, بۇل كۇننىڭ ەلىمىزدىڭ تاريحىنداعى ورنى بولەك. بۇل تەك – جاڭا ءداۋىردىڭ جاڭا ءداستۇرىن باستاپ بەرگەن كۇن. ول ءداستۇر ءبىزدىڭ جاسامپازدىق جولىمىزدىڭ باستاۋىنا اينالدى.
قۋانىش سۇلتانوۆ,
پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى,
«نۇر وتان» پارتياسى فراكتسياسىنىڭ مۇشەسى.
