جاھان جابىلىپ داۋاسىن تاپپاعان دەرت

دۇنيەجۇزىلىك ناۋقاننىڭ وزەكتىلىگى سوندا – الەمدەگى ايتۆ ىندەتىنىڭ دامۋ تەندەنتسيالارى مەن كورسەتكىشتەرىن كور­سە­تە­دى. يۋنەيدس دەرەكتەرىنە سۇ­يەن­سەك, الداعى 10 جىلدا ايتۆ جۇق­تىرۋ شىعىس ەۋروپا جانە ورتالىق ازيا ەلدەرىندە بەلەڭ الا تۇسپەك. ءدال وسىن­داي ءۇردىس ءبىزدىڭ ەلىمىزدە دە باي­قا­لادى. قازاقستاندا بۇگىندە ايتۆ-مەن ءومىر سۇرەتىن 27 مىڭنان اسا ادام بار جانە ولاردىڭ بارلىعى دياگ­­نوز قويىلعاننان كەيىن بىردەن تەگىن ەم الا الادى. 2020 جىلدىڭ 1 قاراشاسىنداعى مالىمەتتەرگە سايكەس الماتى قالاسىنىڭ جيتس ورتالىعىندا 3 663 ادام ەسەپتە تۇر.

قازاقستاندا ايتۆ جۇقتىر­عان­داردىڭ باسىم بولىگىن, ناق­تى­راق ايتساق, 66 پايى­زىن ەر-ازاماتتار قۇرايدى. سول سياق­تى جاڭادان انىقتالعانداردىڭ دا باسىم بولىگى – 30-39 جاس ارا­لى­عىن­دا­عىلار (39,5%). سوڭعى جىل­دارى بۇل ين­فەك­تسيانىڭ جىنىستىق جولمەن جۇعۋى قايتادان بەلەڭ الىپ وتىر.

نە دەسەك تە, قازىرگە تولىق ەمى تا­بىل­ماعان وسىناۋ ۆيرۋستىڭ جى­نىستىق جولمەن بەرىلۋى تىيىل­ماي تۇر. قابىلدانعان شا­رالار ناتيجەسىندە ايتۆ ين­فەكتسياسىنىڭ ەپيدەميالىق ۇدەرىسىندە تامىر ىشىلىك ەسىرتكىنى پايدالانۋ كەزىندە پارەنتەرالدى جولمەن بەرىلۋى 2006 جىلعى 72%-دان 2019 جىلى 33%-عا دەيىن ەكى ەسە تومەندەگەنى بايقالادى.

ال COVID-19 پاندەمياسى كەزىندە بۇكىل الەم دەنساۋلىقتان باسقا دا الەۋ­مەت­تىك ماسەلەلەرىمەن بەتپە-بەت كەل­گەنىن كوردىك. دەن­ساۋ­لىق ساقتاۋ سالاسىنداعى وزگە دە قوردالانعان جايتتار كوروناۆيرۋس كولەڭكەسىندە قالىپ قويعانى دا جاسىرىن ەمەس. مەديتسينا سالاسى كوپ­تەگەن جوسپارلى وتالاردى كەيىنگە قال­دى­رۋعا ءماجبۇر بولعاندىقتان اۋرۋى اس­قىنعان وقيعالار ورىن الدى. وعان قوسا وتباسىنداعى الىمجەتتىكتى ازايتۋ, گەن­دەر­لىك تەڭدىك, الەۋمەتتىك قورعاۋ جانە ەكو­نوميكالىق وسۋمەن تىعىز بايلانىستى ەكە­نىن كورسەتتى.

پاندەمياعا دەيىن قوعام نازارىندا بولعان يممۋن تاپشىلىعى ۆيرۋسىمەن ءومىر ءسۇرىپ جاتقان جانداردىڭ ءومىرى كوروناۆيرۋستان كەيىن قانداي بولماق؟ قىسقاسى, جوعارىداعى ناۋقان اياسىندا ەلىمىز­دە ءتۇرلى ءىس-شارالار ءوتتى. ولار­دىڭ كوپشىلىگىنىڭ فورماتى – ونلاين. ايتۆ-مەن ءومىر سۇرەتىن ادامداردىڭ ء(اوا) قازاقستاندىق وداعىنىڭ ۇەۇ قىزمەتكەرلەرى جانە نەگىزگى توپتار قوعامداستىقتارىنىڭ مۇشەلەرى الەۋمەتتىك جەلىلەردە ءاوا-مەن ىنتىماقتاستىق تۋرالى بەينەباياندار شىعارادى. جاھاندىق قوردىڭ جيتس-پەن, تۋبەركۋلەزبەن جانە بەزگەكپەن كۇرەس قىزمەتىنىڭ اۋماعىنداعى بەلسەندىلەر ناۋقان ۇرانىمەن بەتپەردە تاراتادى. وليمپيادا چەمپيونى, يۋنەيدس سپورت جونىندەگى ارنايى ۋاكىلى باقتيار ارتاەۆ ءاوا-دىڭ ورتا ازيالىق قاۋىمداستىعىنىڭ الەۋمەتتىك روليگىندە ءاوا ستيگماسى مەن كەمسىتۋشىلىگىنە قارسىلىق كورسەتۋگە ۇمتىلدى. ورتالىق ازيا­داعى جاھاندىق دەنساۋلىقتى زەرت­تەۋ ورتالىعى ناۋقان كۇندەرى ينتيمدىك قىزمەت كورسەتۋشىلەردى ايتۆ-عا ءوزىن ءوزى تەستىلەۋ جانە جەدەل تەست ناتيجەسى وڭ بولعان جاع­داي­دا ولاردى مەديتسينالىق كومەككە بەكىتۋ جونىندەگى جاڭا جوبانى ۇسى­نا­دى.

– جاھاندىق ىنتىماقتاستىق پەن جالپى جاۋاپكەرشىلىك بىزدەن دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنداعى ورتاق جاۋاپتارعا, سونىڭ ىشىندە ايتۆ-عا قارسى شارالارعا جاڭا كوزقاراستى تالاپ ەتەدى. ايتۆ ينفەكتسياسىنىڭ تارالۋىن توقتاتۋ ءۇشىن تاپتاۋرىن كوزقاراس پەن كەمسىتۋشىلىكتى جويۋ قاجەت, قوعامدىق بەلسەندىلىك پەن ىنتىماقتاستىق ايتۆ-عا شالدىققان ادامداردى اقپا­رات­پەن, قىزمەتتەرمەن, الەۋ­مەتتىك قورعاۋمەن قام­تا­ما­سىز ەتۋدىڭ كەپىلى بولۋى ءتيىس, – دەيدى دسم قازاق دەرماتولوگيا جانە ينفەكتسيالىق اۋرۋلار عى­لى­مي ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى باۋىر­جان بايسەركين.

الماتىلىق دارىگەرلەر ايتۆ-مەن ءومىر سۇرەتىن ادام­دار­عا قاتىستى تە­رىس كوز­قا­راس پەن كەمسىتۋشىلىككە جول بەر­­­مەۋگە جانە اق حالاتتاعى بار­لىق ادام­نىڭ نازارىن اۋدا­رۋ­عا باعىتتالعان جيتس-پەن كۇ­رەسۋدىڭ نىشانى رەتىندەگى قى­­زىل باۋدى بەرۋ بو­­يىنشا «نيەتتەستىك تا­نىت, الماتى» چەللەندجىن وتكىزدى. الدا نۇر-سۇلتاندا «ايتۆ-نىڭ الدىن الۋعا مەنىڭ قوساتىن ۇلەسىم» اتتى چەللەندج جوسپارلانىپ وتىر. بۇل ايتۆ-نىڭ بەرىلۋ جولدارىن ءبىلۋدىڭ جانە ءاربىر ادام ءۇشىن ينفەكتسيادان قورعاۋ جونىندەگى شارالاردىڭ ماڭىزدىلىعىن ەسكە سالادى. «مەن ءومىردى تاڭدايمىن!» اتتى ونلاين-سۋرەتتەر الماتى, قاراعاندى جانە سولتۇستىك قازاق­ستان وبلىستارىندا, سونداي-اق سەمەي قالاسىندا وتەدى. اقمولا وبلىسىنىڭ جۋرناليستەرى «ايتۆ ينفەكتسياسى: الدىن الۋ, دياگ­نوس­­تيكا جانە ەمدەۋ» اتتى ۇزدىك جاريا­لا­نىم كونكۋرسىنا, ال قوستاناي قالا­سى­نىڭ اۋتريچ-قىزمەتكەرلەرى ءوز جۇمىس­تارىن دا­رىپ­تەۋ بويىنشا چەللەندجگە قاتى­سا الادى. باتىس قا­زاقستان جانە اتىراۋ وبلىس­­تارىندا ستۋدەنتتەرگە ارنالعان ء«ومىر ءسۇرۋ ءۇشىن ءبىلۋ!» اتتى ترە­نينگتەر مەن ينتەللەكت­­­ۋالدى ويىندار جوسپارلانۋدا.

دۇنيەجۇزىلىك كومپانيا­نى وتكى­زۋدە ق­دياعو جانە جيتس وڭىر­لىك ورتالىقتارىنىڭ سەرىك­­­تەس­تە­رىنىڭ ىشىندە – يۋنەيدس, جيتس-پەن, تۋبەر­كۋ­لەزبەن جانە بەزگەكپەن كۇرەسكە ار­نال­عان جاھاندىق قور, ددۇ, ايتۆ-احۋال­دى ادام­­دار­دىڭ قازاقستاندىق وداعى, ءاوا قاۋىمداستىعى, ورتالىق ازيا­داعى جاھاندىق دەن­ساۋ­لىق­تى زەرت­تەۋ ورتا­لى­عى, دەنساۋلىق ساقتاۋ باس­قار­ما­لا­رى جانە باسقا­لار بار.

سوڭعى ون جىلدا ايتۆ جۇق­تىر­عانداردىڭ ءولىم-ءجىتىمى 1,5 ەسە ازايدى. ءاوا-دىڭ 80%-ى جيتس-تەن ەمەس, ايتۆ ين­فەك­تسيالارىمەن قوسارلانعان اۋرۋلاردان قايتىس بولادى. سوڭعى ون جىلدىقتا ەلى­مىز­دەگى كوڭىل كونشىتەرلىك جاعداي – ايتۆ ينفەكتسياسىنىڭ انادان بالاعا بەرىلۋ دەڭگەيىنىڭ ءتورت ەسە تومەن­دە­ۋى. ايتۆ-مەن اۋىراتىن جۇك­تى ايەل­دەردىڭ 98%-ى ساۋ بالا تابا الادى.

الماتى