كوللاجدى جاساعان قونىسباي شەجىمباي, «EQ»
قياعا قانات قاعىپ, ۇيادان ۇزاعان شاقتا ادام باۋىرىن ىزدەپ, قولداۋ مەن دەمەۋدى سولاردان تابادى. داناگوي حالقىمىز «باۋىردى وكپەگە قيساڭ دا, ولىمگە قيمايسىڭ» دەپ تاۋىپ ايتقان. بىرگە تۋعانىڭنىڭ باسىنا ءىس ءتۇسىپ قامىققان ساتتە قولىڭداعى بارىڭدى بەرگىڭ كەلىپ شىر-پىر بولۋىڭ دا سوندىقتان شىعار. ال ەگەر باۋىرىڭ قانشا كومەكتەسكىسى كەلىپ تۇرسا دا, مۇمكىندىگى بولماسا شە...
ءسوزىمىزدى باۋىردان باستاۋىمىزدىڭ سەبەبى بار. ەلىمىزدە سوڭعى جىلدارى دامىپ كەلە جاتقان اعزا الماستىرۋ وتاسى كوبىنەسە باۋىرلار اراسىندا جاسالادى ەكەن. ياعني اعزاسىن اۋىستىرۋعا مۇقتاج جاندار كوبەيگەنىمەن, دەنەسىنىڭ ءبىر بولشەگىن وزگەگە قياتىندار وتە از. ال ماماندار ءبىر ادامنىڭ دونور رەتىندە بەرگەن رۇقساتى 6-7 ادامدى اجالدان اراشالاپ الۋى مۇمكىن ەكەندىگىن ايتادى.
تۇركىستان وبلىسى, بايدىبەك اۋدانىنىڭ تۇرعىنى ءمولدىر ايازباەۆا باۋىر تسيرروزى دەرتىنە ۇشىراپ, تىعىرىققا تىرەلگەن جانداردىڭ ءبىرى. باۋىر ترانسپلانتاتسياسىنا مۇقتاج. بۇگىندە دەرتىنە شيپا ىزدەپ, شاراسىزدىقتان قامكوڭىل كۇيدە جۇرگەن ءمولدىر بولاتحانقىزى ءوزى سىندى ناۋقاستار اتىنان مەملەكەت باسشىسىنا, دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترىنە اشىق حات جولداماق. «مۇڭ-مۇقتاجىمدى الدىمەن ەل گازەتى «Egemen Qazaqstan» ارقىلى جۇرتقا جەتكىزسەم دەيمىن. بۇگىندە ماماندارى شەتەلدىكتەرمەن باسەكەلەسە الاتىن, زاماناۋي قوندىرعىلارمەن جابدىقتالعان, مەديتسيناسى دامىعان ەلىمىزدىڭ تۇرعىندارىنا وي سالعىم كەلەدى», دەيدى وقىرمانىمىز. قايىرىمدىلىق قانىنا سىڭگەن قازاقتىڭ وسى ماسەلەگە كەلگەندە ساراڭدىق جاساماعانىن قالايدى ءمولدىر.
«مەن تۇركىستان وبلىسىنىڭ «گەپاتولوگيا» بولىمىندە «د» ەسەپتە تۇراتىن ناۋقاستاردىڭ ءبىرىمىن. جاسىم – 34-تە. بۇگىنگى تاڭدا وسى دەرتپەن اۋىراتىن ناۋقاستارعا باۋىر ترانسپلانتاتسياسىن تۋىستىق ەمەس جاعدايدا, ياعني ءولى دەنەلەردىڭ اعزالارىن سالۋ ارقىلى جۇزەگە اسىرۋ وزەكتى ماسەلەگە اينالىپ وتىر. جالعىز مەن عانا ەمەس, وسى ورتالىقتا ەسەپتە تۇراتىن ءبىر توپ ناۋقاس باۋىر ترانسپلانتاتسياسىنا مۇقتاج. بىزدە تۋىستار اراسىندا ساي كەلەتىن دونور جوق, بار بولعان كۇندە دە دەنساۋلىق جاعدايى سىن كوتەرمەيدى, ياعني مۇمكىندىك جوق. شەتەلدەگىدەي دونور تاۋىپ, اعزا ساتىپ الۋعا ماتەريالدىق جاعدايىمىز كەلمەيدى. ەلىمىزدىڭ ءوسىپ-وركەندەۋىنە ۇلەس قوسار شاعىمىزدا ءولى مەن ءتىرىنىڭ اراسىندا كۇي كەشىپ ءجۇرمىز. ءبىز بۇل اۋرۋدى ءتۇرلى سەبەپتەرمەن (قان قۇيدىرعاندا, ءتىس ەمدەتۋ بارىسىندا) جۇقتىردىق. مىناداي جاعدايدا ءبىزدى ەشقانداي مەكەمە جۇمىسقا المايدى. ولاي دەۋىمىزدىڭ سەبەبى, ۇدايى السىزدىك پەن ۇمىتشاقتىق كوپ كەزدەسەدى. ۇكىمەتتەن الاتىن 33 مىڭ تەڭگە كولەمىندەگى مۇگەدەكتىككە تاعايىندالعان قاراجات تولىققاندى ەم الۋىمىزعا جەتپەيدى.
سونداي-اق ەمحانالاردىڭ دارىلەر تىزبەگىنە گەپاتوپروتەكتورلار, اتاپ ايتقاندا «گەپترال», «ۋرسوسان» سىندى پرەپاراتتار تەگىن بوساتىلسا دەيمىز. ءبىزدىڭ اۋرۋىمىز قان قۇرامىندا بولعاندىقتان كۇردەلى قولجەتىمسىز ساراپتامالار جاسالۋ كەرەك, وعان شامامىز جەتپەگەندىكتەن كەيدە امالسىز باس تارتامىز. سولارعا جارتىلاي جەڭىلدىك جاسالسا. ءبىز وبلىس ورتالىعىنان جىراقتا تۇراتىن بولعاندىقتان كەيدە دارىگەرلىك تەكسەرۋلەرگە بارعاندا كوپ قيىندىقتارعا تاپ بولامىز. دەنساۋلىعىمىز كوتەرمەيدى. قازىرگى ەلدە بەلەڭ العان ىندەتكە بايلانىستى, ۇيدەن شىعۋعا قاۋىپتەنەمىز جانە دەنساۋلىعىمىز دا كۇننەن-كۇنگە سىر بەرىپ جاتىر. باۋىر بارلىق نارسەنى وزىنە جاقىن قابىلدايتىن اعزا بولعاندىقتان پاندەميا دا بىزگە اسەرىن تيگىزۋدە. كۇندەلىكتى قابىلداپ جاتقان حيميالىق پرەپاراتتىڭ باسقا اعزالارىمىزعا زيانى كوپ. وسى ورايدا جاعدايدى كۇردەلەندىرمەۋدىڭ نەگىزگى جولى – باۋىر ترانسپلانتاتسياسىن تۋىستىق ەمەس جاعدايدا جاساۋعا ىقپال ەتۋ. شىمكەنت قالاسىندا باۋىر ترانسپلانتاتسياسىن جاسايتىن ورتالىق بار. وتا جاسايتىن جوعارى دارەجەلى, بىلىكتى ماماندار دا بار. جەتپەي تۇرعانى دونورلىق, ياعني مايىتتىك اعزالار. ەندەشە نەگە وسى ماسەلەنى شەشپەسكە؟! بۇل دەرتپەن اۋىراتىن ناۋقاستاردىڭ كوبىسى جاستار, دەمەك ومىرگە قۇشتار جاندار. قوعامنىڭ ءتۇرلى توپتارىنان ناۋقاستار بار ارامىزدا. ولاردىڭ ءبىرى جالعىزباستى انا بولسا, ءبىرى كوپبالالى, ەندى ءبىرى بولاشاعىنان ءۇمىت كۇتتىرەتىن ورىمدەي جاس جەتكىنشەك. كىشكەنتاي بالالارىمىزدىڭ كەلەشەگىنە الاڭدايمىز, جەتىمدەر سانىن كوبەيتپەسە ەكەن دەپ ۋايىمدايمىز. سول جۇزدەگەن تاعدىر يەسى جەتىم دەگەن ستاتۋسقا يە بولماسىن دەپ مەملەكەت باسشىسىنان كومەك سۇراۋعا بەكىندىك. ياعني وسى حاتتى جازۋعا بالالارىمىزدىڭ بولاشاعى دا تۇرتكى بولدى. ءبىزدىڭ جانايقايىمىز اياقسىز قالماس دەگەن ۇكىلى ءۇمىتىمىز دە بار», دەلىنگەن پرەزيدەنتتىڭ اتىنا دايىندالعان حاتتا.
بۇل جايتتى ماماندار مايىتتىك دونور ارقىلى ماسەلەنى شەشىپ, تالاي ادامنىڭ ءومىرىن ساقتاپ قالۋعا بولاتىنىن ايتادى. بىراق جۇرتتىڭ كوبى بۇعان قارسىلىق تانىتادى. دەرەكتەرگە جۇگىنسەك, دەرتى دەندەگەن 3 مىڭنان اسا وتانداسىمىز اعزا اۋىستىرۋعا مۇقتاج. وكىنىشكە قاراي, قايتىس بولعان تۋىسى وزگەگە ءومىر سىيلاي الاتىنىن ويلايتىندار وتە از.
«دونور بولۋعا كەلىسىم بەرگەن 6,5 مىڭ ادامنىڭ 6 مىڭى باس تارتتى. ولاردىڭ ىشىندە 80 اعزا دونورلىققا ساي بولاتىن. باس تارتقان مارقۇمداردىڭ تۋىستارى ەدى. بيىل كۇتۋ پاراعىندا تۇرعان 240-قا جۋىق ادام قايتىس بولدى. ترانسپلانتاتسيالىق ورتالىقتار سالۋ, ماماندار دايىنداۋ, ءتيىستى جابدىقتار الۋدان بولەك وسى سالانى زاڭداستىرۋ قاجەت. بىراق مايىتتىك دونورلىقتى زاڭمەن بەكىتۋ ءبىر كۇننىڭ جۇمىسى ەمەس. مىسالى, اقش-تا بۇل تاجىريبە 30-40 جىلدا ەنگەن. ياعني جاۋاپكەرشىلىگى اۋىر, – دەيدى دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى ترانسپلانتتاۋدى جانە جوعارى تەحنولوگيالىق مەديتسينالىق قىزمەتتى ۇيلەستىرۋ جونىندەگى رەسپۋبليكالىق ورتالىق ديرەكتورى ءادىل جۇماعاليەۆ اقپارات قۇرالدارىنا بەرگەن سۇحباتىندا. – 30 جىلدا 1800 ترانسپلانتاتسيالىق وپەراتسيا جاسالدى. ءاربىر بەسىنشى اعزا قايتىس بولعان دونور كىسىگە تيەسىلى. ياعني دونور بولۋعا كەلىسەتىندەردىڭ دەنى – ءتىرى ادامدار. ال الەمدە جاسالاتىن وپەراتسيالاردىڭ 70%-ىندا مارقۇمداردىڭ اعزاسى قولدانىلادى. ايىرماشىلىقتى كوردىڭىز عوي. شىن مانىندە ءتىرى ادامنىڭ اعزاسىنا يەك ارتا بەرۋگە بولمايدى. ويتكەنى وعان زارداپ تيگىزىپ الماۋىمىز كەرەك».
وڭتۇستىك ءوڭىرى تۇرعىندارى اراسىندا اعزا بەرۋگە ءدىن قارسى دەگەن تۇسىنىك تە بار. بىراق سوڭعى جىلدارى ءدىني قاۋىمداستىق بۇل ماسەلەگە قاتىستى تۇسىنىكتەمەلەر بەرىپ, ادام ءۇشىن پايدالى دۇنيە ەكەنىن ايتىپ ءجۇر. قالاي بولعاندا دا قوعام ءمايىت ترانسپلانتاتسياسىنا دايىن ەمەس. ال ماماندار بۇل ماسەلەگە قوعامنىڭ بەتىن بەرى قاراتۋ ءۇشىن قولدان كەلگەنىن جاساپ جاتسا دا, قارسىلار كوپ.
ءۇشىنشى مەگاپوليستە ترانپلانتاتسيالىق وتا جاسايتىن مىقتى ماماندار بار. سولاردىڭ ءبىرى, ەسىمى ەلگە تانىمال حيرۋرگ, كوپتەگەن ادامدى اجالدان الىپ قالعان بىلىكتى مامان, شىمكەنتتەگى №1 قالالىق كلينيكالىق اۋرۋحانانىڭ باس دارىگەرى ابىلاي دونباي ترانسپلانتاتسيا وتاسىن ءارى قاراي دامىتۋعا مۇددەلى ەكەندىكتەرىن ايتادى.
«بۇل – №1 قالالىق كلينيكالىق اۋرۋحانانىڭ ماڭىزدى قىزمەت بولىگى. ءبىز باۋىر مەن بۇيرەك الماستىرۋ وتاسىن تاعى دامىتا تۇسەمىز. سول ءۇشىن جۇمىس ىستەيمىز. باۋىر ترانسپلانتاتسياسى اعزا مۇشەلەرىن الماستىرۋ وتالارىنىڭ ىشىندە ەڭ كۇردەلىسى سانالادى. بىرىنشىدەن, باۋىر – كۇردەلى قان تامىرلارىنان قۇرالعان ورگان. ەكىنشىدەن, ءاربىر ءتىرى دونوردىڭ قاۋىپسىزدىگى ءبىرىنشى ورىندا. ۇشىنشىدەن, باۋىر الماستىرۋ وتاسىنا ءبىر ەمەس, بىرنەشە دارىگەر قاتىسادى. وتاعا دايىنداۋ كەزىندە كوپتەگەن مەديتسينالىق تەكسەرىستەن وتەدى. ءبىر ادام باۋىرىنىڭ جارتىسىن الىپ, ناۋقاس ادامعا سالۋ وتە كۇردەلى وپەراتسياعا جاتادى. ترانسپلانتاتسيانىڭ ەكى ءتۇرى بار. ءبىرىنشىسى, ءتىرى ادامنان قوس مۇشەسىنىڭ ءبىرىن الۋ, باۋىرىنىڭ جارتىسىن الۋ. ەكىنشىسى, قايتىس بولعان ناۋقاستىڭ اعزا مۇشەلەرىن الۋ. ەندى قايتىس بولعان ادامنىڭ اعزا مۇشەلەرى قانداي جاعدايدا الىناتىنىن ايتا كەتەيىن. قازىر كەز كەلگەن قازاقستان رەسپۋبليكاسى ازاماتىنىڭ ەgov.kz ەلەكتروندى ۇكىمەتىنە ءوتىنىش جازۋىنا بولادى. وتىنىشتە ترانسپلانتاتسياعا كەلىسىم بەرەسىز نەمەسە باس تارتاسىز. ادامنىڭ باس ميى قىزمەتى توقتاپ, اعزالارىن الۋ كەزىندە مىندەتتى تۇردە ەڭ جاقىن اعايىن-تۋىستارىنان رۇقسات الىنادى. ەگەر رۇقسات بەرىلمەگەن جاعدايدا ترانسپلانتاتسيا جاسالمايدى. بۇگىنگە دەيىن №1 قالالىق كلينيكالىق اۋرۋحانادا باۋىر ترانسپلانتاتسياسى بويىنشا 20 وتا جاسادىق. ال بۇيرەك بويىنشا جاساعان وتامىزدىڭ سانى 150-گە جەتتى. ەندى جالپى ءوز تاجىريبەمدە باۋىر الماستىرۋ وتاسىنىڭ سانى 50-دەن استى. بىزدە حالىق ولگەن ادامنىڭ دەنەسىنە قول تيگىزبەيدى. اسىرەسە مۇنداي ءداستۇرلى كوزقاراس وڭتۇستىك وڭىردە قاتتى بايقالادى. جەكە تاجىريبەمدە مايىتتىك ترانسپلانتاتسيانى ءبىر رەت قانا جاسادىم. وندا دا ومىردەن وتكەن ادامنىڭ اعزاسىن الۋعا رۇقسات بەرگەندەر باسقا ۇلت وكىلدەرى بولدى. وسى سالادا ءجۇرىپ تۇسىنگەنىم, ادامدار ءوزى رەتسيپيەنت نە دونور بولماي, ماسەلەنىڭ قانشالىقتى كۇردەلى ەكەنىنە جەتە ءمان بەرمەيدى», دەيدى ابىلاي دونباي.
ءيا, مايىتتىك دونورلىق ەرەجەلەرى بويىنشا مارقۇم كوزى تىرىسىندە دەنە مۇشەسىن الۋعا كەلىسىم بەرمەسە, ونىڭ اعزاسىن وزگەگە سالۋعا بولمايدى. ونداي كەلىسىم بولماعان جاعدايدا, مارقۇمنىڭ جاقىندارىنان جازباشا رۇقسات بولۋى شارت. بۇل ماسەلەگە قاتىستى, رۇقسات بەرىلسە اعزا ساۋدالانادى, دارىگەرلەر سىبايلاستىققا بارادى دەگەن جاڭساق تۇسىنىك تە بار. ياعني اق حالاتتىلارعا دەگەن سەنىم تومەن. ال دارىگەرلەر ادامنىڭ دەنە مۇشەسىن ساتىپ, ودان پايدا كورۋ – ۇلكەن قىلمىس, زاڭمەن قۋدالاناتىنىن ايتادى. ياعني دارىگەرلەردىڭ مۇنداي قادامعا بارۋى مۇمكىن ەمەس, بارمايدى دا.
ايتپاقشى, ءمولدىر دە وسىدان التى جىل بۇرىن وپەراتسيا جاساتقان قۇربىسى رايحان بايمۋرزاەۆانى ەرتە بارىپ ابىلاي دونبايعا مۇڭ-مۇقتاجىن ايتقان. سوڭعى جىلدارى اعزا الماستىرۋ وتالارى ءساتتى جۇرگىزىلىپ كەلە جاتقان كلينيكالىق اۋرۋحانانىڭ باس دارىگەرى دونور تابىلسا كومەكتەسۋگە دايىن ەكەنىن ءبىلدىرىپتى. ال دونور... ء«وز باۋىرلارىمنىڭ دەنساۋلىعى جارامايدى. ال اعايىننان باۋىر تۇگىلى قارىزعا اقشا سۇراۋدىڭ ءوزى اۋىر», دەيدى ءمولدىر مۇڭايىپ. ونىڭ ءۇش باۋىرى گەپاتيتتىڭ «ۆ» جانە «د» تۇرىمەن اۋىراتىندىقتان دونور بولا المايدى. ەكى بالاسىنىڭ ءبىرى ونكوگەماتولوگيادا اپلاستيكالىق انەميامەن ەسەپتە تۇر. سوندىقتان دا دامىعان مەملەكەتتەردەگىدەي مايىتتىك دونورلىققا رۇقسات بەرىلۋىنە جوعارىدان ىقپال جاسالعانىن, ءتيىستى مينيسترلىك پەن سالا باسشىلارىنىڭ قولداۋ كورسەتۋىن سۇرايدى. بۇل دەرتتىڭ باسقاشا ەمى جوقتىعىن ايتادى. مالىمەتتەرگە جۇگىنسەك, جالپى ەلىمىزدە اعزا الماستىرۋعا «كۇتۋ پاراعىندا» 4 مىڭعا جۋىق ەرەسەك جانە 200 بالا تۇر ەكەن. تەك شىمكەنتتىڭ وزىندە بۇيرەك ترانسپلانتاتسياسىنا 200 ادام تۇرسا, 50 ناۋقاس باۋىر الماستىرۋدى قاجەت ەتەدى.
تۇركىستان وبلىسى
