ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسى: ءوز قىزمەتىنىڭ اشىقتىعىن قامتاماسىز ەتەدى

وتىرىستى اشقان وسك توراعاسى بەرىك يماشەۆ ورتسايلاۋكومنىڭ پارلامەنت ءماجىلىسى جانە ءماسليحاتتاردىڭ پارتيالىق تىزىمدەر بويىنشا سايلاناتىن دەپۋتاتتارىن سايلاۋعا قازاقستاندا تىركەلگەن بارلىق 6 ساياسي پارتيانىڭ جىبەرىلگەنىن ەسكە سالدى.

كۇن تارتىبىندەگى ءبىرىنشى ماسەلە بو­يىنشا ورتسايلاۋكوم مۇشەسى اسىلبەك سماعۇلوۆ  بايانداما جاسادى. ول 2020 جىلعى 19 قاراشادا وسك-عا «اۋىل» پار­تياسى پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتات­تى­عىنا كانديداتتاردى ۇسىنۋ تۋرالى قۇجاتتاردى ۇسىنعانىن حابارلادى.

«قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى سايلاۋ تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭنىڭ 89-بابىنا سايكەس ءبىر ساياسي پارتيادان تىزىمگە ەنگىزىلگەن ادامداردىڭ سانى ساياسي پارتيالار اراسىندا بولىنەتىن دەپۋتاتتىق مانداتتاردىڭ بەلگىلەنگەن سانىنان وتىز پايىزعا اسپايتىن ءبىر عانا ءتىزىمدى تىركەۋگە جول بەرىلەدى. پارتيالىق تىزىمدە ايەلدەر مەن 29 جاسقا تولماعان ادامداردىڭ سانى وعان ەنگىزىلگەن ادامداردىڭ جالپى سانىنىڭ كەمىندە 30 پايىزىن قۇراۋعا ءتيىس. «اۋىل» پارتياسىنىڭ پارتيالىق تىزىمىندە 19 ادام بار. 4 ايەل جانە جيىرما توعىز جاسقا تولماعان 2 ادام ەنگىزىلگەن, بۇل تىزىمگە ەنگىزىلگەندەردىڭ جالپى سانىنىڭ 31,5 پايىزىن قۇرايدى. پارتيالىق تىزىمگە ەنگىزىلگەن بارلىق ادامدار كونستيتۋتسيانىڭ جانە «سايلاۋ تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭنىڭ تالاپتارىنا سايكەس كەلەدى. وسىعان بايلانىستى وسك مۇشەلەرى «2021 جىلعى 10 قاڭتارعا تاعايىندالعان قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنتى ءماجىلىسى دەپۋتاتتارىنىڭ كەزەكتى سايلاۋىندا «اۋىل» حالىقتىق-دەموكراتيالىق پاتريوتتىق پارتياسىنىڭ پارتيالىق ءتىزىمىن تىركەۋ تۋرالى» قاۋلى قابىلدادى.

وتىرىستىڭ ەكىنشى ماسەلەسى بو­يىنشا وسك مۇشەسى ەرلان داۋىلباەۆ بايانداما جاسادى. ول 21 قازاننان باس­­­­تاپ بۇگىنگە دەيىن وسك-عا 34 ءوتىنىش كەلىپ تۇس­كە­نىن حابارلادى, ونىڭ ىشىندە: 5 – جەكە تۇلعالاردان, 29 – زاڭدى تۇلعالاردان, ونىڭ ىشىندە 13-ءى – باق-تان. كەلىپ تۇسكەن ماسەلەلەردىڭ سيپاتى بويىنشا وتىنىشتەر بىلايشا ءبولىندى: 50% (17) – «سايلاۋ تۋرالى» زاڭنىڭ نورمالارىن ءتۇسىندىرۋ تۋرالى; 17% (6) – سايلاۋ پروتسەسىن ۇيىمداستىرۋ ماسەلەلەرى بو­يىنشا اقپارات بەرۋ تۋرالى; 12% (4) – سايلاۋ زاڭناماسىن جانە وسك قىزمەتىن جەتىلدىرۋ جونىندەگى ۇسىنىستار; 21% (7) – وزگە دە ماسەلەلەر بويىنشا.

كورسەتىلگەن كەزەڭ ىشىندە كەلىپ تۇسكەن 34 ءوتىنىشتىڭ ىشىنەن: وسك اپپاراتى تاراپىنان 22-سىنە بەلگىلەنگەن مەرزىمدە ءوتىنىش بەرۋشىلەرگە تولىق جاۋاپ بەرىلدى; تورتەۋى ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسىنىڭ قۇزىرەتىنە كىرمەيتىندىكتەن, زاڭدا بەلگىلەنگەن تارتىپپەن مەملەكەتتىك ورگاندارعا قايتا جولداندى; ءبىر قايتا جاسالعان ءوتىنىش قاراۋسىز قالدىرىلدى; باق-تىڭ 2 اقپاراتتىق حابارلاماسى وسك سايتىندا ورنالاستىرىلدى; 5 ءوتىنىش قارالۋدا. ورىندالماعان وتىنىشتەر جوق. وتىنىشتەردە ءجيى كوتەرىلەتىن ماسەلەلەردىڭ اۋقىمىنا سايلاۋ زاڭناماسىن جەتىلدىرۋ تۋرالى ۇسىنىستار ەنىپ وتىر.

ماسەلەن, وسك اتىنا قوعامدىق ۇيىم­نان پەتيتسيا كەلىپ تۇسكەن. وندا «ساي­لاۋ تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭدى جەتىلدىرۋ ماسەلەلەرى كوتەرىلگەن. ە.داۋىل­باەۆ ورتالىق سايلاۋ كوميسسيا­سى زاڭ شىعارۋ باستاماسى قۇقىعىنىڭ سۋبەكتىسى بولىپ تابىلمايتىنىن اتاپ ءوتتى. وسىعان بايلانىستى «سايلاۋ تۋرالى» زاڭعا وزگە­رىس­تەر ەنگىزۋ تۋرالى ۇسىنىستاردى وسك اپ­پا­راتى وسىعان ۋاكىلەتتى ورگاندارعا جىبە­رەدى. سونداي-اق ەرلان داۋىلباەۆ بۇقا­رالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ جۇگىنۋ ءتارتىبىن جەكە ءتۇسىندىردى.

وسىلايشا, «باق تۋرالى» زاڭعا سايكەس باق-تىڭ, ونىڭ ىشىندە جازباشا جا­نە (نەمەسە) ەلەكتروندىق قۇجات تۇرىن­دەگى بەرىلگەن رەسمي حابارلاردى ءتۇسىن­دىرۋ جونىندەگى سۇراۋ سالۋلارى باس رە­داك­توردىڭ (رەداكتوردىڭ), ۋاكى­لەتتى ادام­نىڭ نەمەسە اككرەديتتەلگەن ءجۋرناليس­تىڭ قولىمەن جىبەرىلەدى جانە (نەمەسە) ەلەكتروندىق تسيفرلىق قول­تاڭ­بامەن كۋالاندىرىلادى. ەگەر جەكە جانە زاڭدى تۇلعالاردىڭ وتىنىشتەرى, ونىڭ ىشىندە باق سۇراۋلارى ەلەكتروندىق تۇر­دە جاسالسا, وندا ولار ەلەكتروندىق تسيفر­لىق قولتاڭبامەن كۋالاندىرىلۋعا ءتيىس.

سايلاۋ پروتسەسىنە قاتىسۋشىلاردىڭ كەڭ اۋقىمىن حاباردار ەتۋدى قامتاماسىز ەتۋ, سونداي-اق ءوز قىزمەتىنىڭ اشىقتىعىن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا وسك وتىرىس­تاردى ونلاين-ترانسلياتسيالاۋ پراكتيكاسىن ەنگىزدى.

بۇگىنگى تاڭدا التى وتىرىس وتكىزىلىپ, وندا ءتيىستى قاۋلىلار القالى تۇردە قابىل­داندى. وسك وتىرىستارىنىڭ تاقىرىبى سايلاۋ پروتسەسىنىڭ ناقتى كەزەڭدەرىمەن سايكەستەندىرىلە وتىرىپ, ءماجىلىس جانە ءماسليحاتتار دەپۋتاتتارىنىڭ سايلاۋىن دايىنداۋ جانە وتكىزۋ جونىندەگى نەگىزگى ءىس-شارالاردىڭ كۇنتىزبەلىك جوسپار­لارىندا بەلگىلەنىپ وتىر. وسك قاۋلى­لارىمەن بەكىتىلگەن كۇنتىزبەلىك جوس­پارلار اشىق قولجەتىمدىلىكتە ورنا­لاس­تىرىل­عان. سونىمەن قاتار بريفينگتەردە ءاربىر وتىرىس اياقتالعاننان كەيىن وسك مۇ­شەلەرى باق سۇراقتارىنا جاۋاپ بەرە وتى­رىپ, ءتيىستى تاقىرىپ جانە قا­بىل­دانعان قاۋلىلار بويىنشا تۇسىنىكتەمە بەرەدى.

سايلاۋ پروتسەسىنە قاتىسۋشىلاردىڭ قۇقىق نورمالارىن دۇرىس جانە بىركەلكى ءتۇسىنۋى مەن قولدانۋى ماقساتىندا ە.داۋىل­باەۆ وسك-نىڭ جانە باسقا دا ور­گان­­داردىڭ سايلاۋ ناۋقانى كەزىندەگى زاڭ­نا­مانى ءتۇسىندىرۋ جونىندەگى وكىلەت­تىكتە­رىنە قاتىستى قۇقىقتىق نورمالارعا توقتالدى. كونستيتۋتسيانىڭ 72-بابىنا سايكەس, كونستيتۋتسيالىق كەڭەس كونستي­تۋتسيانىڭ نورمالارىنا رەسمي تۇسىندىرمە بەرەتىن جالعىز ورگان بولىپ تابىلادى. نورماتيۆتىك قۇقىقتىق اكتىلەردى ءتۇسىندىرۋ ءتارتىبى «قۇقىقتىق اكتىلەر تۋرالى» زاڭمەن رەگلامەنتتەلگەن. بۇل زاڭ ءتۇسىندىرۋدىڭ ەكى نىسانىن قاراستىرادى: رەسمي جانە بەيرەسمي. ماسەلەن, ۇكىمەتتىڭ نورماتيۆتىك قۇقىقتىق اكتىلەرىنە رەسمي تۇسىندىرمە بەرۋدى پرەمەر-ءمينيستردىڭ تاپسىرماسى بويىنشا ادىلەت مينيسترلىگى مۇددەلى مەملەكەتتىك ورگاندارمەن بىرلەسىپ جۇزەگە اسىرادى. سايلاۋ زاڭناماسىن تۇسىندىرۋگە كەلەتىن بولساق, ونىڭ «قازاقستان رەسپۋب­ليكاسىنداعى سايلاۋ تۋرالى» كونستي­تۋ­تسيا­لىق زاڭنىڭ نورمالارىمەن دە, «قۇ­قىق­تىق اكتىلەر تۋرالى» زاڭنىڭ ەرەجە­لەرىمەن دە رەتتەلەتىنىن ەسكەرۋ قاجەت.

سۇراۋ سالۋلاردىڭ اۆتورلارى ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسىنان تۇسىنىكتەمە الۋ ءۇشىن «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى سايلاۋ تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭنىڭ 12-بابىنىڭ 5) تارماقشاسىندا بەكىتىلگەن ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسىنىڭ زاڭ­نامانى ءتۇسىندىرۋدى ۇيىمداستىرۋ جونىندەگى فۋنكتسياسىنا سىلتەمە جاساۋدى باسشىلىققا الادى. وسى زاڭدا بەلگىلەنگەن فۋنكتسيانى ىسكە اسىرۋعا سۇيەنە وتىرىپ, وسك مىنالارعا قۇقىلى: «سايلاۋ تۋرالى» زاڭناماعا ءوز بە­تىنشە تۇسىنىكتەمە بەرۋگە; ءوز بەتىن­شە قانداي دا ءبىر تۇسىندىرۋلەر جاساماي, «سايلاۋ تۋرالى» زاڭنامانى ءتۇسىن­دىرۋدى ۇيىمداستىرۋعا; سايلاۋ زاڭنا­ماسىنىڭ جەكەلەگەن ەرەجەلەرىن وزگە زاڭدار تۇرعىسىنان ءتۇسىندىرۋ ءۇشىن باسقا مەملەكەتتىك ورگاندارعا جۇگىنۋگە قۇقىعى بار. وسى ءۇش اسپەكتىنى ەسكەرە وتىرىپ, مىناداي قورىتىندى جاساۋعا بولادى: وسك سايلاۋ زاڭناماسىن ءتۇسىندىرۋدىڭ بويىنشا جالعىز جانە تۇپكىلىكتى سۋبەكتى ەمەس, كەرىسىنشە «ۇيلەستىرۋشى» نەمەسە «ۇيىمداستىرۋشى» ءرولىن اتقارادى. وسك-نىڭ سايلاۋ زاڭناماسىن ءتۇسىندىرۋ شەڭبەرىندە «قۇقىقتىق اكتىلەر تۋرالى» زاڭ وسك-عا ءوزىنىڭ نورماتيۆتىك قۇقىقتىق قاۋلىلارىن عانا رەسمي ءتۇسىندىرۋ جونىندە وكىلەتتىكتەر بەرەدى.

ۇيىمداستىرۋشى رولىندە بولا وتىرىپ, وسك ءوزىنىڭ نورماتيۆتىك-قۇقىق­تىق قاۋلىلارى بويىنشا رەسمي تۇسىن­دىرمە بەرۋ ءۇشىن ۋاكىلەتتى مەملەكەتتىك ورگان­داردىڭ ۇستانىمىن الدىن الا سۇراتۋعا قۇقىلى. بۇل رەتتە, وسك زاڭداردىڭ, سونىڭ ىشىندە «سايلاۋ تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭنىڭ نورمالارىنا رەسمي تۇسىندىرمە بەرۋگە قۇقىلى ەمەس. وسك اپپاراتى ءوز قۇزىرەتى شەگىندە سايلاۋعا بايلانىس­تى قوعامدىق قاتىناستاردى رەتتەيتىن نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىلەرگە تەك ناق­تى سۋبەكتىلەرگە نەمەسە ناقتى جاعدايعا قاتىستى بەيرەسمي تۇسىنىكتەمە بەرە الادى.

ازاماتتاردىڭ الداعى سايلاۋدى ازىر­لەۋ مەن وتكىزۋ تۋرالى تولىق جانە دۇرىس اقپارات الۋ قۇقىقتارىن قامتا­ماسىز ەتۋ ماقساتىندا ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسىنىڭ اپپاراتى بەيرەسمي ءتۇسىندىرۋ قۇرالدارى رەتىندە اقپاراتتىق-ءتۇسىندىرۋ ماتەريالدار كەشەنىن (بەينە, اۋديوروليكتەر, پلاكاتتار, ادىستەمەلىك جانە باسقا دا ماتەريالدار) ازىرلەدى.

قازىرگى ۋاقىتتا باق ارقىلى اق­پا­رات­تىق ماتەريالدار كەڭىنەن جاريا­لانىپ كەلەدى, ياعني: رەسپۋبليكالىق 6 تەلەارنانىڭ ەفيرىندە ارنايى ازىرلەنگەن بەينەروليكتەر 951 رەت جارىققا شىقتى; 5 رەسپۋبليكالىق راديوستانتسيادا اۋديوروليكتەر 813 رەت شىعارىلدى, سونداي-اق وسى ماتەريالدار وڭىرلىك تەلە جانە راديو ارنالاردا روتاتسيا ارقىلى كەڭىنەن كورسەتىلىپ كەلەدى; «توپ-7» رەيتينگكە كىرەتىن 5 رەسپۋبليكالىق ينتەرنەت-رەسۋرستاردىڭ بەتتەرىندە تاۋلىك بويى رەجىمى بويىنشا ينتەرنەت-باننەرلەر ورنا­لاستىرىلىپ, ولاردىڭ ينتەر­نەت­تەگى كورسەتىلىم سانى 18 ملن-دى قۇراپ وتىر; جالپى تارالىمى 925 مىڭ دانانى قۇرايتىن 6 رەسپۋبليكالىق گازەتتە 12 مودۋل شىعارىلدى.

ءوز قۇزىرەتى شەگىندە بەيرەسمي ءتۇسىن­دىرۋدى «قۇقىقتىق اكتىلەر تۋرالى» زاڭ­نىڭ 60-بابىنا سايكەس مەملەكەتتىك ساياسات جۇرگىزەتىن, بەلگىلى ءبىر سالادا رەتتەۋدى جا­نە باسقارۋدى جۇزەگە اسىراتىن نەمەسە قۇ­زىرەتىنە ءتيىستى ماسەلەلەردى شەشۋ جاتقى­زىلعان مەملەكەتتىك ورگاندار بەرە الادى.

«سايلاۋ تۋرالى» زاڭنىڭ, «قۇقىقتىق اكتىلەر تۋرالى» زاڭنىڭ جانە وزگە دە سالالىق زاڭداردىڭ قۇقىق قولدانىلۋى مەن ورىندالۋى ءوز قۇزىرەتى مەن وكىلەتتىگى بويىنشا بەيرەسمي ءتۇسىندىرۋدىڭ مىناداي سۋبەكتىلەرىن ءبولىپ كورسەتەدى: ىشكى ىستەر مينيسترلىگى مەن باس پروكۋراتۋرانىڭ قسجاەك پارتيالىق تىزىمدەرگە ەنگىزىلگەن كانديداتتاردىڭ زاڭناما تالاپتارىنا سايكەستىگىن تەكسەرۋ ماسەلەلەرىن تۇسىندىرۋگە قاتىسادى; قارجى مينيسترلىگىنىڭ مەملەكەتتىك كىرىس ورگاندارى مۇددەلى تۇلعالار ولارعا جۇگىنگەن كەزدە سالىق زاڭناماسىن, ونىڭ ىشىندە كانديداتتاردىڭ كىرىستەرى مەن مۇلكى تۋرالى دەكلاراتسيانى ۇسىنۋ تۋرالى نورمالاردى قولدانۋ بولىگىندە تۇسىندىرەدى; اقپارات جانە قوعامدىق دامۋ مينيسترلىگى سايلاۋ ناۋقانى كەزىندەگى باق قىزمەتىنىڭ ماسەلەلەرىن, ونىڭ ىشىندە سايلاۋ الدىنداعى ۇگىت ماسەلەلەرىن, سون­داي-اق ساياسي پارتيالاردىڭ قىز­مەتى سالاسىنداعى ماسەلەلەردى قازاق­ستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ادىلەت مينيستر­لىگىمەن بىرلەسىپ تۇسىندىرەدى; ىشكى ىس­تەر مينيسترلىگى سايلاۋشىلاردىڭ تىزىم­دەرىن قالىپتاستىرۋ كەزىندە جەرگى­لىكتى اتقارۋشى ورگاندار پايدالاناتىن جتمدب (جەكە تۇلعالار تۋرالى مەملەكەتتىك دەرەكقور بازاسى) قالىپ­تاستىرۋ جونىندەگى ۋاكىلەتتى ورگان رەتىندە جانە ىشكى كوشى-قون ماسەلەلەرىن رەتتەيتىن جانە سايلاۋ ۋچاسكەلەرىندە قوعامدىق ءتارتىپتىڭ ساقتالۋىن قامتاماسىز ەتەتىن ورگان رەتىندە كورسەتىلگەن ماسەلەلەردى تۇسىندىرۋگە قاتىسادى; قورعانىس, سىرتقى ىستەر, ىشكى ىستەر مينيسترلىكتەرى مەن ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتى سايلاۋ ۋچاسكەلەرى, قۇرىلعان اسكەر بولىمدەرى, دەمالىس ۇيلەرى, ساناتوريلەر, تۇراقتى ەمدەۋ-پروفيلاكتيكالىق مەكەمەلەرى, تەرگەۋ يزولياتورلارى مەن ۋاقىتشا ۇستاۋ يزولياتورلارى, سونداي-اق قازاقستاننىڭ شەت مەملەكەتتەردەگى وكىلدىكتەرى جانىنداعى سايلاۋشىلار تىزىمدەرىن قالىپتاستىرۋ ماسەلەلەرى بويىنشا تۇسىندىرۋگە قاتى­سادى; جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار ساي­لاۋشىلار ءتىزىمىن قالىپتاستىرۋ جانە ۋچاسكەلىك سايلاۋ كوميسسيالارىنا ۇسىنۋ, سونداي-اق ۇگىتتىك باسپا ماتەريالدارىن ورنالاستىرۋ ورىندارىن انىقتاۋ ماسەلەلەرىن تۇسىندىرەدى.

ە.داۋىلباەۆ ءوز بايانداماسىندا وسك-نىڭ ەرەكشە كونستيتۋتسيالىق مارتەبەسى بار – القالى ورگان بولىپ تابىلاتىنىن جانە ءاربىر شەشىم كوميسسيا وتىرىسىندا ونىڭ مۇشەلەرى سانىنىڭ كوپشىلىك داۋ­سىمەن قابىلداناتىنىن اتاپ ءوتتى. كوميس­سيانىڭ جەكە مۇشەسىنىڭ پىكىرى بۇكىل كوميسسيانىڭ پىكىرى بولىپ ەسەپتەلمەيدى.

ءسوز سوڭىندا ە.داۋىلباەۆ ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسى سايلاۋ ناۋقانى بارىسىندا كەلىپ تۇسكەن وتىنىشتەردى قاراۋ بارىسى تۋرالى جۇرتشىلىقتى حاباردار ەتۋ تاجىريبەسىن جالعاستىراتىنىن اتاپ ءوتتى.

وتىرىستىڭ ەكىنشى ماسەلەسىنىڭ قورى­تىندىسى بويىنشا وسك-نىڭ قاۋلىسى قابىلداندى.

قازاقستان رەسپۋبليكاسى

ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسىنىڭ حابارى

2021 جىلعى 10 قاڭتارعا تاعايىندالعان قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنتى ءماجىلىسى دەپۋتاتتارىنىڭ كەزەكتى سايلاۋىندا «اۋىل» حالىقتىق-دەموكراتيالىق پاتريوتتىق پارتياسى» قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ پارتيالىق ءتىزىمىن تىركەۋ تۋرالى

«قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى سايلاۋ تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسيالىق زاڭىنىڭ 89-بابىنا سايكەس قازاقستان رەسپۋبليكاسى ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسى 2020 جىلعى 26 قاراشادا «اۋىل» حالىقتىق-دەموكراتيالىق پاتريوتتىق پارتياسى» قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ 19 ادامدى قامتيتىن پارتيالىق ءتىزىمىن مىناداي قۇرامدا تىركەدى: