– الماحان اپا, نەبىر وزەن-كول, داريالار باستاۋىن بۇلاقتاردان الاتىنى سەكىلدى, ءسىزدىڭ دە ارمانىڭىزعا قانات بىتىرگەن توپىراقتىڭ بارى انىق. اڭگىمەمىزدىڭ القيساسىن بالداۋرەن شاقتان باستاساق...
– ەح, شىركىن, باقىت ىزدەپ مىنە, 70-ءتى دە القىمدادىق. ال ناعىز باقىتتى شاعىمىز شىن ونەردى ىزدەپ جۇرگەن كەزىمىز ەكەن عوي. بالا كوڭىل, سول سۇلۋ ءساتتىڭ تۇنىعىنا بويلاي السىن با؟ مەن ءوزى رايىمبەك اۋدانى, قاينار اۋىلىنىڭ تۋماسىمىن. اكەدەن دە, شەشەدەن دە جالعىزبىن. اكەم دۇنيەدەن وزباعاندا انام ءالى دە ومىرگە ءسابي اكەلەر مە ەدى. اجال ايتىپ كەلە مە, سوقىرىشەگى جارىلىپ قايتىس بولدى. ايتپەسە ادام تۇينەكتەن ولە مە؟ مال باعىپ جۇرگەندە تاۋدىڭ باسىنداعى ايەلدەر سۋىق ۇستاپ قالدى ما دەپ, كۇل باسا بەرگەن عوي, سودان سىرقاتى اسقىنىپ كەتىپتى. ەكەۋى دە جىلقىشى بولعان كىسىلەر. انام نەبارى 30 جاسىندا كۇيەۋىنەن ايرىلسا دا مەنى جەتىمكوڭىل ەتپەيىن دەپ قايتا تۇرمىس قۇرمادى.
قىزدىڭ ارتىنان قامشىۇستار كەلە مە دەگەن نيەتپەن ۇلشا كيىندىرىپ, ۇلشا تاربيەلەگەن. سودان دا بولار كۇنى بۇگىنگە دەيىن, تىك سويلەپ, بەتكە ايتاتىنىم. نە كەرەك, شامنىڭ پىلتەسىن كوتەرىپ قويىپ, تۇنىمەن كىتاپ وقىپ وستىك. راديودان گۇرىلدەپ شىعاتىن ءارتۇرلى اۋەندەر جانىما مايداي جاعاتىن. سول سەزىم دومبىرا, سىرناي, سكريپكا ۇيرەنۋىمە جول اشتى. ول ۋاقىتتا سكريپكا دەگەن نە تەڭىم دەسەڭشى, بوي بەرمەي ساتىپ الدىم عوي. مەن ءان سالماي, اۋىلداعى جيىن اياقتالمايتىن.
– ەر مىنەزدى ەكەنىڭىزدى ايتىپ قالدىڭىز. بۇل قىلىق بولمىسىڭىزدان دا بايقالادى. كۋالىكتەگى «نۇرپەيىسوۆا» دەگەن تەگىڭىزدى تىرناقپەن ءوشىرىپ, «ا» ءارىبىنىڭ ارتىق ەكەنىن ايتىپ, كوپشىلىكتى كۇلكىگە كومىپسىز. سول ارتىقشىلىق سىزگە ونەردە دە وقشاۋ, وزگەدەن دارا تۇرۋعا سەپ بولعان سەكىلدى...
– ءيا, بالام نەبىر قىزىق باستان ءوتتى عوي. 6-سىنىپ وقىپ جۇرگەن كەزىمدە قالادان اۋىلىمىزعا جاڭادان جاس مۇعالىم كەلىپ, ءبىرىنشى كۇننەن-اق نۇرپەيىسوۆ «شاشىڭدى ال» دەدى. ويىمدا تۇك جوق, ۇيگە بارىپ اناما ايتتىم. ول كىسى سوزىمە ءمان دە بەرگەن جوق. ەرتەسىندە الگى مۇعالىم ساباقتا ۇرىسپاسى بار ما, سوندا سىنىپتاستارىم «اعاي, ول نەگىزى قىز» دەپ جامىراي جونەلدى. سويتسەم, مەنەن باسقاسىنىڭ ءبارى ءبىلىپ جۇرگەن ەكەن. ەكى بەتىم ورتتەي لاۋلاپ, كىرەرگە تەسىك تاپپادىم. ەسەيىپ قالعان كەزىم, ءوزىم پىسكەن كومەشتەي توپ-تومپاق بولاتىنمىن. سودان اعايىن-تۋىس جيىلىپ, يۋبكا تىگىپ بەردى. «كيمەيمىن» دەپ قيعىلىق سالىپ كورىپ ەدىم, وزىڭە جاراسىپ تۇر دەپ استى-ۇستىمە ءتۇسىپ قىزشا سىلاپ-سيپاپ قويدى.
ەندى يۋبكامەن دالادا ويناي قويايىن دەسەم شالبارعا ۇيرەنىپ قالعان اياق, ءوز ەتەگىمە ءوزىم ءسۇرىنىپ ابدەن قينالدىم. اقىرى قولىمدى ءبىر سىلتەدىم دە, ۇياتتى جيىپ قويىپ, يۋبكانىڭ ىشىنەن شالبار كيىپ الدىم. ءسويتىپ ادەتتەگى شارۋاممەن اينالىسا بەردىم. مەكتەپكە كيىپ بارمايىن دەسەم, اعاي ۇرساتىن بولعان سوڭ امالسىز وعان دا كوندىم. وڭ مەن تەرىسىن بىلمەي تالاي ابىگەرگە تۇستىك قوي. مەكتەپتەگى قۇربىلارىم قايتا-قايتا ايتىپ ءجۇرىپ, ونى دا ۇيرەتتى.
– سول مەكتەپ قابىرعاسىندا وقىپ جۇرگەندە, قازاقتىڭ تۇڭعىش كاسىبي وپەراتورى ەسكەندىر تىنىشباەۆتىڭ باتاسىن العان ەكەنسىز. بۇل ءسىزدىڭ ومىرىڭىزدەگى جارقىن ساتتەردىڭ ءبىر بولار؟ ولاي دەيتىنىمىز, ۇلكەن ونەرگە جول اشقان سول كىسى ەمەس پە؟
– قۇداي كوپ كورمەسىن, ومىردە جولى بولعان ادامنىڭ ءبىرى مەنمىن. كۇندىز قاينار بۇلاعىنان سۋ الىپ كەلە جاتقان بەتىم, ەسىك الدىندا كولحوز باستىعى ءجۇر. الىستان بارلاپ قاراسام, انامنان مەنىڭ قايدا كەتكەنىمدى سۇراپ جاتىر. الماتىدان ارنايى قوناقتار كەلىپتى. سولاردىڭ الدىندا ونەر كورسەتۋىم قاجەت ەكەن. بىردەن قولىما دومبىرامدى الا سالدىم دا, سوڭىنان ەرە جونەلدىم.
بارسام, توردە ۇزىن بويلى, اقسارى ادەمى كىسى وتىر. ءبىر ويىم ورىس پا دەپ قويامىن, ول ۋاقىتتا بالامىز, ورىستىڭ اتىن ەستىمەسەك, كورگەن ادامىمىز ەمەس. ەشتەڭەگە قاراعانىم جوق, «جەتىسۋ» ءانىن شىرقادىم. «بولدى, وسى قىز جاراپ تۇر, ەرتەڭ بىزبەن بىرگە تاۋعا بارادى» دەدى قوناقتار رازى بولىپ. سويتسەم, كينووپەراتورلار ەكەن. مۇنداعى قويشىلاردىڭ تىنىس-تىرشىلىگىن تۇسىرۋگە كەلىپتى. جەتىسۋ تابيعاتى اياسىندا وتىرىپ ءان ايتاتىن وقۋشى قىز ىزدەگەن. مىنە, سودان كوپكە ءمالىم, قارشاداي قىزدىڭ تاستىڭ ۇستىندە ءان ايتقان شاعىن ەپيزودى مۇراعاتقا ەندى دە كەتتى.
ءتۇسىرىلىم اياقتالعان سوڭ, بارلىعىمىز ارتىنىپ-تارتىنىپ كولحوز باستىعى راۋان ءارىپوۆتىڭ ۇيىنە شاي ىشۋگە باردىق. داستارقان باسىندا باعاناعى توردە وتىرعان اق شاشتى كىسى: «تالابىڭا نۇر جاۋسىن, بوتام! الماتىدا ەسترادا جانە تسيرك ونەرى ستۋدياسى اشىلىپ جاتىر. سوندا جۇسىپبەك ەلەبەكوۆ دەگەن اعاڭ بار. بارساڭ, سەنى ويلانباي وقۋعا الادى. روزا جامانوۆا اپاڭ جامان اكەسىن جاقسى ەتتى. كىم بىلەدى, كەيىن سەن دە حالىق ءارتىسى بولاتىن شىعارسىڭ» دەدى. بۇل – ونەرىمە بەرىلگەن ەڭ العاشقى باعا بولاتىن. ونى ايتقان قازاقتىڭ تۇڭعىش تەمىر جول ينجەنەرى مۇحامەدجان تىنىشباەۆتىڭ جالعىز ۇلى, ونەر قايراتكەرى ەسكەندىر تىنىشباەۆ ەدى.
– قازاق ءانىنىڭ ارداعى جۇسىپبەك ەلەبەكوۆ قالاي قارسى الدى؟ اۋىلدى مويىنداتقان بالاۋسا قىز الماتىنى مويىنداتا الدى ما؟
– جۇسىپبەك اعا مەنى وتە قاتتى جاقسى كوردى. قۇداي وڭداپ, بارعان بەتتە بىردەن وقۋعا ءتۇسىپ كەتتىم. حالىق ءانى ء«شاپيباي-اۋ» تۋرالى شىعارما جازىپ, مولدىرەتىپ ورىنداعانىمنان كەيىن ۇستازدىڭ ىقىلاسى ءتىپتى ەرەكشە بولدى. ستۋدەنتتىك ءومىردىڭ ءاربىر ءساتى ءالى كۇنگە كوز الدىمدا. ءبارىمىز اعايدىڭ كەلە جاتقانىن تەرەزەدەن باقىلاپ وتىرامىز. قالاعا جاڭا كەلگەن «بالمۇزداقتارعا» ۇلى تۇلعانى سىرتتاي باقىلاعاننىڭ ءوزى ءسۇيىنىش ەدى.
تۇماندى كۇن. جاڭبىر سىركىرەپ جاۋىپ تۇر. ءبىر كۇنى اعايدىڭ كوڭىل كۇيى جوق, سىنىپقا كىرىپ كەلدى. قوڭىر پلاششىن ىرگەدەگى كيىمىلگىشكە ءىلدى دە, ماعان قاراپ «الماجان, ءان ايتشى» دەدى. قاتتى كۇرسىنىپ, تەرەزەگە قايتا-قايتا قارايدى. سويتسەك, ماسكەۋدە ماشينا قاعىپ, شاكەن ايمانوۆ قايتىس بولىپتى. تاعى بىردە جاپپاس قالامباەۆ ومىردەن وزدى دەپ كوزىنە جاس الىپ وتىردى. اعايدىڭ جەتپىسكە تاياپ قالعان كەزى, جانارىنداعى مۇڭدى كورىپ ءبىزدىڭ دە كوڭىل جابىرقادى. قازاق ونەرىنىڭ كەنىشىنە اينالعان تۇلعالاردىڭ كەلمەسكە كەتكەنىنە جۇرەك قالاي ەزىلمەسىن. تاريحتىڭ ءبارى ىشىندە. كەڭەس وكىمەتى اۋىز اشتىرمايتىن كەر كەزەڭ. اعاي ءوزىنىڭ رەپرەسسياعا ۇشىراعان «قاناتتالدى» ءانىن ۇيرەتتى. وسىنداي كەرەمەت كۇندە «نەگە قانات تالادى» دەپ كەڭەس يدەولوگياسى تىيىم سالعان تۋىندى. مەنىڭ ورىنداۋىمدى ەستىگەن عاريفوللا قۇرمانعاليەۆ: «جۇسەكە, سەنىڭ «قاناتتالدىڭنىڭ» باعى جاندى» دەپ لەبىزىن ءبىلدىرىپتى. ونى كەيىن ەستىدىم. ەكى الىپ تۇلعا ءۇزىلىس كەزىندە فويەدە حالىقتىڭ جاي-كۇيىن ۋايىمداپ, شەر تارقاتىسىپ وتىراتىن.
اشارشىلىق ناۋبەتى كەلگەن تۇستا ءار كوشەگە ءبىر-ءبىر اربا قويىپ, ولگەن ادامداردى تەرەدى ەكەن. تاۋ بولىپ ۇيىلگەن ولىكتىڭ سانىندا ەسەپ جوق. سول ۋاقىتتا الماتىدا تاسباقا قاپتاپ كەتىپتى. ادامداردىڭ ءبىرازى سونى جەپ امان قالعان كورىنەدى. قولدان جاسالعان كەساپات دەمەسىنە بولار ما, كورپەنىڭ ىشىندەگى ءجۇندى دە جيناتقان عوي, پاتشاعارلار! كوپ ءۇنسىز جۇرەتىن, قازىر ويلاسام دەرت ءىشىن جەپ جاتقان ەكەن. ساكەن سەيفۋلليننىڭ سەرىلىگىنە ءجيى توقتالاتىن. الاش ارىستارى حاقىندا تام-تۇمداپ ايتاتىن, ءبىز بالامىز وزگەگە ايتىپ قويىپ, باسىمىز پالەگە قالا ما دەپ الاڭداسا كەرەك. زۇلمات زامان زيالىلارىمىزدى وسىلاي تۇقىرتتى. اعايدىڭ اڭگىمەلەرىنىڭ استارىن كەيىن باعامدادىق.
– ۇستازىڭىز ءوزىنىڭ جولىن جالعار دەپ سەنگەن ەكەن. الايدا انشىلىكتەن ءارتىس بولۋعا بەت بۇرىپسىز. بۇل شەشىمدى جۇسىپبەك ەلەبەكوۆ قالاي قابىلدادى؟
– ۇستازدارىم قانشا قولپاشتاسا دا, ءوزىمدى جاقسى ءانشى ەمەسپىن دەپ ويلادىم. ءداستۇرلى ءانشى بولۋعا قابىلەتىم جەتىپ تۇرسا دا ء«ارتىس بولامىن» دەگەن بالا ارمانىم باسقا ارناعا بۇردى. ونى ەستىگەندە ۇستازىم جۇسىپبەك ەلەبەكوۆتىڭ كوڭىلى ءتۇسىپ كەتتى. قاباعى سالىڭقى: «قايدا باراسىڭ؟ وندا سەنى كىم قابىلدايدى ەكەن؟» دەدى بۇرتيىپ. كسرو حالىق ءارتىسى شولپان جانداربەكوۆا دەپ ەدىم, لەزدە جۇزىنە كۇلكى ءۇيىرىلدى. «ول مەنىڭ قۇداي قوسقان كورشىم, ءبىر اۋىز ءسوز ايتايىن» دەدى جادىراپ. ول كەزدە اۋىلدان كەلگەن سالبىراعان قىز ەمەسپىن, جيناقى, جىگىت سۇيسىنەر سۇلۋ بويجەتكەننىڭ بىرىنە اينالعان ارۋمىن.
سول ۋاقىتتا ارتىسكە قويار تالاپ وتە ۇلكەن بولاتىن. ارەڭ دەگەندە ورىس تىلىنەن 3 الىپ, قۇرمانعازى اتىنداعى قازاق ۇلتتىق كونسەرۆاتورياسىنا ءتۇستىم. سەنسەڭىز, سول ءۇشتىڭ ناتيجەسىندە حالىق ءارتىسى اتاندىم ەمەس پە؟ كەيىننەن شولپان اپامنىڭ قانداي مىقتى اكتريسا ەكەنىنە كوزىمىز جەتتى. بىزگە وقۋ بىتىرگەنشە بىردە-ءبىرىڭ ۇيلەنبەيتىن بولىڭدار دەپ مىندەتتەدى. قايداعى, وقۋعا تۇسكەن 17 بالانىڭ بىرىنەن سوڭ ءبىرى وتباسىن قۇردى. كەندەباي ەكەۋمىز دە قاتارىمىزدان قالماي باس قۇرادىق. شولپان اپامىز بىزگە ۇرىسىپ ءجۇرىپ, قالا سىرتىنداعى 3 بولمەلى ءۇيىن بەردى.
ءبىز ءتالىم العان مەكتەپ – مەكتەپتەردىڭ ۇلىسى ەدى عوي. ءانۋار مولدابەكوۆ, ىدىرىس نوعايباەۆ, تاڭات جايلىبەكوۆ, كامال قارمىسوۆ, ءاسانالى ءاشىموۆ, بيكەن ريموۆا, فاريدا ءشارىپوۆا سەكىلدى تاۋ تالانتتاردان ۇلگى الدىق. ارقايسىسى ساحناعا شىققان سايىن زال لىق تولىپ وتىرادى. وبراز ورنىندا, وقيعا شيەلەنىسىپ جاتادى. كورگەن جان رۋحاني بايىپ قايتادى. جازۋشىلارمەن كەزدەسۋدەن قالمايتىنبىز. ءبىر كەزدەسۋدە كەندەكەڭ ەكەۋىمىز اباي مەن ايگەرىمنىڭ مونولوگىن ورىندادىق. زالعا مۇقاعالي ماقاتاەۆ كىرىپ كەلدى. كورەرمەندەر تىك تۇردى. مۇقاڭ شاشىن قايىرىپ جىبەرىپ, بىردەن ساحناعا بەتتەدى. وزىمەن قاتار قالامگەرلەردىڭ ء«اي» دەگەنىنە قاراعان جوق, بۇزا-جارىپ ەكى ولەڭ وقىدى. حالىق قويماي تاعى بىرنەشە ولەڭىن وقىتتى. نەسىن ايتاسىڭ, 70-جىلدار ادەبيەت پەن مادەنيەتتىڭ ناعىز التىن ءداۋىرى ەدى.
– قارا ولەڭنىڭ قاعباسىنا اينالعان مۇقاعالي ماقاتاەۆپەن جەرلەس ەكەنىڭىزدى ەل بىلەدى. سىزدەر تۇلەپ شىققان توپىراق تالانتتاردىڭ اناسى ىسپەتتى. ءبىر اڭگىمەڭىزدە اقىن ومىردەن وزعاندا قينالعانىڭىزدى ايتىپسىز. بۇل «جاس قايىڭ» ءانىنىڭ ومىرگە كەلۋىمەن تۇستاسىپ جاتقان وقيعا. قالامگەرمەن قانشالىقتى جاقىن بولدىڭىز؟
– سول ۋاقىتتا نارىنقولدان قالاعا ءۇش-اق اۆتوبۋس جۇرەدى. سونىڭ بىرەۋىنە ۇلگەرىپ, ءىلىنىپ كەلە جاتقان بەتىم. كولىگىمىز سارىجازدان توقتاعاندا, ارتىنىپ-تارتىنىپ كوپپەن بىرگە مۇقاعالي ماقاتاەۆ تا وتىردى. دوستارى جابىلىپ ءجۇرىپ, ەسىكتەن كىرگىزىپ جىبەرگەنىن كورىپ تۇرمىن. اڭ-تاڭمىن. سول ساتتە قاسىمداعى كىسى ءتۇسىپ, ونىڭ ورنىنا مۇقاڭ جايعاستى. ىشىمنەن وسىنى تىلەپ وتىرعانمىن. مۇقاڭمەن قالاعا بىرگە كەلدىم دەگەن ماقتانىش الديلەپ بارادى. ماعان قاراي جايلاپ بۇرىلدى دا «قايدا وقيسىڭ؟» دەدى. ساسىپ قالدىم, ءبىر جۇتىنىپ بارىپ, بولاشاق ونەر ادامى ەكەنىمدى ايتىم. «ەەە, ەكەۋىمىزدىڭ يلەگەنىمىز ءبىر تەرىنىڭ پۇشپاعى ەكەن» دەدى دە, يىعىما قۇلاي كەتتى. سودان مۇقاعالي قالاعا دەيىن يىعىمدا ۇيىقتاپ باردى.
اقىن باقيعا اتتانعاننان كەيىن كوپ ۋاقىت تۇسىمە كىردى. ورىندىقتا وتىرعان قالپى كوزىندە جاس ۇيىپ تۇر, ماعان الدەنەلەردى باياندايدى. جۇرەك ارىزىن جەتكىزگىسى كەلەتىندەي...
جايماشۋاق كوكتەم مەزگىلى. الاكول اۋدانىنا گاسترولدىك ساپارمەن كەلگەنبىز. ونەر كورسەتىپ بولعان سوڭ, اۋىل حالقى دالاعا داستارقان جايدى. قازان كوتەرىلدى, ەل ۋ دا شۋ. ۇستەل باسىندا جيىلعان جۇرتقا جوپەلدەمەدە ومىرگە جاڭا ءان كەلگەنىن ايتىپ, تۇساۋىن وسىندا كەسپەك نيەتتە ەكەنىمدى جەتكىزدىم. ول كەزدە جاسپىز, جالىنداپ تۇرمىز. ويىمىزدا تۇك تە جوق. قولىما دومبىرامدى الىپ «جاس قايىڭ» ءانىن باستاعانىم سول-اق ەدى, كەنەت توبەمىزگە قارا بۇلت ءۇيىرىلىپ, اپىر-توپىر جاڭبىر جاۋا جونەلدى. حالىق ورنىنان تۇرار ەمەس, اۋەنگە ەلىتىپ بارادى. عاجابى سول, ءان قالاي اياقتالدى جاۋىن دا ساپ تىيىلدى. شاماسى, مۇقاڭنىڭ ىشىندەگى شەر توگىلىپ كەتتى مە دەيمىن. بۇل اقيىق اقىننىڭ ەشكىمگە جەتكىزە الماعان مۇڭىن تابيعاتقا ايتىپ كەتكەن تۋىندىسى. ىشىندەگى زاپىرانى تاسقا اينالعان زار. ءاندى العاش رەت قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ءارتىسى ساعات جىلكەلديەۆ الدەبىر بايقاۋدا ورىندادى. سودان ەل-جۇرتقا كەڭىنەن تارالىپ كەتتى. مەن مۇقاڭنىڭ 15 ولەڭىنە ءان جازدىم, كوبى ءالى جارىققا شىققان جوق.
– مۇقاعالي دەگەننەن شىعادى, ءسىزدىڭ دە ولەڭ شىعاراتىن قابىلەتىڭىز بار ەكەنىن بىلەمىز. اقىندىق اللادان تۇسەتىن قاسيەت. جىردان جىراق جۇرگەنىڭىزگە نە سەبەپ؟
و, تىرشىلىك, وزىڭنەن ءوتىنىشىم,
ارقالاتپا ارماننىڭ وكىنىشىن.
جالىنداعان شاعىمدا جاپا شەگىپ,
جارالعام جوق ارماندا كەتۋ ءۇشىن.
وسى ولەڭىم نارىنقول اۋداندىق «سوۆەتتىك شەكارا» گازەتىنە جاريالاندى. سول ۋاقىتتا اۋداندىق گازەتتە بەلگىلى اقىن ەركىن ءىبىتانوۆ جۇمىس ىستەيتىن. اقىن اعامىز مەنىڭ بالدىرعان جىرلارىم بالاعا ءتان ەمەس دەپ, سىني كوزقاراسپەن قارادى. اعانىڭ سىناعانىنا شامىرقانىپ قالسام كەرەك, ولەڭگە جولامادىم. تابيعاتتىڭ ەركىندىگى جۇرەگىمە ۇيالاعاندا, اندا-مۇندا تىعىلىپ جازاتىنىم بار. اقىرى, ءبىر بلوكنوت ولەڭىمدى بىرەۋگە سىيلاپ جىبەردىم.
– الماحان اپا, اڭگىمەمىزدىڭ اۋانىن باسقا ارناعا بۇرساق. بىزگە دە, وزگەگە دە قىزىق بولار, ءبىر وتباسىندا ەسىمى دارداي ەكى ونەر ادامىنىڭ ۇيىسۋى. ومىرلىك جولداسىڭىز – قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى كەندەباي تەمىرباي ۇلى. ونەر جولى – ەڭ اۋىر جول. ءسىز الدىمەن اناسىز. ساحنادا شەبەر ەكەنىڭىز ءماشھۇر, اس بولمەسىندە شە؟
– ەكەۋمىز ەگىز تۋعان بالا سياقتىمىز. قىركۇيەكتىڭ ءبىرى. ستۋدەنتتىك ءومىردىڭ العاشقى كۇنى. ءبىرىنشى ساباققا ساپ-سارى ۇزىنتۇرا جىگىت كەشىگىپ كەلدى. بىرگە ەمتيحان تاپسىرساق تا كەندەبايدى كورگەن ەمەسپىن. ۇستازدىڭ نۇسقاۋىمەن, مەنىڭ قاسىما كەلىپ جايعاستى. القام-سالقام پورتفەلىنەن كىتاپ-داپتەرىن الىپ جاتقاندا وقۋ قۇرالدارىمەن ىلەسىپ ساقينا جەرگە دومالاپ ءتۇستى. بايقايمىن قاتتى قىسىلعان سياقتى, ەكى بەتى نارتتاي. ماعان ۇيالا قاراپ: «مىنا ساقينانى ءسىز الىڭىزشى» دەيدى. سودان ارامىزدا ماحاببات وتى تۇتاندى. ساباقتان كەيىن, ەكەۋمىز ەدەن جۋامىز. تۇراتىن جەرىمىز بەن كونسەرۆاتوريانىڭ اراسى وتە الىس. اۆتوبۋسپەن كەمىندە 1 ساعات جۇرەسىڭ. قارنىمىز اشىپ جۇرسە دە ونەرگە ىڭكار بولدىق. قازىر ءبارى ەرتەگى سەكىلدى. بالا كۇنىمنەن مەنىڭ ومىرلىك جولداسىم ونەر ادامى بولۋى كەرەك دەپ ويلايتىنمىن. نەسىن جاسىرايىن, اس ءۇيدىڭ شارۋاسىنا اسا بەيىم ەمەسپىن. دەسە دە كەندەكەڭ جاساعان تاماعىما سىن ايتقان جان ەمەس. كوپ ۋاقىتىمىزدى قويىلىمعا ارنايمىز. ءبىر-ءبىرىمىزدىڭ كەمشىن تۇستارىمىزدى ايتىپ, كەڭەسىپ وتىرامىز. وقۋشىلار سارايىندا بىرلەسىپ بالالاردى تەاترعا باۋلىپ ءجۇرمىز. مىنە, بۇگىندە ونەردىڭ اقساقالدارى اتانىپ, ب.ريموۆا اتىنداعى الماتى وبلىستىق قازاق دراما تەاترىنا تىرەۋ بولىپ ءجۇرمىز.
– سول تەاتردىڭ ىرگەتاسىن قالاعان ادامداردىڭ ءبىرى سىزدەر ەمەسسىزدەر مە؟ قازىعى قاعىلعان ساتتەن وسىنداسىزدار. تالانتتاردىڭ ۇستاحاناسىنا اينالعان قاسيەتتى شاڭىراقتىڭ قازىرگى جاي-كۇيى قالاي؟
– «تالدىقورعان تالانتتار مەكتەبى عوي, شارتاراپقا دايىنداپ بەرىپ جاتقان» دەگەن ءسوزىمىز بار. ءبىزدىڭ اشقان تەاتردىڭ العاشقى بۋىنى وتە مىقتى بولدى. تالعات تەمەنوۆ, الىمبەك ورازبەكوۆ, تىلەگەن احمەتوۆ, دۇيسەن مۇسابەكوۆ, وراز سارسەنبەكوۆ, جىبەك لەباەۆا, جانات چايكينا, ومىرسەرىك قالي ۇلى, مۇسا اجىبەكوۆ سەكىلدى مايتالمانداردىڭ ءبىر شوعىرى جەتىسۋدا ناعىز ونەردىڭ تۋىن تىكتى. 1976 جىلى تاڭىربەرگەن قاليحانوۆ اتامىزدىڭ «التىن بەسىك» پەساسىن تۇڭعىش رەت ساحنالادىق. باستى ءرولدى تىلەك ابجالەەۆ سومدادى. ول كەزدە مۇنداي تاريحي قويىلىمداردى قويۋعا بولمايدى, قاعىپ تۇسىرەدى. تۇنگى ساعات 12-گە دەيىن دايىندالاتىنبىز. بۇگىنگىدەي ەمەس, ءبىر سپەكتاكلدى 3 اي ەلەكتەن وتكىزەمىز. تەاتردا ينە شانشار ورىن بولمايتىن. ونەردىڭ شىن جاناشىرىنا اينالعان جارىق بەرۋشى قاسىم تۇرسانوۆ, ساحنا سۋرەتكەرى سۇڭعات اعالارىمىزدىڭ ەڭبەگى زور بولدى. قازاققا اتى ءمالىم ۇلكەن رەجيسسەرلەر جۇمىس ىستەدى. تەاترعا كوزقاراس ءار كەزدە دە جاقسى بولدى. مىنە, بۇگىندە وبلىس اكىمى اماندىق باتالوۆ پاتشا سارايىنداي جاڭا عيمارات سالىپ بەردى. ءبىر اتتەگەن-ايى, ارتىستەردىڭ تىنىسىن اشاتىن رەجيسسەرلەردەن اقساپ تۇرمىز. بۇل بۇگىندە ەلىمىزدەگى بارلىق تەاتردا بار ماسەلە. ءبىر جيىندا ءاسانالى اشىموۆكە ايتقانبىز, «جاستاردى ماسكەۋگە جىبەرىپ وقىتايىق» دەپ. بىراق ءالى دە سول باياعى جارتاس. ايلىق از, مۇندا ەشكىمنىڭ كەلگىسى كەلمەيدى.
– الماحان اپا, ونەردىڭ وتىمەن كىرىپ, ك ۇلىمەن شىققان جاننىڭ ءبىرىسىز. مۇنى اڭگىمەڭىزدەن دە بايقادىق. ەگەر تاڭىردەن تاعى ءبىر مۇمكىندىك بەرىلسە, وسى جولدى تاڭدار ما ەدىڭىز؟
– وكىنىشىم جوق, قارعام! مەن ونەردىڭ ءبىر بالاسىمىن. كەلىندەرىم «گەنەرال» دەسە, ۇلدارىم «مارشال» دەپ اتايدى. كەندەباي ەكەۋىمىز ءبىر شاڭىراقتىڭ استىندا باقىتتى عۇمىر كەشىپ كەلەمىز. اللاعا شۇكىر, ازدى-كوپتى ءومىر سۇردىك. بيىل جەتپىس جىلدىعىمىز وبلىس كولەمىندە اتالىپ ءوتىلۋى كەرەك بولعان, اتى جامان ىندەت الدىمىزدى وراپ كەتتى. بۇيىرسا, توي الدا. ارنايى كىتابىمىز دا جارىق كورمەك. ەل امان, جۇرتىمىز تىنىش بولسىن. ونەردىڭ دە ءوز ازابى بار عوي. قايسىبىرىن ايتاسىڭ. كوڭىلدىڭ كەيبىر كەزدەرى دەگەندەي... ءسوز سوڭىندا مىنا ءبىر ولەڭىمدى وقىپ بەرەيىن.
مەن قايتەمىن جانىمدى مۇڭ باسقاندا,
سىرلاسقا دا بارمايمىن, قۇرداسقا دا.
اماندىعىن ءبارىنىڭ تىلەيمىن دە,
تەلمىرەم دە وتىرام تۇنگى اسپانعا.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
تاقىرىپقا تۇزدىق
قۇلانيەكتەنىپ اتقان بوزامىق تاڭنىڭ ساۋلەسىنە يەك سۇيەپ, بولجاپ قويعان جوسپاردى سانا قاتپارىنان ارشىپ, ءبىر پىسىقتاپ الاتىن ادەتى. جانارىندا الدەبىر مۇڭنىڭ تابى بار سەكىلدى. بالكىم, كوڭىل تۇكپىرىندە پانالاعان القىزىل ساتتەرگە ساعىنىش بولار, بالكىم, ارمانعا تولى كۇندەرگە اڭسار بولار, ايتەۋىر كوڭىل كوزەسىن شايقايتىنى انىق. الداعى كۇنگە سالقام كوز تاستاپ, اسىرەقىزىل دۇنيەدەن اۋلاقتاپ, ءشاربات كورىنگەن ءتاتتى كەزەڭدەرگە قايتا قونىستانعىسى كەلەتىندەي, اققان جۇلدىزداي ازايىپ بارا جاتقان قاتارلاستارىنا دەگەن قيماستىق وتى جانىن شارپيتىنداي...
ءيا, ءومىر-كەرۋەنى ءبىر ساتكە بولسا دا كىدىرىپ نە توقتاپ كورگەن ەمەس. بوكەننىڭ جەلىسىندەي جوڭكىگەننەن جوڭكىپ, تاريحقا ايعىز-ايعىز ءىزىن قالدىرىپ, نار تۇلعالى جانداردىڭ ەسىمىن ەكشەپ بەرۋدە. سوعان دا تاۋبە! جالت ەتكەن جاسىنداي, جارق ەتىپ وتكەن قانشاما ونەر مايتالماندارى بار. بۇگىنگى ۇرپاق سول جۇلدىز-عۇمىرلى جاندارعا قۇرمەت كورسەتىپ, ەسىمىن ارداقتاپ كەلەدى. ال ونەردىڭ قارا شاڭىراعى بولىپ ەسەپتەلەتىن تەاتردىڭ ساحناسىندا سايران سالىپ وتكەن اكتەرلەردىڭ شەبى شەكتەۋسىز. سولاردىڭ قاتارىندا جەتىسۋ جامپوزدارىنىڭ ەسىمى ەرەكشە بەدەرلەنگەندەي. 40 جىلدان استام تاريحى بار تەاتردان شىققان دارىندىلار لەگى تولاستاپ كورگەن ەمەس. سوندىقتان دا بولار, جانارعا جىلى ۇشىراپ, جۇرەككە قۋانىش ۇيالاتادى.
اڭگىمەلەسكەن
مۇحتار كۇمىسبەك,
«Egemen Qazaqstan»
