قوعام • 26 قاراشا، 2020

جازۋدىڭ ءتۇبىن قازۋ

232 رەت كورسەتىلدى

كسرو-نىڭ كەزىندە قاراعاندى ءۇشىنشى كومىر باسسەينى اتانىپ، ءدۇبىرى جەر جارىپ تۇردى. ول كەزدە شاحتەردەن اسىرىپ جالاقى الاتىن ەڭبەككەر از بولدى-اۋ وداقتا. مىنە، وسى كومىردىڭ نار­قى التىنمەن بىردەي بولىپ تۇرعان زامانداعى كەن­شى­لەر استاناسىندا سول كەز­دىڭ ولشەمىمەن العاندا نەبىر عاجاپ قۇرىلىستار بوي كوتەرگەن. سونداي نى­ساننىڭ ءبىرى ەل اۋزىندا «گارموشكا» اتانىپ كەتكەن كوپقاباتتى ءۇي ەدى.

قاراعاندىنىڭ ۆوكزالىنا جاقىنداپ قالعانىڭىزدا سول جاعى­ڭىزعا كوز سالساڭىز، وسى كەلىستى ءۇيدى جانە ونىڭ توبەسىندەگى «كاراگاندە وبرازتسوۆىي پوريادوك، ۆىسوكۋيۋ كۋلتۋرۋ» دەگەن ءاربىر ءارپىنىڭ ءوزى كىسى بويىنان اسىپ كەتەتىن جازۋدى كورەسىز.

ءبىراز ۋاقىتتىڭ شاماسى بولدى، توبەدەن ءتونىپ تۇرعان وسى جازۋ قاراعاندىداعى قوعام بەل­سەندىلەرىنىڭ مازاسىن الىپ ءجۇر. بۇدان ءبىراز بۇرىن ولار قالانىڭ بۇرىنعى اكىمىنە جيى­لىپ بارىپ، كوزگە شىققان سۇيەل­دەي بولعان الگى جازۋدىڭ ورنىنا ءاليحان بو­كەي­حاننىڭ «قازاققا قىزمەت قىل­ماي قوي­مايمىن!» دەگەن ءسوزىن شەگەلەۋ كەرەك دەگەن ۇسىنىس تا ايتىپتى. بۇل تۋراسىندا وسى ءىستىڭ با­سى-قاسىندا جۇرگەن زاڭگەر بولات سىزدىق الەۋمەتتىك جەلىدە بى­لاي دەپ جازدى: «تاڭداۋعا ون­­نان استام نۇسقا ۇسىندىق. ارۋاق سىيلاعان، تۇلعالار­عا تاع­­زىم ەتكەن جۇرتپىز عوي، وسى ءبىر نۇسقانى تاڭداعانداي بولعانبىز».

جالپى، ورىس تىلىندەگى بۇل جازۋ­­دىڭ بۇدان باسقا دا نۇس­قا­لارى الەۋ­مەتتىك جەلىلەردە تال­قى­عا ءجيى ءتۇسىپ ءجۇر. اركىم ءارتۇرلى ۇسى­نىس ايتادى. مىسالى، «ارقا اقشا­مى» گازەتىنىڭ رەداكتورى، اقىن جانات جاڭقاش ۇلى فەيسبۋك پاراق­شاسىندا بۇل تاقىرىپقا ار­نايى پوست جازىپ، مىناداي پىكىر ءبىلدىردى: «مىنا ۇيلەردىڭ توبە­سىنە «سارىارقا ساپ-سارى التىن جۇزگەن نۇرعا» دەگەندى نەمەسە باسقا ءبىر سوزدەردى قويۋ كەرەك. قاراعاندىنىڭ، جال­­پى سارىارقانىڭ نارقىن، پار­قىن ايقىندايتىنداي ەتىپ». ال قالا جانە وبلىس اكىمدەرىنىڭ اتىنا حاتقا جازىپ جىبەرىلگەن نۇسقا جوعارىداعى الاش كوسەمى ايتقان انتقا بەرگىسىز ءسوز.

قاراعاندىنىڭ بەلسەندى ازا­مات­تارىن دا تۇسىنۋگە بولادى. ەلدە وزگە ۇلت وكتەمدىگىنىڭ ىزعارى قاتتى سەزىلگەن ەكى قالا بولسا، بىرەۋى وسى قاراعاندى ەدى. مۇ­نىڭ شەت جاعاسىن ستۋدەنت كەزىمىز­دە ءوزىمىز دە تالاي كورىپ، كۋاسى بول­عان­بىز. وتكەن عاسىردىڭ 80-ءشى جىل­دارىنىڭ ورتا تۇسىندا «يكارۋس» دەگەن ۇزىن اۆتوبۋس ادام­عا لىق تولىپ تۇرعاندا، سونىڭ ىشىندەگى ساۋساقپەن سانارلىق جەرگىلىكتى ۇلتتىڭ وكىلى بولۋشى ەدى. مىنە، سول كەزدە الگى جەردە قازاقشا سويلەپ قالساڭ، باسىڭ بالەگە قالاتىن: جانىڭداعىلار كوزى شەگىرەيىپ مىندەتتى تۇردە زىرك ەتىپ، ەسكەرتۋ جاساۋشى ەدى. قازىر سونىڭ ءبارى كورگەن تۇستەي وتە شىقتى عوي. بىراق جۇرەكتە شەمەن قاتقان، سىزى قالعان...

ءيا، بۇگىنگى قاراعاندىنىڭ قور­­دالانىپ قالعان پروبلەما­سى­نىڭ باستان اساتىنى بەلگىلى. بيىل وبلىس ور­تا­لى­عىن­داعى جون­دەۋ جۇمىس­­تارى­نا دەپ بيۋدجەتتەن «جۇمىس­پەن قام­تۋدىڭ جول كار­تاسى-2020» باع­دار­لاماسى اياسىن­دا 26 ملرد تەڭگە بولىنگەن ەكەن. مۇنشا مولشەردەگى قاراجات 146 جوبانى جۇزەگە اسىرۋعا ارنا­لىپ­تى. الايدا وسىنشاما قار­جى جۇم­سالعان جۇمىستاردىڭ وڭدى اتقا­رىلعانىنا قالا تۇر­عىن­دارىنىڭ كوڭىلى تولماي وتىر. مۇنى تاياۋ­دا وتكەن اپپارات جيى­نىن­دا قارا­عاندىنىڭ جاڭا­دان تاعا­يىن­دالعان اكىمى ەرماعان­بەت بولەك­پاەۆ تا مويىندادى. «ات­قارىل­عان جۇمىستىڭ ساپاسى تۋراسىندا بارلىق جەردە شاعىم­دا­نىپ جاتىر. بىرىنشىدەن، جۇمىس­­تاردىڭ ءبىتىرۋ مەرزىمىن سوزىپ الدىق، ەكىنشىدەن، كىشى ارحي­تەك­تۋرا­لىق نىسانداردىڭ ساپا­سى سىن كوتەرمەيدى: قازىردىڭ وزىن­دە ولار سىنىپ جاتىر»، دەپ قا­را­ماعىنداعى جاۋاپتى شەنەۋنىكتەردى سىنعا العان بولاتىن.

اكىمنىڭ «كىشى ارحيتەكتۋرا­لىق نىسان» دەپ وتىرعانى ابات­تان­دى­رىلعان اۋلالاردا ورناتىلعان ويىن الاڭدارى مەن سپورتتىق قۇرال­دار، ساكىلەر، باسقا دا ۇساق-تۇيەك دۇنيەلەر بولسا كەرەك. تاڭ قالا­تىن تۇگى جوق، ارينە ساپاسىز بولعان سوڭ سىنباعاندا قايتسىن...

جالپى، ايتا بەرسە اڭگىمە كوپ، قازا بەرسە پروبلەما دا شۇباتىلىپ شىعا بەرەدى. ساۋساقتى بۇگىپ سانار بولساق، قاراعاندىداعى جولاۋشىلار تاسىمالى سالاسىنداعى جاعداي ءالى دە كۇردەلى كۇيىندە قالىپ وتىر، كۇل-قوقىستى سىرتقا شىعارۋ ىسىن­دە دە كەمشىلىك جەتىپ-ارتى­لادى. تاياۋدا قار جاۋعاندا شاھارداعى كوپ جولداردىڭ ارشىلماي، تازالانباي قالۋى دا كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق دەڭگەيىنىڭ قانداي دارەجەدە ەكەنىنەن حابار بەردى. ال قالا­داعى قۇبىرلارىنىڭ سىرتى دۇ­رىستاپ قاپتالماعاندىقتان، قانشاما جىلۋدىڭ دالاعا كەتىپ، جەرگىلىكتى بيۋدجەتتىڭ شىعىنعا باتىپ جاتقانىن كىم ەسەپتەدى دەسەڭىزشى؟! مۇنىڭ شىعىنى كىمنىڭ ەسەبىنەن وتەلمەك؟

راس، ءۇيدىڭ توبەسىندەگى جازۋدى قازاقشالاپ وزگەرتكەننەن ءومىرىمىزدىڭ وركەندەپ كەتپەسى انىق. بىراق ول كەرەك دۇنيە، ورنىمەن قوزعالىپ وتىرعان ماسەلە. جوعارىدا ءبىز تىزبەلەپ وتكەن پروبلەمالاردىڭ جانىندا مايدا-شۇيدە ماسەلەنىڭ ءبىرى بولىپ كورىنۋى مۇمكىن. دەسە دە...

قازىر جالعىز قاراعاندى عانا ەمەس، بۇكىل الەم كوروناۆيرۋس لاڭى­نىڭ زاردابىن تارتىپ وتىر. شاعىن جانە ورتا بيزنەسكە شىعىن دەگەنىڭىز قىلبۇراۋدى سالىپ-اق جاتىر. بۇل دەگەنىڭىز، جەر­گىلىكتى بيۋدجەتتىڭ قابىرعاسىن قايىس­تىرادى دەگەن ءسوز. ياعني مۇن­داي كۇردەلى جاعدايدا ءبىز بيۋدجەتتىڭ قورجىنىنداعى ءاربىر تيىندى قاتاڭ ساناپ، ەسەبىمىزگە ىق­تيات­تى بولۋىمىز كەرەك شىعار. ماسەلەن، قوعام بەلسەندىلەرى ايت­­قانداي، كوپ ­قاباتتى ءۇيدىڭ توبە­سىندەگى جازۋ­دى وزگەرتەتىن بول­ساق، ول شارۋا­نىڭ ءوزى ەداۋىر مول­شەردەگى قارجىنى كەرەك ەتەر ەدى. ال ەندى، «قوي دا امان، قاس­قىر دا توق» بولسىن دەگىمىز كەل­سە، ابزالى سول جازۋدى الىپ تاس­تاعان ءجون بە دەگەن دە وي كەلەدى. بالەن­باي جىلدان بەرى دانەكەرى بوساپ، تەمىرى توزا باستاعان ارىپتەردى مەتالل سىنىقتارىن جينايتىن بەكەت­كە وتكىزىپ، اقشاسىن بيۋدجەتكە سالسا، ول دا ءبىر تەڭىزگە تامشى قوسىل­عانداي شاراپاتتى ءىس بولار ما ەدى...

جىرعا اينالعان جازۋ جايىن­داعى پىكىرىن سۇراپ بىلگەنىمىزدە، قاراعاندىنىڭ اكىمى ەرماعانبەت بولەكپاەۆتىڭ جاۋابى قىسقا دا نۇسقا بولدى: «اتالعان ءۇي تۋرالى اڭگىمە كوپ. رەتىمەن اۋدان دا اۋى­سا­دى، كوشەلەر دە رەتتەلەدى». بۇل جەر­دە قالا باسشىسىنىڭ اۋدان دەپ تۇر­عانىن وبلىس ورتالىعىنا قاراستى وكتيابر اۋدانى دەپ تۇسىندىك. «اۋزىنا  ماي» دەيمىز، ارينە.

راس-اۋ، از عانا سابىر قىلعان كەرەك بولىپ تۇر. كۇنى ەرتەڭ بۇلت ارتىنان جارقىراپ كۇن شىققاندا، ماسەلەنىڭ ءبارى وسى جازۋعا تىرەلىپ تۇرعان بولسا، ونى دا ىڭ-شىڭسىز بىرجاقتى ەتىپ الاتىنىمىز ءسوزسىز. قالاسىندا ۇلگىلى ءتارتىپ، جوعارى مادەنيەت بولعانىن كىم قالامايدى دەيسىز؟!

 

قاراعاندى

 

سوڭعى جاڭالىقتار

اۋليە اتا ءھام ۇلى جىراۋ

رۋحانيات • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار