وسى رەتتە ساراپشىلار قازاقستاننىڭ جاعدايى دا الەمدىك ءىجو مەن ساۋدا-ساتتىق قانشالىقتى تەز قالپىنا كەلەتىنىنە تىكەلەي بايلانىستى ەكەنىن ايتۋدا. مۇنداي جاعدايدا ءبىزدىڭ ۇكىمەتتىڭ ەكونوميكالىق بلوگى ىشكى نارىقتىڭ بارومەترىن ىشكى-سىرتقى فاكتورعا وراي ۇيلەستىرىپ وتىرۋى زاڭدىلىق. ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترى ر.دالەنوۆ ەلدىڭ 2021-2025 جىلدارعا ارنالعان الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋ بولجامى مىنا فاكتورلاردى ەسكەرە وتىرىپ دايىندالعانىن ەسكەرتتى.
بىرىنشىدەن, 2019 جىلعى ءىجو بويىنشا ەسەپتىك ستاتيستيكالىق دەرەكتەر جانە بيىلعى قاڭتار-شىلدەدەگى ەكونوميكانىڭ دامۋ قورىتىندىلارى نازارعا الىندى.
ەكىنشىدەن, الەمدىك ەكونوميكانىڭ ءوسۋى بويىنشا حالىقارالىق قارجى ۇيىمدارىنىڭ جاڭارتىلعان بولجامدارى بار. كوروناۆيرۋس پاندەمياسى اياسىندا 2020 جىلى الەمدىك ەكونوميكا 5 پايىزعا تومەندەپ, 2021 جىلى 4,9 پايىزعا وسەدى دەگەن ءۇمىت بار. ۇشىنشىدەن, الەمدىك تاۋار نارىقتارىنداعى ۇردىستەر. حالىقارالىق قارجى ۇيىمدارىنىڭ مۇناي باعاسى بويىنشا كونسەنسۋس باعالاۋى 2021 جىلى باررەلىنە – 45 دوللار, 2022 جىلى 55 دوللار بولادى دەگەن بولجام بار.
– كونسەرۆاتيۆتى ءتاسىلدى ەسكەرە وتىرىپ, بيۋدجەتتىك جوسپارلاۋ ءۇشىن نەگىز رەتىندە بازالىق ستسەناري پايدالانىلدى. بازالىق ستسەناريدە ءىجو-ءنىڭ ورتاشا جىلدىق ءوسىمى 4 پايىزدى قۇرايدى. بازالىق ستسەناري 2021 جىلى 2,8 پايىز دەڭگەيىندە بولجانىپ وتىر. 2025 جىلى ول 4,6 پايىزعا جەتۋگە ءتيىس. نومينال ءىجو 2021 جىلى – 76,7 ترلن تەڭگەنى, ال 2025 جىلى – 104,8 ترلن تەڭگەنى قۇرايدى, – دەيدى مينيستر ر.دالەنوۆ.
كۇرەس ءالى اياقتالعان جوق
جاھاندىق ساراپشىلاردىڭ دەرەگى بويىنشا 2,5-3,5 پايىزدىق ءىجو ءوسىمى كورسەتكىشى قاۋىپتى ايماق سانالادى. ونىڭ قارقىنى اتالعان كورسەتكىشتەن تومەندەسە, جاھاندىق رەتسەسسيانىڭ سوڭى تەرىس ناتيجەگە الىپ كەلەدى. ءداستۇرلى رەسمي نەمەسە ينستيتۋتسيونال بولجام نەگىزىندە حالىقارالىق ۆاليۋتا قورى الەمدەگى ءىجو-ءنىڭ جىلدىق ءوسىمى 2020 جىلى 3,3 پايىز, 2021 جىلى 3,4 پايىزعا جەتەدى دەپ جورامالداعان بولاتىن. پاندەميانىڭ السىرەۋى ءۇشىنشى توقساننىڭ سوڭى مەن ءتورتىنشى توقسانداعى ەكونوميكالىق بەلسەندىلىك دەڭگەيى كارانتينگە دەيىنگى كەزەڭنىڭ كورسەتكىشىنە جەتىپ قالۋى مۇمكىن دەگەن دە بولجام بار. بىراق بۇل بولجام عانا. ءالى كۇرەس اياقتالعان جوق.
كوروناۆيرۋستىق پاندەميا الەمدىك ەكونوميكاعا 35 ترلن اقش دوللارى كولەمىندە شىعىن اكەلۋى مۇمكىن. 2025 جىلعا قاراي پاندەميانىڭ اسەرى الەمدىك ەكونوميكاعا شامامەن 35 تريلليون دوللار شىعىن اكەلۋى مۇمكىن دەپ حابارلادى Bloomberg ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنە سۇيەنىپ. ەكونوميستەر كوپتەگەن ەل پاندەميا باستالعان كەزدە قابىلداعان قولداۋ شارالارىنان تىم ەرتە باس تارتىپ جاتقانىنا الاڭداي باستادى.
بيىل COVID-19 پاندەمياسى بۇكىل الەمدەگى قاۋىمداستىقتار مەن ەكونوميكاعا وراسان زور زيان تيگىزدى. العاشقى جارتىجىلدىقتىڭ وزىندە ول تاريحتاعى ەڭ قىمبات ۆيرۋس ەكەنى بەلگىلى بولدى. سان-فرانتسيسكوداعى ماككينسي گلوبال ينستيتۋتىنىڭ سەرىكتەسى ياانا رەمەس پاندەميا ادامزاتتىڭ دەنساۋلىعىنا اسەر ەتكەنىن, الەمدىك ءىجو-ءنىڭ تاعدىرى ادامزاتتىڭ قولىندا ەكەنىن ايتىپتى. دۇنيەجۇزىلىك ەكونوميكا قازىرگى ۋاقىتتا داعدارىستىڭ شىڭىندا تۇر, بىراق الدا جاڭا قاۋىپتەر بولۋى دا ابدەن مۇمكىن. ەڭ نەگىزگى قاۋىپتىڭ ءبىرى كۇزگى, قىسقى مەزگىلدە كۇشەيۋ مۇمكىندىگى جوعارى ەكىنشى تولقىننىڭ بەتالىسىنا بايلانىستى ەكەن. سول سەبەپتى ءبىراز ەلدەر, سونىڭ ىشىندە فرانتسيا مەن گەرمانيا قولداۋ باعدارلامالارىن ۇزارتتى.
قازاقستان دا كوروناۆيرۋس پاندەمياسىمەن كۇرەسە وتىرىپ, ۇلتتىق ەكونوميكانى قالپىنا كەلتىرۋدىڭ كۇردەلى كەزەڭىنە ءوتتى. ەگەر كارانتينگە قاتىستى قاتاڭ شەكتەۋلەر ءدال سول سحەماعا سايكەس ەنگىزىلسە, وندا قالىپتى ەكونوميكالىق ومىرگە ورالۋدىڭ ورتاق رەتسەپتى جوق ەكەندىگى انىق. سونىمەن قاتار كوروناۆيرۋستىڭ بەتى قايتپاعانىن, ءبىر تىرناعى بۇگۋلى ەكەنىن كورىپ وتىرمىز. سوندىقتان ساراپشىلار بىزگە كوروناۆيرۋستىڭ قاتەرلى ستسيللاسى مەن ەكونوميكالىق داعدارىستىڭ حاريبداسىنىڭ اراسىنان جول تابا ءبىلۋ كەرەكتىگىن ەسكەرتە باستادى.
مەملەكەت باسشىسى ق.توقاەۆ ايتىپ وتكەندەي, ۇلتتىق ەكونوميكانى العا جۇرگىزۋدىڭ پايدالانىپ ۇلگەرمەگەن مۇمكىندىگىنەن ۇمىتتەنىپ وتىرمىز. ەندى ەكونوميكانى, نارىقتى تۇراقتاندىرۋدىڭ العاشقى بەلگىلەرىن كونسوليداتسيالاۋ كەرەك, سەبەبى وسى ءتورتىنشى توقسان ءبىزدىڭ ەل ءۇشىن شەشۋشى كەزەڭ بولعالى تۇر. العاشقى جارتىجىلدىقتا ءىجو-ءنىڭ قۇلدىراۋ دەڭگەيى 1,8 پايىز بولدى. نەگىزگى كاپيتالعا سالىنعان ينۆەستيتسيالار كولەمى 2,9 پايىز, كولىك جانە لوگيستيكا 14,6 پايىز, ىشكى ساۋدادا – 10,6 پايىزعا, سىرتقى ساۋدا كولەمى 6,9 پايىزعا تومەندەدى. حالىقتىڭ ناقتى اقشالاي كىرىستەرى دە سىر بەرىپ قالدى.
ساراپشى ەرلان يبراگيم مەملەكەتكە ءبىر مەزگىلدە ەكونوميكانى قالىپقا كەلتىرۋ مەن ۇلتتىڭ دەنساۋلىعىن قورعاۋدى قاتار جۇرگىزۋ قىمباتقا تۇسەتىنىن ايتادى. ءدال قازىر قانداي شەشىمدەر قابىلداۋ قاجەتتىگى بارىمىزگە بەلگىلى. ساراپشىلار ەكونوميكالىق ءوسىم مەن تۇراقتىلىقتىڭ قازىرگى دەڭگەيىن پاندەميا مەن داعدارىستىڭ ىزعارىنان قورعاپ قالۋعا كەڭەس بەرىپ جاتىر. ۇكىمەت پەن ۇلتتىق بانك جاعداي ۋشىعىپ كەتكەن جاعدايدا بىرلەسكەن ءىس-قيمىلدار جوسپارىن دايىنداۋعا كىرىسسە, ينۆەستيتسيالىق تارتىمدىلىقتى ساقتاپ قالۋ ءۇشىن قولدانىستاعى زاڭدارعا وزگەرىس ەنگىزەتىنى بەلگىلى بولدى.
مەملەكەتتىك كومپانيالاردىڭ بيۋدجەتكە ديۆيدەند تولەۋىن مىندەتتەۋدى زاڭمەن بەكىتۋ بيىلعى جىلدىڭ ەنشىسىنە بۇيىرىپتى. ساراپشىلار ەندىگى جەردە سالىق پرەفەرەنتسيالارى مەن جەڭىلدىكتەرىن جۇيەلەندىرۋ مەن ۇلتتىق قور ترانسفەرىن قولدانۋدى رەتتەۋ جاعىنا كوڭىل ءبولۋ قاجەتتىگىن ايتا باستادى. وسى ماسەلەلەردى جۇيەلەندىرسەك, بانكتەر ەكونوميكانى قارجىلاندىرۋعا بەت بۇرادى.
– پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ قازاقستاندىقتاردىڭ ءومىرى مەن دەنساۋلىعىن قورعاۋدىڭ ۇلتتىق جوسپارىن ازىرلەۋدى تاپسىرىپ, ەكونوميكاعا ەمەس, ادام فاكتورىنا باسىمدىق بەردى. پاندەميانىڭ بەلگىسى ەلگە جەتكەن كۇننەن باستاپ, شەكارا جابىلىپ, حالىق وقشاۋلاندى. مەملەكەتتىك دەڭگەيدە قابىلدانعان شەشىمدەردىڭ ءبارى حالىقتىڭ دەنساۋلىعىن ساقتاپ قالۋى ءۇشىن قابىلداندى. بۇل باعىت الداعى ۋاقىتتا دا جالعاسا بەرەدى دەپ ۇمىتتەنەمىن, –دەيدى ەرلان يبراگيم.
الەمدىك ەكونوميكا سال اۋرۋىنا شالدىقتى
فرانتسياداعى قازاقتار قاۋىمداستىعىنىڭ (ACF) پرەزيدەنتى, بەلگىلى ەكونوميست بەرلين يريشەۆ ايتقانداي, ەكونوميكا – ءتىرى اعزا, سوندىقتان ونى ۆيرۋستىڭ سوققىسىنان كەيىن قالپىنا كەلتىرۋ ۇزاق ۋاقىت الادى. بۇل داعدارىستى ۇزاققا سوزىلعان سال اۋرۋىنا تەڭەۋگە بولادى.
– الەمدىك ەكونوميكانى قالپىنا كەلتىرۋ پروتسەسى بىرنەشە جىلعا سوزىلادى جانە كوروناۆيرۋستىڭ جاڭا تولقىنى تۋىنداعان جاعدايدا, شىعىندار ەسەلەنەدى. وسىدان ءجۇز جىل بۇرىن ەكونوميست كوندراتەۆ 50 جىلدىققا دەيىن جالعاساتىن ەكونوميكالىق داعدارىستاردىڭ ۇزاق تسيكلدەرى بولاتىنىن, ۇلكەن قۇلدىراۋدىڭ زاردابى تەز وسۋىمەن وتەلمەيتىنىن بولجادى. جوعارى تەحنولوگيالار زامانىندا ءوندىرىستىڭ ءوسۋى بىرنەشە ەسە تەزىرەك بولادى, بىراق مەن ەكونوميكاداعى قازىرگى اپاتتىڭ سالدارى 7-10 جىل ىشىندە ساقتالۋى مۇمكىن دەپ ويلايمىن, – دەدى ول.
ساراپشى الەمدە كۇن سايىن جۇمىسسىزدار سانى قارقىنمەن ءوسىپ جاتقانىن, شاعىن جانە ءىرى كاسىپورىندار جابىلىپ جاتقانىن اتاپ ءوتتى. مىسال رەتىندە, ەكونوميست Airbus كومپانياسىنىڭ 15000 قىزمەتكەرىن جۇمىستان شىعارعانىن ەسكە الدى. ۇشاقتار ءوندىرىسى شىعىنعا ۇشىرادى, بىرنەشە ميلليوندىق كەلىسىمشارتتار كۇشىن جويدى.
– قوعامداعى الەۋمەتتىك سالدارلاردىڭ جانە پولياريزاتسيانىڭ كۇشەيۋ قاۋپىن ەشكىم بولجاي المايدى. پاندەميا قاشان توقتايتىنى جانە ۆيرۋس الەمدى ەكونوميكالىق اپاتتىڭ تۇڭعيىعىنا جىبەرەتىنى بەلگىسىز, – دەدى بەرلين يريشەۆ.
ب.يريشەۆ «كوۆيد» داعدارىسىنىڭ پارادوكسى ەكونوميكاسى مەن قىزمەت كورسەتۋ سالاسى دامىعان ەلدەر كوبىرەك سوققى مەن تەرىس اسەرگە يە بولاتىنىن دا ەسكەرتتى. ەكونوميكا نەعۇرلىم ۇلكەن بولسا, داعدارىستىڭ سالدارى سوعۇرلىم اۋىر بولىپ, كەدەيلىك دەڭگەيى تەرەڭدەي بەرەتىن كورىنەدى. قاراپايىم تىلمەن ايتساق, ازىق-ت ۇلىك جيىنتىق سەبەتى بەدەلدى Chanel نەمەسە LV سومكەلەرىنە قاراعاندا قىمباتتايدى. داعدارىس ءۇشىنشى الەم ەلدەرىنە دە اسەر ەتەدى, بىراق ونىڭ سالدارى دامىعان ەلدەردەگىدەي اۋقىمدى بولمايدى.
– فرانتسيا, يتاليا جانە يسپانيا تەك تۋريزمنەن 200 ميلليارد ەۋرودان ارتىق شىعىنعا باتادى. ال قازاقستاندا مۇنداي جاھاندىق پروبلەمانى كورىپ تۇرعانىم جوق. تەك شيكىزاتقا باعىتتالعان, ءىرى ءوندىرىس ورنى, دامىعان قىزمەت كورسەتۋ سەكتورى جوق. مۇناي باعاسى قاۋىپتى دەڭگەيگە ءتۇستى, ال ءوندىرىس پەن ەكسپورت كۇرت تومەندەۋى مۇمكىن, – دەدى ول.
سۇرانىس بار ورتا كەرەك
بەرلين يريشەۆ شاعىن جانە ورتا بيزنەستى قولداۋ ارقىلى اگروونەركاسىپتىك كەشەن, اقپاراتتىق تەحنولوگيالار سالاسى مەن ءوندىرىس سالالارىنا ۇلكەن كوڭىل ءبولۋ ارقىلى عانا قازاقستان داعدارىستان شىعۋى مۇمكىن دەيدى. يننوۆاتسيا سەكتورى ءبىزدى تىعىرىقتان الىپ شىعادى دەپ كوپ ۇمىتتەنۋدىڭ قاجەتى جوق, بىراق جىلت ەتكەن مۇمكىندىكتى ۋىستان شىعارىپ الۋعا تاعى بولمايدى.
قازىر اقپاراتتىق تەحنولوگيا سالاسىندا بىرنەشە كومپانياسى بار قازاقستاندىق دانيار احمەتوۆ 22 جىل بۇرىن الماتىداعى قانىش ساتباەۆ اتىنداعى پوليتەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتتى ءبىتىرىپ, ماسكەۋگە كەتكەن. ماسكەۋدەن جاپونيا اسقان. رەسەيدىڭ ياندەكس كومپانياسىنىڭ يەسى اركادي ۆولوج الماتىداعى فيزيكا-ماتەماتيكا مەكتەبىنىڭ تۇلەگى. الماتىداعى قبتۋ-دىڭ تۇلەكتەرىنە, ونىڭ ىشىندە IT ماگيسترانتتارىنا رەسەيدىڭ «گازپروم», «اتومپروم» كومپانيالارى ۇنەمى قۇدا تۇسەدى. بارىمىزدى باعالاساق, الەۋەتى مول مامانداردىڭ قابىلەتىن قاجەتسىنەتىن ورتا قۇرىلسا, ەلدەن ەشكىم كەتپەيتىنىن العا تارتتى ب.يريشەۆ. 1990 جىلدارى اگرارلى ەل دەڭگەيىندە بولعان قىتاي از عانا ۋاقىت ىشىندە دامىعان ۇشاقتار مەن زىمىران شىعارىپ, 5G-ءدىڭ ءتىلىن تاپقان ەلگە اينالدى. ياعني الەمدىك ەكونوميكاداعى ءىجو ءوسىمى ادام فاكتورىنا تاۋەلدى ەكەنىن, ەكونوميكانى ادام كوتەرەتىنىن ۇمىتۋعا بولمايدى.
ساراپشىنىڭ پايىمىنشا قازىرگىدەي داعدارىس ەكى وكپەدەن قىسىپ تۇرعان زاماندا بەلگىسىزدىكتىڭ تەرەڭدەپ كەتۋىنە جول بەرۋگە بولمايدى.
– گەوگرافيالىق تۇرعىدان العاندا, قازاقستان گەوگرافيالىق جاعىنان قولايلى ايماقتا وتىر. كورشىسى 1,5 ملرد حالقى بار قىتاي. قازاقستاندى داعدارىستان الىپ شىعاتىن سالا اگروسەكتور, ازىق-ت ۇلىك سەكتورى بولۋى مۇمكىن. اگرارلىق سەكتورعا كۇردەلى رەفورما قاجەت, – دەپ تۇيىندەدى ساراپشى.
جاس ەكونوميست, كەمبريدج ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ تۇلەگى, دامۋ عىلىمدارىنىڭ PhD دوكتورى سەرىك وڭالباي ۇلى «دامۋشى» ەلدەر ءوز ەكونوميكاسى مەن قوعامىن جەدەل دامىتۋدىڭ وڭتايلى شەشىمىن تابۋعا تىرىسىپ جاتقانىن ايتادى. بۇل جاعدايدا ديلەمما نەگىزىنەن ەكونوميكالىق جانە ۇلتتىق مۇددەلەرىن ساقتاۋ مەن حالىقارالىق ينستيتۋتتاردىڭ ەكونوميكانى ىرىقتاندىرۋ جانە نارىقتاردى اشىق ەتۋ جونىندەگى تالابىن ورىنداۋ اراسىندا تۋىندايدى. ءبىر قىزىعى, ەكى ارگۋمەنت تە ورىندى.
– قازىر الەمدە ورتودوكسال ەكونوميكا مەكتەبى دەپ اتالاتىن ەكونوميكالىق شەكاراداعى ەركىندىكتى جاقتاۋشىلار باسىم. بۇل تەوريانىڭ پوستۋلاتى كوپشىلىككە تانىس دەپ ويلايمىن. ەكونوميكانىڭ اشىقتىعىمەن قاتار, بۇل ارگۋمەنتتە دامىعان قوعامدىق جانە مەملەكەتتىك ينستيتۋتتاردىڭ ماڭىزدىلىعى ءجيى ايتىلادى, – دەيدى سەرىك وڭالباي.
الايدا ەكونوميست باسقا دا پىكىرلەر بار ەكەنىن ەسكەرتىپ ءوتتى. دامىعان, دامۋ جولىنا تۇسكەن مەملەكەتتەردىڭ ءبارى باستاپقىدا وتاندىق وندىرۋشىلەردى قولداعان, ياعني يمپورتقا سالىناتىن باجدى كوبەيتكەن, ەكسپورتقا باعىتتالعان باعدارلامالاردى العا شىعارعان, سونداي-اق مەملەكەت قولداۋىنا يە اۋقىمدى كونگلومەراتتار قۇرعان. بۇعان كورەيانى مىسالعا كەلتىرەدى, بۇل ەلدىڭ حالقى ەڭ دەموكراتيالىق ەمەس ۇكىمەتتىڭ باسشىلىعىمەن كەرەمەت ناتيجەلەرگە قول جەتكىزدى. جەر كولەمى ۇلكەن, حالىقتىڭ ورنالاسۋ تىعىزدىعى وتە تومەن, اۋىل حالقى باسىم ەلدە ەكونوميكالىق دامۋدىڭ وڭتايلى جولىنا باسىمدىق بەرەدى.
– مەنىڭ ويىمشا, بۇل ماسەلەدە وڭتايلى شەشىم تابۋ وڭاي ەمەس. ارينە, اشىق ەكونوميكا مەن جالپى قوعامعا باعىتتالعان رەفورمالار قاجەت, بىراق جەرگىلىكتى جاعدايلاردى ەسكەرۋ قاجەتتىگى تۋرالى ارگۋمەنتتى نازارسىز قالدىرۋعا بولمايدى. ءوزىمنىڭ عىلىمي زەرتتەۋلەرىمە سۇيەنە وتىرىپ, مودەرنيزاتسيا مەن رەفورما جۇرگىزۋ ماسەلەسىندە جەرگىلىكتى مادەني-تاريحي جاعدايلاردى ەسكەرۋ اسا ماڭىزدى دەگەن قورىتىندىعا كەلدىم, – دەيدى سەرىك وڭالباي ۇلى. ونىڭ پايىمداۋىنشا, كوپتەگەن ەلدە جەرگىلىكتى كونتەكستىڭ ساقتالماۋى رەفورمالاردىڭ ساتسىزدىككە ۇشىراۋىنا سوقتىردى. ال تابىسپەن اياقتالعان تاجىريبەلەر بارىسىندا جەرگىلىكتى دامۋ فاكتورلارى تۇتاس ەلدىڭ مادەنيەتىن عانا ەمەس, جەكە اۋىلدىڭ نەمەسە ءوڭىردىڭ ايىرماشىلىعىن دا ەسكەرۋى ءتيىس ەكەنى بەلگىلى بولدى.
الماتى
