ەكولوگيا • 24 قاراشا، 2020

قازاقستاندا ەلدى مەكەندەردە 15 ملن اعاش وتىرعىزىلادى

78 رەت كورسەتىلدى

پرەمەر-مينيستر اسقار ءماميننىڭ توراعالىعىمەن وتكەن ۇكىمەت وتىرىسىندا ەكولوگيا، گەولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار ءمينيسترى ماعزۇم مىرزاعاليەۆ وڭىرلەردەگى ەكولوگيالىق پروبلەمالاردى شەشۋ شارالارى تۋرالى باياندادى، دەپ حابارلايدى Egemen.kz پرەمەر-ءمينيستردىڭ ءباسپاسوز قىزمەتىنە سىلتەمە جاساپ.

م. مىرزاعاليەۆ اتاپ وتكەندەي، بۇگىنگى تاڭدا جاڭا ەكولوگيالىق كودەكس پارلامەنت ماجىلىسىندە ەكىنشى وقىلىمدا قابىلداندى. ول قورشاعان ورتاعا تەرىس اسەردى ەداۋىر تومەندەتۋگە باعىتتالعان.

«الايدا، جاڭا ەكولوگيالىق كودەكستىڭ قابىلدانۋىن كۇتپەي، «حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» تۇجىرىمداماسىن نەگىزگە الا وتىرىپ ەكولوگيالىق پروبلەمالار مەن ولاردى شەشۋ جولدارىن بارلىق وڭىرلەردەگى جۇرتشىلىقپەن، اسىرەسە ەكواكتيۆيستەرمەن قاراستىردىق»، — دەدى مينيستر.

بارلىعى 17 ونلاين كەزدەسۋ وتكىزىلدى، 25 مىڭعا جۋىق ادام قاتىستى. تالقىلاۋ ناتيجەلەرى بويىنشا جۇرتشىلىقپەن، اكىمدىكتەرمەن جانە تابيعات پايدالانۋشىلارمەن بىرلەسىپ، 17 جول كارتاسى ازىرلەندى. بۇل قۇجاتتاردا وڭىرلەردەگى ەكولوگيالىق احۋالدى جاقسارتۋ جونىندەگى ناقتى شارالار قاراستىرىلعان. 

«بارشامىزدى كەلەسى نەگىزگى ەكولوگيالىق پروبلەمالار الانداتۋدا. بۇل اتموسفەرالىق اۋا مەن جەر ءۇستى سۋلارىنىڭ لاستانۋى، قالدىقتارمەن بايلانىستى جۇمىستىڭ جەتىلمەگەن جۇيەسى، سونداي-اق بۇرىننان لاستانعان جەرلەر مەن كوگالداندىرۋدىڭ جەتىسپەۋشىلىگى»، — دەدى م. مىرزاعاليەۆ.

2019 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا اتموسفەرالىق اۋانىڭ ەكولوگيالىق مونيتورينگىنە سايكەس 45 ەلدى مەكەن ىشىندە 10 قالا اتموسفەرالىق اۋانىڭ جوعارى لاستانۋ دەڭگەيىنە جاتادى. ولار: نۇر-سۇلتان، الماتى، قاراعاندى، تەمىرتاۋ، اتىراۋ، اقتوبە، بالقاش، وسكەمەن، جەزقازعان جانە شىمكەنت قالالارى.

سونىمەن قاتار، لاستاۋشى زاتتار شىعارىندىلارىنىڭ ەداۋىر كولەمى پاۆلودار وبلىسىنا تيەسىلى. م. مىرزاعاليەۆ وڭىرلەردەگى ەكولوگيالىق احۋالدى جاقسارتۋ جونىندەگى شارالار تۋرالى ايتىپ بەردى.

الماتى قالاسىنىڭ لاستانۋى جەو-2 مەن جەو-3 جىلۋ كوزدەرىنىڭ، اۆتوكولىكتەردىڭ جانە قالاعا ىرگەلەس الماتى وبلىسىنىڭ گازداندىرىلماعان جەكە ۇيلەرىنىڭ شىعارىندىلارىمەن بايلانىستى. الماتى قالاسىنىڭ ەكولوگيالىق جاعدايىن جاقسارتۋ ءۇشىن دايىندالعان جول كارتاسىندا 20 ءىس-شارا قاراستىرىلعان. ونىڭ ىشىندە نەگىزگىسى: جەو-2 مەن جەو-3 گازعا اۋىستىرۋ، قالاعا ىرگەلەس جاتقان جەكە مەنشىك ۇيلەردى گازداندىرۋ، كوممۋنالدىق جانە قوعامدىق اۆتوكولىكتەرىن تابيعي گازعا كوشىرۋ، ديزەل وتىنىمەن جۇرەتىن قوعامدىق كولىككە كەزەڭ-كەزەڭمەن تىيىم سالۋ، ترانزيتتىك كولىكتەردىڭ كىرۋىنە/جۇرۋىنە شەكتەۋ قويۋ جاعىن قاراستىرۋ جانە كوگالداندىرۋ. 

سونىمەن قاتار جەل رەجيمىنە زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋ جانە سونى ەسكەرە وتىرىپ، ساۋلەت كەلبەتى ەرەجەلەرىنە وزگەرىستەر ەنگىزۋ جانە قۇرىلىستىڭ باس جوسپارلارىن تۇزەتۋ قاجەت.  

ء«ىس-شارالاردى ىسكە اسىرۋ ناتيجەسىندە لاستاۋشى زاتتار شىعارىندىلارىنىڭ كولەمى 144 مىڭ توننادان 79،5 مىڭ تونناعا دەيىن نەمەسە 44% قىسقارتىلادى، ياعني اتموسفەرانىڭ لاستانۋ يندەكسى (الي) جوعارى دەڭگەيدەن (8) ورتاشا دەڭگەيگە (6) دەيىن تومەندەيدى»، — دەدى م. مىرزاعاليەۆ.

اقتوبە وبلىسىنىڭ جول كارتاسىندا 33 ءىس-شارا كوزدەلگەن. نەگىزگى ءىس-شارالارى كەلەسىدەي: اقتوبە فەرروقورىتپا زاۋىتىندا ەكولوگيالىق ماقساتتا جاڭعىرتۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ، اقتوبە قالاسىنداعى كارىزدىك تازارتۋ كەشەنىن قايتا جاڭارتۋ، كوگالداندىرۋ، وزەن ارنالارىن تازارتۋ، كوكجيدەدەگى جەراستى سۋلارىنا مونيتورينگتىك زەرتتەۋلەرىن ۇيىمداستىرۋ، بۇرىنعى العا حيميا زاۋىتىنىڭ قاۋىپتى قالدىقتارىن جويۋ، 8 جاڭا پوليگون سالۋ جانە ەسكى پوليگونداردى رەكۋلتيۆاتسيالاۋ. 

اتىراۋ وبلىسىنىڭ جول كارتاسى 40 ءىس-شارادان قۇرالعان. ونىڭ ىشىندە جاڭا كارىزدىك تازارتۋ كەشەندەرىن سالۋ جانە ەسكىلەرىن قايتا قالپىنا كەلتىرۋ، «تۋحلايا بالكا» جانە «كۆادرات» كارىزدىك الاڭدارىن رەكۋلتيۆاتسيالاۋ، كوگالداندىرۋ، جايىق وزەنىنىڭ باسسەينىن تازارتۋ جانە ساۋىقتىرۋ سەكىلدى باسقادا ماڭىزدى شارالار كوزدەلگەن.

شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ جول كارتاسىندا 35 ءىس-شارا كوزدەلگەن. ريددەر مەتاللۋرگيا كومبيناتىن ەكولوگيالىق تازا تەحنولوگيالارمەن جابدىقتاۋ، وسكەمەن قالاسىندا ورنالاسقان جەو-داعى زياندى گازدان تازارتۋ قۇرىلعىلارىن جاڭعىرتۋ، قولدانىستاعى كارىزدىك تازارتۋ كەشەندەرىن قايتا جاڭارتۋ جانە جاڭالارىن سالۋ، راديواكتيۆتى لاستانۋدىڭ جەرگىلىكتى وشاقتارىن انىقتاۋ جانە جويۋ، رۇقسات ەتىلمەگەن قوقىس تاستايتىن جەرلەردى جويۋ سەكىلدى ءىس-شارالار جوسپارلانعان.

قاراعاندى وبلىسىنىڭ جول كارتاسىندا 57 ءىس-شارا كوزدەلگەن. قورشاعان ورتاعا تەرىس اسەرىن ازايتۋ ماقساتىندا «ارسەلورميتتال تەمىرتاۋ» كاسىپورىنداعى قازاندىق جابدىقتارى مەن گاز تازالاۋ جابدىقتارىن قايتا جاڭارتۋ، اك كۇيدىرۋ تسەحىن تەمىرتاۋ قالاسىنان تىس جەرگە شىعارۋ جانە جەزقازعان قالاسىندا «قازاقمىس» كاسىپورنىنىڭ جاڭا كۇكىرت قىشقىل تسەحىن سالۋ كوزدەلگەن. سونىمەن قوسا، بالقاش قالاسىنداعى «قازاقمىس ەنەردجي» كاسىپورىنى شىعارىندىلارىن ازايتۋ ماقساتىنداعى جاڭعىرتۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ، تۇرعىن ءۇي، الەۋمەتتىك ماڭىزى بار وبەكتىلەردى گازعا قوسۋ، تەمىرتاۋ، جەزقازعان، بالقاش قالالارىن كوگالداندىرۋ ءتارىزدى ءىس-شارالار بار. تەمىرتاۋ قالاسىندا وندىرىستىك اعىندى سۋلاردى تازارتۋ تورابىن جانە بالقاش پەن جەزقازعاندا جاڭا كارىزدىك تازارتۋ كەشەندەرىن سالۋ، «ارسەلورميتتال تەمىرتاۋ» قالدىقتارىن كادەگە جاراتۋ، جەزقازعان قالاسىندا بيوەلەكتروستانتسيا سالۋ جانە «داريال-ۋ» جەرلەرىن قالپىنا كەلتىرۋ كوزدەلگەن.

پاۆلودار وبلىسىنىڭ جول كارتاسى 33 تارماقتان تۇرادى. وندا كەلەسىدەي ماڭىزدى ەكولوگيالىق ءىس-شارالار كوزدەلگەن: «قازحروم» كاسىپورىنىنداعى گازدان تازارتۋ جۇيەسىن قايتا جاڭارتۋ جانە 982 مىڭ توننا شلاكتى قايتا وڭدەۋ، «ەۋروازياتتىق ەنەرگەتيكالىق كورپوراتسياسى» ەنەرگيا بلوگىن ەكولوگيالىق تەحنولوگيالارمەن جابدىقتاۋ، «قازاقستاننىڭ ءاليۋمينيى» كاسىپورىنىنداعى گازدان تازارتۋ جۇيەسىن قايتا جاڭارتۋ، كوگالداندىرۋ، اينالمالى سۋمەن جابدىقتاۋدى ەنگىزۋ جانە جاڭا 9 پوليگون سالۋ.  

جالپى العاندا، ءىس-شارالاردى ىسكە اسىرۋدىڭ ارقاسىندا شاڭ شىعارىندىلارىنىڭ كولەمى كەمىندە 30% تومەندەتىلەدى. قالدىقتاردى وڭدەۋدىڭ تومەن دەڭگەيى ماسەلەسىن جۇيەلى شەشۋ ءۇشىن زاڭنامالىق دەڭگەيدە «Waste to energy» تەحنولوگياسى ەنگىزىلۋدە. بۇل دەگەنىمىز، قوقىستى جاعۋ ارقىلى ەلەكتر ەنەرگياسى وندىرىلەدى، سوسىن ول جالپى ەلەكتر جەلىسىنە ساتىلادى. جاقىندا عانا مەملەكەت باسشىسى ءتيىستى زاڭ جوباسىنا قول قويدى. تۇرمىستىق قاتتى قالدىقتاردى قايتا وڭدەۋگە باعىتتالعان پيلوتتىق جوبالار ءبىرىنشى كەزەندە 6 قالادا جۇزەگە اسادى. بۇل اقتوبە، الماتى، اتىراۋ، نۇر-سۇلتان، تاراز جانە شىمكەنت.

بۇگىنگى كۇنى اكىمدىكتەرمەن بىرلەسىپ، جەر ۋچاسكەلەرى، ينفراقۇرىلىم جانە زاۋىتتاردىڭ قالدىقتارمەن كەپىلدى جۇكتەلۋى ماسەلەلەرى پىسىقتالۋدا. پيلوتتىق جوبالار ءساتتى ىسكە اسىرىلعان جاعدايدا زاۋىتتار باسقا قالالاردا دا سالىناتىن بولادى. وسى تەحنولوگيانىڭ ارقاسىندا 2025 جىلعا قاراي قايتا وڭدەۋ دەڭگەيى 30%-عا، ياعني ورتاشا ەۋروپالىق دەڭگەيگە دەيىن جەتكىزىلەدى.

«جاڭا ەكولوگيالىق كودەكستىڭ قابىلدانۋى ەلدەگى ەكولوگيالىق جاعدايدى جاقسارتۋعا باعىتتالعان جۇيەلى شەشىمدەردى بەرەدى. وڭىرلەردە ەكولوگيالىق پروبلەمالاردى شەشۋ كەشەندى شارالاردى جانە ەداۋىر ۋاقىتتى تالاپ ەتەتىنىن ەسكەرە وتىرىپ، قىسقا مەرزىمدى پەرسپەكتيۆادا جول كارتالارىندا كورسەتىلگەن ءىس-شارالاردىن تولىققاندى ورىنداۋ قاجەت دەپ سانايمىز»، — دەدى مينيستر. ولاردىڭ ورىندالۋى كەلەسىدەي وڭ ناتيجەلەرگە اكەلەدى:

1. 10 قالادا اتموسفەرانىڭ لاستانۋ يندەكسىن جوعارى دەڭگەيدەن ورتاشا دەڭگەيگە تومەندەتۋگە;

2. قالدىقتاردى قايتا وڭدەۋ دەڭگەيىن اعىمداعى 15%-دان 30%-عا دەيىن جەتكىزۋگە; 

3. 24 جاڭا پوليگون سالۋ جانە تولىپ كەتكەن 5 پوليگوندى قالپىنا كەلتىرۋگە جانە جويۋعا; 

4. ەجەلدەن لاستانعان جەرلەردى قالپىنا كەلتىرۋگە جانە جويۋعا;

5. 7 جاڭا كارىزدىك تازارتۋ كەشەنىن سالۋعا جانە 12 كارىزدىك تازارتۋ كەشەنىن قايتا جاڭعىرتۋعا; 

6. ەلدى مەكەندەردە 15 ملن جانە ورمان القاپتارىندا 2 ملرد اعاش وتىرعىزۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.

سونداي-اق وتىرىستا شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ اكىمى دانيال احمەتوۆ، اقتوبە وبلىسىنىڭ اكىمى وڭداسىن ورازالين، پاۆلودار وبلىسىنىڭ اكىمى ابىلقايىر سقاقوۆ، اتىراۋ وبلىسىنىڭ اكىمى ماحامبەت دوسمۇحامبەتوۆ، الماتى قالاسىنىڭ اكىمى باقىتجان ساعىنتاەۆ بايانداما جاسادى.

شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ اكىمى دانيال احمەتوۆ وبلىستا 2020-2024 جىلدارعا ارنالعان ەكولوگيالىق پروبلەمالاردى شەشۋدىڭ كەشەندى جوسپارى مەن جول كارتاسى جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقانىن ايتتى. ەكولوگيانى جاقسارتۋعا باعىتتالعان ينۆەستيتسيانىڭ جالپى سوماسى 60 ملرد تەڭگەنى قۇرايدى.  اتاپ ايتقاندا، بەس جىل ىشىندە اتموسفەرالىق اۋانى جاقسارتۋعا 24 ملرد تەڭگە ينۆەستيتسيا سالىنادى. ونىڭ 22،1 ملرد تەڭگەسى - «گيدروپوليمەت تەحنولوگياسىن قولدانۋمەن ريددەر مەتاللۋرگيالىق كەشەنىندە اتموسفەرالىق سىلتىسىزدەندىرۋ تسەحىنىڭ قۇرىلىسىنا» بەرىلەدى، بۇل ريددەر قالاسى بويىنشا اتموسفەراعا كۇكىرت ديوكسيدىن شىعارۋدى قازىرگى نورماتيۆتەر دەڭگەيىنەن 714 تونناعا نەمەسە 20%-عا ازايتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.

«بۇل ورايدا، سوڭعى 7 جىلدا اۋانىڭ لاستانۋى وبلىس بويىنشا 10 مىڭ تونناعا،  وسكەمەن قالاسى بويىنشا 7 مىڭ تونناعا ازايعانىن اتاپ ءوتۋ قاجەت. وسى كەزەڭ ىشىندە، ءىرى كاسىپورىندار تابيعات قورعاۋ ءىس-شارالارىنا 35،2  ملرد تەڭگە ينۆەستيتسيا سالدى»، — دەدى د. احمەتوۆ.  

وبلىس ورتالىعىندا ەكولوگيالىق قوعامدىق مونيتورينگ جۇيەسى جۇمىس ىستەيدى. ەكولوگيالىق اقپاراتتى ونلاين رەجيمىندە كەدەرگىسىز الۋ ءۇشىن جاعدايلار جاسالدى. 

ەلدى مەكەندەردىڭ جاسىل بەلدەۋلەرى قۇرىلۋدا. وتكەن جىلى 170 مىڭ كوشەت، اعىمداعى جىلى 30 مىڭ كوشەت ەگىلدى. ورمانداردى قالپىنا كەلتىرۋ كولەمىن ارتتىرۋ جانە ەلدى مەكەندەردى كوگالداندىرۋ جونىندەگى 2025 جىلعا دەيىنگى ءىس-شارالار جوسپارى ازىرلەندى، ونىڭ جالپى قارجى كولەمى 1 ملرد تەڭگەنى قۇرايدى، ونىڭ ىشىندە 65 ملن تەڭگەسىن ءىرى ونەركاسىپتەر سالاتىن بولادى. 

تۇرمىستىق قاتتى قالدىقتاردى جويۋ بويىنشا ەۆروپا قايتا قۇرۋ جانە دامۋ بانكىمەن وسكەمەن جانە سەمەي قالالارىندا قاتتى تۇرمىستىق قالدىقتاردى باسقارۋ جۇيەسىن جاڭعىرتۋ بويىنشا 23،5 ملرد تەڭگەگە الدىن الا كەلىسىم جاسالدى.

وسكەمەن قالاسىندا پوليگون سالۋ ءۇشىن جەر ۋچاسكەسىن انىقتاۋ جۇمىسى جۇرگىزىلۋدە. سۋ رەسۋرستارىن رەتتەۋ بويىنشا جالپى سوماسى 10،1 ملرد تەڭگەنىڭ ءىس-شارالارى قاراستىرىلعان. ونىڭ ىشىندە وسى جىلى 1،6 ملرد تەڭگەگە وسكەمەن قالاسىنداعى مەتاللۋرگيا كەشەنىنىڭ اۋماعىندا ءۇلبى وزەنىندە اعىندى سۋلاردى تەرەڭ تازالاۋ قۇرىلىستارىن سالۋ، 1،1 ملرد تەڭگەگە ەرتىس وزەنىندە ديۋكەردى قايتا جاڭارتۋ جۇمىستارى اياقتالادى. 2024 جىلى 7،2 ملرد تەڭگەگە سەمەي قالاسىندا تازارتۋ قۇرىلىستارى مەن نوسەرلىك كارىزدى قايتا جاڭارتۋدى اياقتاۋ جوسپارلانعان. ەكولوگيا ماسەلەلەرى ەرەكشە باقىلاۋعا الىنعان.

اقتوبە وبلىسىنىڭ اكىمى وڭداسىن ورازالين وڭىردە ەكولوگيالىق پروبلەمالارعا ەگجەي-تەگجەيلى تالداۋ جۇرگىزىلگەنىن، سونىڭ نەگىزىندە ەكولوگيا، گەولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار مينيسترلىگىمەن بىرلەسىپ، ءوڭىردىڭ ەكولوگيالىق احۋالىن جاقسارتۋعا ارنالعان 33 شارادان تۇراتىن جول كارتاسى ازىرلەنىپ، بەكىتىلگەنىن اتاپ ءوتتى.

«اقتوبە قالاسى اۋا ساپاسى بويىنشا قولايسىز قالالاردىڭ ءبىرى، اتموسفەرانى لاستاۋشى نەگىزگى فاكتورلارعا كارىز جۇيەسىنىڭ جانە قالا اۋماعىندا ورنالاسقان اقتوبە فەرروقورىتپا زاۋىتىنىڭ شىعارىندىلارى جاتادى»، — دەدى اقتوبە وبلىسىنىڭ اكىمى.

اقتوبە فەرروقورىتپا زاۋىتى №1 جانە №2 تسەحتاردى شاڭ مەن گازدان تازارتۋ جۇيەسىن قايتا جاڭعىرتۋ جوباسىن جۇزەگە اسىرۋدا، بۇل جۇمىستار 2022 جىلى اياقتالادى. ناتيجەسىندە بەيورگانيكالىق شاڭدار شىعارىندىلارى 20%-عا دەيىن ازايتىلاتىن بولادى. كارىز جۇيەلەرىنەن بولىنەتىن كۇكىرسۋتەگى شىعارىندىلارىن ازايتۋ ماقساتىندا كاسىپورىنداردىڭ قالالىق كارىز جۇيەسىنە سۋ اعىزۋىنا باقىلاۋ كۇشەيتىلدى، كاسىپورىندار ماياۋلاعىشتار جانە جەرگىلىكتى تازارتۋ قۇرىلعىلارىن ورناتۋ بويىنشا جۇمىستار جۇرگىزدى.

سونىمەن قاتار، ماسەلەنىڭ نەگىزگى شەشىمى – تازارتۋ قۇرىلعىلارى كەشەنىڭ قايتا جاڭعىرتۋ.

بيىل «تۇرعىن ءۇي كوممۋنالدىق-شارۋاشىلىعىن جاڭعىرتۋ مەن دامىتۋدىڭ قازاقستاندىق ورتالىعى» اق جوبانىڭ تەحنيكالىق ەكونوميكالىق نەگىزدەمەسىن ازىرلەۋدە، 2021 جىلى جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتتاما ازىرلەنىپ، جوبانى جۇزەگە اسىرۋ 2022 جىلى باستالاتىن بولادى. مۇناي-گاز سالاسىنداعى كاسىپورىنداردىڭ ىلەسپە گازدى كادەگە جاراتۋ كولەمى 97،8%-عا  جەتكىزىلدى.  اتموسفەرالىق اۋا ساپاسىن جاقسارتۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن تاعى ءبىر باعىت – ەلدى مەكەندەردى كوگالداندىرۋ. ورمان شارۋاشىلىعىن دامىتۋدىڭ جوسپارى ازىرلەنىپ، ەلدى مەكەندەرگە 1 ملن استام، مەملەكەتتىك ورمان قورى جەرلەرىنە 60 ملن استام اعاش وتىرعىزۋ قاراستىرىلدى (جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەن قاراستىرىلعان 3 ملرد تەڭگەدەن استام  قارجىلاندىرىلادى).

سونىمەن قاتار، جول كارتاسى سۋ رەسۋرستارىن رەتتەۋدى، قالدىقتاردى باسقارۋ، جەر رەسۋرستارىن قورعاۋ جانە تۇرعىنداردىڭ ەكولوگيالىق مادەنيەتىن كوتەرۋ شارالارىن قاراستىرادى. قازىرگى تاڭدا جول كارتاسىن جۇزەگە اسىرۋ كۇنتىزبەلىك جوسپارعا ساي جۇرگىزىلۋدە، ەكولوگيالىق احۋالدى جاقسارتۋ جۇمىستارى جالعاستىرىلاتىن بولادى.

«قازىرگى كەزدە ەكولوگيا، گەولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار مينيسترلىگىمەن بىرلەسىپ بىرقاتار ماسەلەلەر پىسىقتالۋدا: كوكجيدە كەن ورنىن ساقتاپ قالۋ، بۇرىنعى العا حيميالىق زاۋىتىنىڭ قالدىقتارىن جويۋ، شالقار كولىنىڭ ءتۇبىن تازارتۋ»، — دەپ تۇيىندەدى ءوز ءسوزى وڭداسىن ورازالين. 

پاۆلودار وبلىسىنىڭ اكىمى ابىلقايىر سقاقوۆ اتاپ وتكەندەي، اعىمداعى جىلعى قىركۇيەكتە سالالىق مينيسترلىكپەن بىرلەسىپ وبلىستاعى ەكولوگيالىق جاعدايدى تۇراقتاندىرۋ جونىندەگى جول كارتاسى قابىلداندى.

جول كارتاسى اياسىندا وبلىستىڭ ونەركاسىپ كاسىپورىندارى تابيعاتتى قورعاۋ شارالارىن ىسكە اسىرۋدا. وسىلايشا، اعىمداعى جىلى پاۆلودار اليۋميني زاۋىتى 2 ەلەكتر سۇزگىسىن يننوۆاتسيالىق «گيبريدتىك» سۇزگىگە اۋىستىردى، بۇل شاڭدى شامامەن جىلىنا 2،4 مىڭ تونناعا ازايتۋعا مۇمكىندىك بەردى. اقسۋ قالاسىندا «ەەك» اق ەلەكتر ستانتسياسىنىڭ №7 ەنەرگەتيكالىق بلوگىندا دا جەڭدىك سۇزگىلەردى قولدانۋمەن وسىنداي تەحنولوگيا ەنگىزىلۋدە. 2024 جىلى قايتا جاڭارتۋ جۇمىستارى اياقتالعاننان كەيىن ەنەرگەتيكالىق بلوك 9 مىڭ توننا شاڭ از شىعاراتىن بولادى. قازاقستان ەلەكتروليز زاۋىتىنىڭ تسەحتارىندا جەڭدىك سۇزگىلەر اۋىستىرىلۋدا.  «قازحروم» تۇك» اق فيليالى اقسۋ فەرروقورىتپا زاۋىتىندا №4 تسەحتىڭ (42، 43، 44 پەشتەرى) گاز تازارتقىشىن قايتا جاڭارتۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلۋدە، بۇل 3 جىل ىشىندە شاڭ شىعارىندىلارىن 180 تونناعا ازايتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. وسىلايشا، ەۋرازيالىق توپ كاسىپورىندارى قابىلداعان جاڭا ەكولوگيالىق ستراتەگيا 10 جىل ىشىندە شاڭ شىعارىندىلارىن 55 مىڭ تونناعا نەمەسە 57%-عا كەزەڭ-كەزەڭىمەن تومەندەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.

بۇدان باسقا، ەكىباستۇز گرەس-1-دە №4 جانە №6 بلوكتاردىڭ ەلەكتر سۇزگىلەرىنە جوندەۋ جۇرگىزىلۋدە. 2021 جىلى ولار اياقتالعاننان كەيىن شاڭ شىعارىندىلارى جىلىنا 100 تونناعا ازايادى (1 سۇزگىدەن جىلىنا 50 تونناعا). وبلىستا ينتەراكتيۆتى كارتا (maps.hydromet.kz)، ءموبيلدى قوسىمشا (AirKZ) جانە وبلىس ورتالىعىنىڭ ءتۇرلى جەرلەرىندەگى لەد-ەكراندار ارقىلى لاستانۋ دەڭگەيى بويىنشا اقپاراتقا ونلاين قول جەتكىزۋ ۇيىمداستىرىلعان. 

ورمانداردى مولىقتىرۋ كولەمىن ۇلعايتۋدىڭ قادامدىق جوسپارى ازىرلەنىپ، سالالىق مينيسترلىكپەن كەلىسىلدى، ونىڭ شەڭبەرىندە 5 جىل ىشىندە 16،5 مىڭ گا اۋماققا 74 ملن كوشەت وتىرعىزىلادى.

بۇدان باسقا، 5 جىل ىشىندە جىل سايىن 20 مىڭ اعاش وتىرعىزۋدى كوزدەيتىن قالالاردى كوگالداندىرۋدىڭ كەشەندى وڭىرلىك باعدارلاماسىن ازىرلەنۋدە. قوعامدىق تىڭداۋلاردى ونلاين فورماتتا وتكىزۋ حالىق قاتىسۋىنىڭ وسۋىنە وڭ اسەرىن تيگىزدى (تىڭداۋعا قاتىسۋشىلار سانى 15-تەن 80 ادامعا دەيىن ءوستى). جىل باسىنان بەرى وبلىستا 95 تىڭداۋ، ونىڭ ىشىندە 76-سى ZOOM فورماتىندا وتكىزىلدى.

2015 جىلدان باستاپ وڭىردە ەكولوگيالىق كەڭەس جۇمىس ىستەيدى، ونىڭ قۇرامى بيىلعى جىلى ساپالى وزگەردى. ەندى قۇرامىنداعى ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار ۇلەسى 3-تەن 10-عا دەيىن ارتتى (قاتىسۋشىلاردىڭ جالپى سانى – 25). كونسۋلتاتيۆتىك-كەڭەسشى ورگاننىڭ جۇمىس فورماتى پروبلەمالىق ماسەلەلەردى نەعۇرلىم تەرەڭىرەك قاراۋعا جانە تۇپكىلىكتى ناتيجەگە باعدارلانۋعا باسا نازار اۋدارا وتىرىپ، قايتا باعدارلانعان.

اتىراۋ وبلىسىنىڭ اكىمى ماحامبەت دوسمۇحامبەتوۆ وڭىردە ەكولوگيالىق پروبلەمالاردى شەشۋ بويىنشا 2020-2022 جىلدارعا ارنالعان جول كارتاسىنىڭ 7 باعىتى بويىنشا جۇمىس جۇرگىزىلىپ جاتقانىن حابارلادى. بۇل:

1. اتموسفەراعا لاستاۋشى زاتتاردىڭ شىعارىلۋىن ازايتۋ.

2. كوگالداندىرۋ.

3. قالدىقتاردى باسقارۋ سالاسى.

4. سۋ رەسۋرستارىن رەتتەۋ.

5. اۆتوكولىك شىعارىندىلارىن ازايتۋ.

6. جەر رەسۋرستارىن قورعاۋ.

7. ەكولوگيالىق مادەنيەتتى ارتتىرۋ.

اكىمنىڭ ايتۋىنشا، ءوڭىردىڭ نەگىزگى ەكولوگيالىق پروبلەماسى — اتىراۋ قالاسىنىڭ اتموسفەرالىق اۋاسىنىڭ ساپاسى.

جول كارتاسىنا سايكەس ءىرى ونەركاسىپتىك كاسىپورىنداردىڭ اتموسفەراعا لاستاۋشى زاتتار شىعارىندىلارىنىڭ كولەمىن ازايتۋعا باعىتتالعان ارنايى ءىس-شارالار ازىرلەندى. 2019 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا تابيعاتتى پايدالانۋشىلار اتموسفەرالىق اۋاعا 180 مىڭ توننا لاستاۋشى زاتتار شىعاردى. 2020 جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن شىعارىندىلار كولەمىن 2019 جىلمەن سالىستىرعاندا 2300 تونناعا ازايتۋ جوسپارلانۋدا. اتىراۋ وبلىسىنىڭ اكىمدىگى جول كارتاسى اياسىندا اتىراۋ قالاسىنىڭ سول جاعالاۋىنداعى كارىزدىك-تازارتۋ قۇرىلىمىنىڭ قۇرىلىسىن اياقتاۋ، «تۋحلايا بالكا» جانە «كۆادرات» بۋلانۋ الاڭدارىن قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋدە.

الماتى قالاسىنىڭ اكىمى باقىتجان ساعىنتاەۆ ءوز ءسوزىنىڭ باسىندا جەو-2 جاڭعىرتۋعا بايلانىستى كوپ جىلعى پروبلەمانىڭ شەشىمى ءۇشىن العىس ايتتى. تاڭدالعان نۇسقاعا – تابيعي گازعا اۋىستىرۋعا بايلانىستى شىعارىندىلار كولەمى 38 مىڭ توننادان 6 مىڭ تونناعا دەيىن ازايادى. بۇل بولاشاقتا الماتى قالاسىنىڭ اۋاسىنا ۇلكەن اسەرىن تيگىزەدى. جوسپارعا سايكەس، 2025 جىلى جەو-2-ءنىڭ بارلىق 8 بلوگى تابيعي گازعا كوشىرىلەدى. جەو-3 جاڭعىرتۋعا قاتىستى اكىمنىڭ جۇمىستىڭ باستالعانىن اتاپ ءوتتى، قارجىلاندىرۋ كوزىن انىقتاۋ ماسەلەسى شەشىلۋدە. 

جەكە سەكتوردى گازداندىرۋ تۋرالى بايانداي وتىرىپ ب. ساعىنتاەۆ بۇگىندە قالا تۇرعىندارىنىڭ 99%-ى گازبەن قامتاماسىز ەتىلگەنىن ايتتى. گازعا قوسىلماعان ۇيلەردىڭ جالپى سانى - 1848 ءۇي. نەگىزىنەن ولاردا ماگيسترالدىق قۇرىلىستار جوق. اكىمدىك «قازاقستان حالىق بانكى» اق-مەن 1،5 جىلعا 0% نەسيە بەرەتىن كەلىسىم جاساستى. از قامتىلعان وتباسىلار ءۇشىن اكىمدىك دەمەۋشىلەردى تارتا وتىرىپ، قۇرىلىستار جۇرگىزەدى. 2021 جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن بارلىعى گازعا اۋىستىرىلادى. 

سونىمەن بىرگە قالاعا ىرگەلەس ورنالاسقان اۋدانداردا 80 مىڭ ابونەنت، نەگىزىنەن باتىس، شىعىس جانە سولتۇستىك باعىتتا ورنالاسقان اۋداندار كومىر جاعادى. بۇل ماسەلەنى شەشۋ دە كەشەندى ءتاسىلدى قاجەت ەتەدى. 

قالادا 530 مىڭعا جۋىق اۆتوكولىك تىركەلگەن، باسقا وڭىرلەردەن  تاعى شامامەن 250 مىڭ كولىك كىرەدى، مۇنىڭ بارلىعى قالانىڭ ەكولوگياسىنا وراسان ۇلكەن سالماق تۇسىرەدى.   وسىعان بايلانىستى، قالادا اۋقىمدى كولىك رەفورماسى جۇرگىزىلۋدە. دامىعان ەلدەردىڭ تاجىريبەسى بويىنشا نەگىزگى باعىت قوعامدىق كولىك بولىپ وتىر.  تامىز ايىنان باستاپ ديزەلمەن جۇرەتىن قوعامدىق كولىكتى ساتىپ الۋعا تىيىم سالىندى. 

"مەدەۋ-شىمبۇلاق" باعىتىندا "وپەراتور روپ" جشس-مەن بىرلەسىپ، تابيعي لاندشافتقا تۇسەتىن انتروپوگەندىك جۇكتەمەنى ازايتۋ ءۇشىن ەلەكتر ماشينالارىن ساتىپ الۋ جۇرگىزىلۋدە.

"سونداي-اق باسقا قالالاردان كەلەتىن كولىك كوبىنە ەكولوگيالىق نورمالارعا سايكەس كەلە بەرمەيدى. تەك 2020 جىلدىڭ وزىندە 10 ەكوبەكەتتىڭ قىزمەتكەرلەرى 33  مىڭ ايىپپۇل سالدى. مۇندا دا جۇمىس كۇشەيتىلىپ، قالاعا كىرە بەرىستەگى ەكوبەكەتتەردىڭ سانى ارتتىرىلۋدا. وسىلايشا، شىعارىندىلار كولەمىن باقىلاۋ مەن ولشەۋ ءۇشىن قالا پەريمەترىمەن 19 ەكوبەكەتتى ورنالاستىرۋ جۇمىسى جۇرگىزىلۋدە"، — دەدى الماتى قالاسىنىڭ اكىمى.

قالانىڭ جاسىل قورى 2،3 ملن استام جاسىل جەلەكتى قۇرايدى. الماتىدا 3 جىلدىڭ ىشىندە 1 ملن جاسىل جەلەك وتىرعىزىلادى. وسىنىڭ ارقاسىندا، وتتەگىنى شىعارۋ 150%-عا جانە جىلىنا 118 ملن تونناعا ۇلعاياتىن بولادى. بۇل شارالاردىڭ بارلىعى شىعارىندىلاردىڭ كولەمىن جىلىنا 40 مىڭ تونناعا ازايتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. 

سوڭعى جاڭالىقتار

ۇقساس جاڭالىقتار