جەر بەتىنەن جوڭعارلاردى اتىمەن جويىپ, التاي مەن اتىراۋدىڭ اراسىنداعى ۇلانعايىر دالانى بۇگىنگى ۇرپاققا اماناتتاپ كەتكەن جۇرەك جۇتقان باتىر بابالارىمىزدىڭ اتىن جادىمىزدان وشىرۋگە استە بولمايدى. توقىمداي جەر ءۇشىن باستارىن بايگەگە تىگىپ, جاۋمەن الىسقان باتىرلاردىڭ ەرلىگىن ەرتەڭگى ۇرپاققا اڭگىمەلەپ جەتكىزۋ – ءبىزدىڭ ازاماتتىق پارىزىمىز. سول ءۇشىن دە جۇرگەن ورتامىزدا تاريحي اڭگىمەلەر ايتىلا قالسا, قويىن كىتاپشامىزعا ءتۇرتىپ الۋعا تىرىسامىز. بۇل جولى دا سامار اۋىلىنىڭ تۇرعىنى سامارحان جوتاباەۆتىڭ باباسىنىڭ باتىرلىعى تۋرالى ايتقان اڭگىمەسىن جازىپ العان ەدىك.
– قالبا تاۋىن مەكەن ەتكەن قاراۋىل جاسىقتىڭ قاسابولات باستاعان باتىرلارى قاراكەرەي قابانباي جۇرگىزگەن ازاتتىق سوعىسىنان تىس قالماعان. وقىعان بولساڭىزدار, جەرلەس جازۋشىمىز قاليحان التىنباەۆتىڭ «كوكپەكتى», كۇرشىمدىك جازۋشى سوۆەتحان قاليعوجيننىڭ «نار نايمان ساڭلاقتارى», ورىس ءستاتيسى فەدور ششەربينانىڭ «ماتەريالى پو كيرگيزسكومۋ دەلۋ», ءمۇسايىپ سىدىقوۆتىڭ «كاراۋىل جاسىق شەجىرەسى» دەگەن كىتاپتاردا قاسابولات باتىرمەن ونىڭ ۇلدارى ساتىپالدى, جايناق, بەكەن, جولان تۋرالى ايتىلادى, – دەپ جيناقتاپ قويعان قاعازدارىن قوپارىستىرىپ, بىرەۋىن ماعان ۇسىندى.
شەجىرە ەكەن. كوز جۇگىرتىپ شىقتىم. قاراۋىل جاسىقتان ەسەنگەلدى, ودان مامبەتقوشقار تاراپتى. مامبەتقوشقاردان قاسابولات باتىر تۋعان. ونىڭ ساتىپالدى, جايناق, بەكەن, جولان دەگەن ۇلدارى بولىپتى. ىشتەرىندەگى باتىرلىعىمەن تانىلعان ساتىپالدى ەكەن. باتىر بىردە كەرەي ەلىنە ۇلكەن اسقا بارىپ, بايگەگە تۇلپارىن قوسادى. سول ءدۇبىرلى جارىستا جالداس كۇرەڭى باس بايگەنى توعىزىمەن الىپ, ولجالى ورالادى. ەلگە قايتار جولدى ورتالاپ قالعاندا شۇيىنشىلەي شاپقان جىگىتتەر اقكۇمىس انانىڭ ۇل تاپقانىن جاريالايدى. سوندا قۋانىشى قوينىنا سىيماعان ساتىپالدى «تۇلپارىم توپتان وزىپ, بايگەدەن كەلگەندە تۋعان ۇلىم قاشاندا ەلدىڭ الدى بولسىن» دەپ سابيگە اتكەلتىر دەپ ەسىم بەرگەن ەكەن.
كىتاپتى شولىپ شىعىپ, سامارحان جوتاباەۆقا ساتىپالدى باتىردىڭ بەس قالماقتى باۋداي تۇسىرگەنى تۋرالى ايتىپ بەرىڭىزشى دەگەنمىن. ءسال ويلانىپ وتىردى دا:
– ءبىتىمى كەسەك كىسى بولىپتى. بەس قارۋدى بىردەي مەڭگەرگەن. سوعىستىڭ تاكتيكاسىنا دا ابدەن توسەلگەن. جۇرەك جۇتقاندىعى سونداي, قالىڭ قولعا جالعىز شىعۋعا دايىن تۇراتىن كورىنەدى. سوڭىنان ەرگەن ىنىلەرى دە بىلەكتى, جۇرەكتى بولىپتى. جايناق تا باتىرلىعىمەن كوزگە تۇسكەن. ال جولان مەن بەكەن جاۋىرىندارى جەرگە تيمەگەن بالۋاندار ەدى. تورتەۋى دە قازاقتىڭ تۋلاقتاي جەرىن جاۋعا بەرمەۋ ءۇشىن جان اياماي شايقاسقان. قاراۋىل جاسىقتىڭ مەكەن ەتكەن جەرلەرى – قالبانىڭ شىعىس جاعى. قىس تۇسەردە قارعالىعا كوشىپ كەلىپ ءجۇرىپتى. ۇلكەندى-كىشىلى مايدانداردا مەرگەندىگىمەن كوزگە ءتۇسىپ جۇرگەن ساتىپالدى بابامىز ساداقشىلاردىڭ قولىن باسقارعان. ونداعى ساداق تارتقاندار دا شەتىنەن قۇرالايدى كوزگە اتقان مەرگەندەر ەكەن. ساتىپالدى ساداقشىلاردىڭ قۇرامىن تولىقتىرۋ ءۇشىن تاعى دا مەرگەندەردى ىرىكتەپ, قاتارىن مىڭعا جەتكىزگەن. قالماقتاردىڭ قازاقتىڭ جەرىنە قاۋىپ ءتوندىرىپ تۇرعان ۋاقىتى عوي. تۇتقيىلدان شابۋىلداۋى مۇمكىن. سوندىقتان دا كۇنى-ءتۇنى جاۋمەن ايقاسۋعا دايىندالعان. ۇستالارعا ساۋىتبۇزار جەبەلەردى كوپتەپ سوقتىرعان.
– سودان دەيمىز عوي, اڭگىمەنىڭ قىزىعىنا كىرىپ كەتىپ...
– سودان الگى ساداقشىلار اتويلاپ شاپقان قالماقتاردى قويشا قىرعان ەكەن. قوزىجاۋىرىن جەبەلەرى قالماقتاردىڭ قورعاسىن ساۋىتتارىن جارىپ ءوتىپ, سۇلاتا بەرگەن. ءسويتىپ قالىڭ قول ەسەڭگىرەپ قالعان. قالباداعى بۇل جەڭىس كوپ كەشىكپەي باراق باتىردىڭ قۇلاعىنا جەتكەن. ول ۋاقىتتا باراق, تاناش باتىرلار دا قالماقتىڭ قالىڭ قولىن سىبەدەن ىسىرىپ جاتقان. باراقتان قاشقان قالماقتار قالبانىڭ شىعىس جاعىنا كەلىپ بەكىنبەك بولادى. ونى بىلگەن باراق ساتىپالدىعا حابار جىبەرەدى. قاراۋىلجاسىق قولىن باستاپ جۇرگەن ساتىپالدى ول تۇستا جيىرما بەس-اق جاستا ەدى. قالماقتار دا قونتايشىلارىنان «قازاقتى قىرىڭدار, مال-مۇلكىن تارتىپ الىپ, تىرىلەرىن قۇلدىققا جىبەرىڭدەر» دەگەن بۇيرىق الادى. قازاقتار قاراپ جاتسىن با؟ ولار دا باس قوسىپ, سوعىسۋدىڭ ايلا-ءتاسىلىن ويلاسادى. ءسويتىپ الدىمەن ساداقشىلار وق جاۋدىراتىن بولىپ شەشەدى. سودان سوڭ قاتارلارى بۇزىلعان جاۋدى قاپتاعايلاپ قوس بۇيىردەن كەلىپ, باسىپ-جانشيمىز دەپ ىمىرالاسادى.
...قالباعا قاراي جەردى قايىستىرىپ قالماقتىڭ قالىڭ قولى كەلە جاتادى. قانشا قان توگىلىپ, جان قيىلارى ءبىر قۇدايعا عانا ايان ەدى. جاقىنداي بەرە قالماقتىڭ بەس باتىرى جەكەلەنىپ شىعىپ «جەكپە-جەك, جەكپە-جەك» دەپ اتتانداي باستايدى. بەسەۋىندە – بەس ءتۇرلى قارۋ. ءبىرى بولماسا ءبىرى جەڭىپ شىعىپ, قازاقتىڭ جەرىنە يەلىك ەتپەكشى. قازاقتىڭ ىشىنەن سۋىرىلىپ ساتىپالدى شىعادى. جاۋ جاقتان ەكى يىعىنا ەكى جىگىت مىنگەندەي شويىن قارا التى كەز الداسپانىن اينالدىرىپ, ايعايلاپ ءبىزدىڭ باتىرعا قاراي ۇمىتىلادى. ساتىپالدى ساسسىن با؟! قالماقتىڭ سەرمەگەن قىلىشىن سول مەزەتتە-اق ۇشىرىپ جىبەرەدى. كۇندەي كۇركىرەپ شىققان شويىن قارا قاشپاق بولىپ تىرمىسقانىمەن, ساتىپالدىدان سىتىلا الماعان. قالماقتاردىڭ رۋحتارى سىنىپ كەتسە كەرەك, ەكى نايزاگەرى بىرگە شىعادى. بىرگە شىعىپ, بىرگە مەرت بولادى سول جەردە. ءتورتىنشىسى بۇرتىكتى شوقپارمەن شىعىپ, ەكەۋى بەرىسپەي ۇزاق الىسقان. اقىرى ساتىپالدى ورنىنان كوتەرىپ الىپ, جەرگە ۇرىپ ءولتىرىپتى. سوڭعى باتىرى ساداعىن كەزەنگەن. بىراق جەبەسى قيىس كەتىپ, باتىر بابامىز امان قالادى. ساتىپالدىنىڭ مەرگەندىگىنە ءمىن جوق. كوزدەگەنىن امان جىبەرمەگەن. ات ۇستىنەن ساۋىت بۇزار جەبەنى شىرەنە تارتىپ, قالماقتى توپ ەتكىزەدى. قازاقتىڭ مىقتىلىعىن قالماقتار ىشتەي مويىنداعانمەن, سەرتتەن تايىپ, شابۋىلعا كوشەدى. بۇعان دا دايىن قازاقتىڭ قولى اقىلداسقان ادىستەرىمەن قالماقتىڭ قولىن ويسىراتا جەڭەدى. سول زاماندا ات ۇستىندە جۇرگەن ابىلاي كەلىپ, قازاق دالاسىندا ءدۇبىرلى توي جاساعان كورىنەدى. سوندا ۇلى مايداندا قۇرالايدى كوزگە اتقان ساتىپالدى مەرگەن ابىلاي حاننىڭ وزىنەن سىيعا ساداق الىپتى, – دەپ سامارحان جوتاباەۆ قالبا جاققا باسىن سوزا قاراعان.
فەدور ششەربينانىڭ كىتابىنداعى مالىمەتتەر بويىنشا, جايناق, جولان, بەكەن جانە اقبولات اتالارى ەرتىس, قايىڭدى بويىن, كوكجوتا مەن ق ۇلىنجوندا, ەشكىباي بۇلاعىندا جانە قامىستىدا تۇرىپتى. ساتىپالدى باتىردان جەتى ۇل تاراعان ەكەن: جانالى, بەگالى, تەزەكباي, ەسەن, بايسال, بايىر, اتكەلتىر. بۇگىندە وسى اتالاردىڭ ۇرپاقتارى قالبا تاۋىنىڭ قويناۋىن جايلاپ, ەگەمەن ەلىمىزدە عۇمىر كەشىپ جاتىر.
– اتكەلتىر اتانىڭ بوپىسىنان اتاباي, جوتاباي مەن ەلۋباي, لاۋباي تۋعان. جوتابايدان تاراعان قاليساتتار باتىر باباسىنىڭ ۇرپاقتارىن جالعاستىرىپ كەلەدى. قاليساتتاردىڭ اكەسى ەرتە قايتىس بولىپ, ەكپىن اۋىلىنداعى باعيلا اپانىڭ قولىندا ەر جەتەدى. ول 1941 جىلى سوعىسقا اتتانىپ, 1946 جىلى امان-ەسەن ورالعان. اۋىلعا كەلىسىمەن, ەكپىن كولحوزىندا جۇمىس ىستەي ءجۇرىپ, سول زاماننىڭ ازىن-اۋلاق تەحنيكاسىنىڭ ءتىلىن مەڭگەرەدى. زيس, لوبوگرەيكا, ءشوپ شاباتىن ات ماشينالارىن جوندەپ, كولحوزعا سەپتەسەدى. العىرلىعىن بايقاعان شارۋاشىلىق باسشىلارى اياگوز قالاسىندا جۇرگىزۋشىلەر دايىندايتىن ءۇش ايلىق كۋرسقا جىبەرەدى. وسى كۋرستى وقي ءجۇرىپ, سول جاقتاعى سىبان ەلىنىڭ كورگەندى قىزى زىليحاعا ۇيلەنەدى. سامارعا قايتىپ كەلگەن سوڭ كۇرشىم, ۇلكەن نارىن, سامار اۋداندارىن قامتيتىن سامار اۆتوروتاسىنا جۇرگىزۋشى بولىپ قىزمەتكە كىرەدى. سامار اۋلىندا قونىس تەپكەن اكەمىز ءۇي سالىپ, اعاش ەگىپ, بالا ءوسىرىپ, ءۇبىرلى-ءشۇبىرلى بولادى. اكەمىزدىڭ ۇلى مايدان, قاندى سوعىستان العان وردەن, مەدالدارى بەيبىت كۇننىڭ ماراپاتتارىمەن ەسەلەنىپ, سامار حالقىنىڭ قۇرمەتىنە بولەنەدى, – دەيدى قاليساتتار اقساقالدىڭ ۇلى سامارحان.
شىعىس قازاقستان وبلىسى,
كوكپەكتى اۋدانى
