ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىندا: «باسەكەگە قابىلەتتى دامىعان مەملەكەت بولۋ ءۇشىن ءبىز ساۋاتتىلىعى جوعارى ەلگە اينالۋىمىز كەرەك. قازىرگى الەمدە جاي عانا جاپپاي ساۋاتتىلىق جەتكىلىكسىز بولىپ قالعالى قاشان», دەگەن ەدى.
شىنىندا, وركەنيەت جولىنا الەمدىك دامۋدىڭ بيىك بەلەسىنە كوتەرىلۋ ءۇشىن ءبىلىم مەن بىلىكتىڭ قاشاندا ورنى ەرەكشە ەكەنى انىق. وسىنداي يگىلىكتى ءىستى جۇيەلى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن مەملەكەت باسشىسى ارقا توسىندەگى استانادان نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتىن اشىپ, جاقسى باستاماعا ۇيىتقى بولدى. بۇل وقۋ ورداسىنىڭ باستى ماقساتى – قازاق ەلىندەگى ءبىلىم مەن عىلىمي-زەرتتەۋ قىزمەتىنىڭ دامۋىنا مول مۇمكىندىك بەرۋ, سونىمەن قاتار, ەۋرازيا كەڭىستىگىندە زەرتتەۋ جانە وقۋ ءىسىنىڭ مىقتى ورتالىعىن قالىپتاستىرۋ بولاتىن. بۇل يگىلىكتى ءىس قازىردىڭ وزىندە ءوز جەمىسىن بەرە باستادى.
ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىندا: «باسەكەگە قابىلەتتى دامىعان مەملەكەت بولۋ ءۇشىن ءبىز ساۋاتتىلىعى جوعارى ەلگە اينالۋىمىز كەرەك. قازىرگى الەمدە جاي عانا جاپپاي ساۋاتتىلىق جەتكىلىكسىز بولىپ قالعالى قاشان», دەگەن ەدى.
شىنىندا, وركەنيەت جولىنا الەمدىك دامۋدىڭ بيىك بەلەسىنە كوتەرىلۋ ءۇشىن ءبىلىم مەن بىلىكتىڭ قاشاندا ورنى ەرەكشە ەكەنى انىق. وسىنداي يگىلىكتى ءىستى جۇيەلى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن مەملەكەت باسشىسى ارقا توسىندەگى استانادان نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتىن اشىپ, جاقسى باستاماعا ۇيىتقى بولدى. بۇل وقۋ ورداسىنىڭ باستى ماقساتى – قازاق ەلىندەگى ءبىلىم مەن عىلىمي-زەرتتەۋ قىزمەتىنىڭ دامۋىنا مول مۇمكىندىك بەرۋ, سونىمەن قاتار, ەۋرازيا كەڭىستىگىندە زەرتتەۋ جانە وقۋ ءىسىنىڭ مىقتى ورتالىعىن قالىپتاستىرۋ بولاتىن. بۇل يگىلىكتى ءىس قازىردىڭ وزىندە ءوز جەمىسىن بەرە باستادى.
ۋنيۆەرسيتەت ارنايى قابىلدانعان ءبىلىم ستاندارتى بويىنشا جۇمىس ىستەپ كەلەدى. ال وقىتۋشىلار قۇرامىنا كەلەر بولساق, وندا قىزمەت ەتىپ جاتقان ازاماتتاردىڭ قاتارىندا الەمنىڭ ءار وڭىرىنەن شاقىرىلعان بەلدى دە بەدەلدى پروفەسسورلار ءدارىس بەرۋدە.
ستۋدەنتتەردىڭ ءبىلىم الىپ, تاربيە ۇيرەنۋى ءۇشىن بارلىق جاعدايلار جاسالعان. جايلى جاتاقحانا جيھازدارمەن جابدىقتالعان. ينتەرنەت جۇيەسى ۇزدىكسىز جۇمىس ىستەيدى. ۋنيۆەرسيتەتتىڭ باستى ەرەكشەلىگى – مەملەكەت تاراپىنان تاعايىندالعان گرانت يەگەرلەرى عانا وقيدى. ولار جاتىن ورىن, تاماقپەن تەگىن قامتاماسىز ەتىلگەن. ۋنيۆەرسيتەتكە قابىلداۋ كەزىندە جالپى پاندىك ەمتيحاننان ءوتۋ بالى 50 پايىزدان, ال ءاربىر ءپان بويىنشا 43 پايىزدان كەم بولماۋى ءتيىس.
دەرەك پەن دايەك
*نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتى العاشقى ستۋدەنتتەرىن 2010 جىلدىڭ 1 قىركۇيەگىندە قابىلدادى.
*ءبىلىم ورداسىنا 2010 جىلى ۇكىمەتتىڭ قاۋلىسىمەن مەملەكەت باسشىسىنىڭ اتى بەرىلدى.
*نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتىندە قازىر 1477 ستۋدەنت وقيدى.
*ءار ستۋدەنت – 15 235 تەڭگە, ال ۇزدىكتەر 17 520 تەڭگە ستيپەنديا الادى.
*2013-2014 وقۋ جىلىندا ءبىلىم ورداسى العاش رەت ماگيستراتۋرا مەن دوكتورانتۋراعا 126 ستۋدەنت قابىلدادى.
*بيىل جوعارى مەملەكەتتىك ساياسات مەكتەبىنە 22 ادام تۇسسە, جوعارى ءبىلىم مەكتەبىندە 74 ماگيسترانت جانە 12 دوكتورانت وقۋعا مۇمكىندىك الدى.
الەمدىك دەڭگەيدەگى وقۋ ءۇردىسى ۇلت رۋحانياتىمەن ۇشتاستىرىلا جۇرگىزىلەدى
1997 جىلى ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا استانا تۋرالى: «بۇدان بىلاي جانە عاسىردان-عاسىرعا, وسىندا ۇلان-بايتاق ەلدىڭ كىندىگىندە حالىق تاعدىرى ءۇشىن ومىرشەڭ ماڭىزى بار شەشىمدەر قابىلداناتىن بولادى. بۇل جەردە ەندى وتانىمىزدىڭ جۇرەگى سوعادى. وسى جەردەن قازاقستان ءۇشىنشى مىڭجىلدىقتىڭ تابالدىرىعىندا ءوزىنىڭ تاعدىرىن ايقىندايتىن بولادى» دەگەن ەدى. مىنە, سودان بەرى 16 جىل ءوتتى. جاڭا عاسىردىڭ دا ەكىنشى ون جىلدىعى تاريح تورىنە شىقتى. «ادام ايتسا نانعىسىز, كوزبەن كورىپ بىلمەسە» دەگەندەي, قازاق دالاسىنىڭ كىندىگى ارقادا عاجاپ قالا استانا بوي كوتەردى.
سول ەلورداداعى وركەندى ەلدەردىڭ ءبىلىم بيىگىمەن تەڭەسۋگە نيەت ەتكەن نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتى – ەلدىڭ ناعىز كەمەلىنە كەلگەندىگىنىڭ ايعاعى.
اقىل-ويدىڭ قازىناسىن جيناعان حالىقتىڭ بولاشاعى جارقىن بولاتىنى انىق. نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ميسسياسى دا وسى ماقساتتى كوزدەيدى. بۇگىنگى جاھاندانۋدىڭ قارقىنى شاباندىقتى سۇيمەيدى, ىلەسە الماعاندى شاڭقاپتىرىپ كەتەدى. سول سەبەپتەن دە تابيعاتىنان تالانتتى, ورەلى جاستاردى ۋاقىت تالابىنا ساي وقىتۋ – زامان تالابى.
نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ماقساتى – عىلىمدى, ءبىلىم مەن ۇلتتىق ەكونوميكانى دامىتۋعا جەتىك, حالىقارالىق قوعامداستىقتا باسەكەگە قابىلەتتى ادام كاپيتالىن قالىپتاستىرۋ. بيىل نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتىندە 1477 ستۋدەنت ءبىلىم الۋدا. وقىتۋشىلار تۇگەل دەرلىك شەتەلدىك ماماندار. رەسپۋبليكانىڭ ەڭ تالانتتى, بىلىمنەن ۇزدىك, ورەدەن ونەگەلى جاستارى بارلىق پاننەن ءبىلىمدى اعىلشىن تىلىندە الۋدا.
قازاقستاننىڭ استاناسىندا الەمدىك دەڭگەيدە وقىپ, ءبىلىم الىپ جاتقان جاستار – قازاقستاننىڭ بولاشاق كوشباسشىلارى. دامىعان ەلدىڭ اقىل-وي قازىناسىن ەلىنىڭ دامۋىنا جۇمسايتىن اقىلدى ورەن ءدال وسى نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتىندە. سوندىقتان دا, ولار قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك تىلىندە وقيدى, سول تىلدە دە ويلاي الادى. قازاق تىلىندە ساۋاتتى جازىپ, شەشەن سويلەۋگە داعدىلانادى. ەگەر ستۋدەنت قازاق ءتىلىن جەتىك دەڭگەيدە بىلمەسە, ۋنيۆەرسيتەت ديپلومىن الا المايدى.
قازاق ءتىلى ساباعىنا ستۋدەنتتەر تۋعان اناسىنا اسىققانداي اسىعىپ كەلەدى. سەبەبى, قازاق تىلىندەگى ساباقتار بۇگىنگى زامان تالابىنا ساي وقىتىلادى. ستۋدەنتتەر ءوز ويلارىن ەش قىسىلماي ەركىن جەتكىزۋگە, ۇيرەنگەن سوزدەرىن ومىرلىك جاعداياتتارعا قولدانعاندارىنا, ءوز ماماندىعىنا قاجەتتى سوزدىك قور جيناعانىنا قۋانادى.
ورىس مەكتەبىن بىتىرگەن ستۋدەنتتەر قازاق ءتىلىن دەڭگەيلىك تارتىپپەن (بازالىق دەڭگەي, جالعاستىرۋشى دەڭگەي جانە جەتىك دەڭگەي) وقيدى. ال قازاق ءتىلىن جەتىك مەڭگەرگەن ستۋدەنتتەر وزدەرىنىڭ كەلەشەك ماماندىقتارىنا قاجەتتى «بيزنەس قازاق ءتىلى», «اكادەميالىق جازۋ», «كاسىبي قازاق ءتىلى» كۋرستارىندا وقيدى. سونىمەن قاتار, جاستاردىڭ پاتريوتتىق رۋحىن, شىعارماشىلىق قابىلەتتەرىن شىڭداۋ, قالىپتاستىرۋ ماقساتىندا درامالىق ۇيىرمەلەر, «تۇلعاتانۋ» كۋرستارى, ادەبي-شىعارماشىلىق كلۋبتار جۇمىس جاسايدى. جالپى ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپتە ادەبي شىعارمالاردى وقىتپاي جاتتاندى تەست جۇيەسىنە كوشكەندىكتەن, كوپ ولقىلىققا جول بەرىپ ءجۇرمىز. وقۋشىلار پىكىر تالاستىرىپ شىندىققا كوز جەتكىزۋدىڭ ورنىنا كومپيۋتەردەن باس المايدى. وسىدان كەيىن بالالارىمىز بابالارىمىزدان مۇرا بولىپ جەتكەن شەشەندىك ونەر, تاۋىپ سويلەۋ دەگەن قابىلەتتى جوعالتىپ الۋدا. مىنە, وسىنىڭ ورنىن تولتىرۋ ماقساتىندا قازاق تىلىندە وتەتىن ساباقتاردا ستۋدەنتتەردى شەشەندىككە باۋلىپ, ويىن جۇيەلى جەتكىزۋگە ۇيرەتەمىز. سول سەبەپتى ءبىز جاستاردىڭ بويىنا ەلجاندىلىق رۋح بەرەتىن, ىزگىلىككە, ادامگەرشىلىككە, تالعام مەن تانىم ورەسىنە جەتكىزەتىن ءسوز ونەرىنىڭ كلاسسيكالىق ۇلگىلەرىن وقىتىپ, دانالىقتان ءدان ىزدەتىپ, ومىرلىك قاجەتىنە قور جيناتىپ, باسەكەگە قابىلەتتىلىك ءوز انا ءتىلىڭدى بىلگەندە, ءوز ەلىڭدى ادال سۇيگەندە عانا مۇمكىن دەگەن ۇعىم اياسىندا تاربيەلەيمىز.
ءيا, شەشەن سويلەۋ – بىزگە بابالار قالدىرعان امانات. ءتىپتى, ءبىزدىڭ داۋىرىمىزگە دەيىنگى VI-VII عاسىرلاردا ساق فيلوسوفى اناقارىستىڭ سويلەگەن ءسوزىن تىڭداعان گرەكيا جۇرتى قايران قالاتىن بولعان. ودان بەرى دە وت اۋىزدى, وراق ءتىستى بابالارىمىز, ەل باسقارعان حاندار دا, حان مەن حالىق اراسىنداعى دانەكەر دانا بيلەر, قول باستاعان باتىر, ءسوز سويلەگەندە جاۋىن جەرگە ءيىلتىپ, تىڭداۋشىسىن بورداي ەگىلتىپ, سۇيەگىنەن وتكىزىپ, جەتەسىنە جەتكىزگەندەر حالقىمىزدا از بولماعان. ءبىز وسى ۇلگىنى ستۋدەنتتەرگە ءار قىرىنان ۇيرەتىپ ءجۇرمىز. بۇل ەلدى, ءتىلدى تانىتۋ ءۇشىن قاجەت. ءبىزدىڭ بۇل قادامىمىزعا شەتەلدىك وقىتۋشىلار قىزىعا قاراپ, بىزدە ۇيرەنسەك دەگەن نيەت تانىتادى.
ەندىگى جەردە تاۋەلسىز قازاق ەلىنىڭ كۇرەتامىرى – قازاق ءتىلىنىڭ ءداۋىرلەيتىن زامانى كەلە جاتىر. ول جايىندا دا ەلباسى بىلاي دەگەن بولاتىن: «بولاشاقتا بارلىق مەملەكەتتىك جۇمىستار, ءىس جۇرگىزۋ قازاق ءتىلىندە اتقارىلاتىن بولادى. ءبىز قازىر سوعان كەلە جاتىرمىز. بارلىق مەملەكەتتىڭ وزدەرىنىڭ مەملەكەتتىك ءتىلى بار...».
ەلباسىنىڭ جىل سايىنعى داستۇرگە اينالعان ءدارىسىنىڭ دە نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ شاڭىراعىندا ءوتۋى, كوزبە-كوز جاستارعا رۋح-جىگەر بەرىپ, ەرتەڭگى ەلدىڭ يەسى سەندەرسىڭدەر دەپ سەنىم ارتۋى – ستۋدەنتتەرىمىز ءۇشىن دە, وقىتۋشى-پروفەسسورلار ءۇشىن قۋات كوزى ەكەندىگىن سەنىممەن ايتامىن.
1 جەلتوقسان – قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى كۇنى. بۇل تاريحىمىزعا قۇرمەت بولاتىن, بولاشاققا امانات ەتەتىن ۇلى مەرەكەنىڭ ءبىرى. تاۋەلسىزدىكتىڭ قادىرىن تۇسىنگەن, باعاسىن بىلگەن ەل ەكەندىگىمىزدىڭ بەلگىسى. تاريحتىڭ پاراقتارى ەرتەڭ-اق ون, ەلۋ ءجۇز جىلدىقتاردى ارتقا تاستايدى. سوندا 1991 جىل, 1 جەلتوقسان تاۋەلسىز قازاق ەلىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى سايلانعان كۇن دەپ ۇرپاقتارىمىز ايتىپ وتىراتىن بولادى.
ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ: «ساپالى ءبىلىم مەن عىلىمسىز قازاقستاننىڭ كەلەشەگى جوق! قازاقستانعا ءبىزدىڭ ۇلتىمىزدىڭ الەۋەتىن وياتىپ, جۇزەگە اسىرۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن ينتەللەكتۋالدىق توڭكەرىس قاجەت. ەڭ الدىمەن, جاستاردىڭ بىلىمگە جانە پاراساتتىلىق كوزقاراسىن وزگەرتەتىن ۋاقىت جەتتى. بىزگە حالىقارالىق دەڭگەيدە باسەكەلەسۋگە قابىلەتتى جان-جاقتى ماماندار كەرەك!» دەپ ەدى. ءيا, نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتى – ەلىمىزدىڭ ينتەللەكتۋالدىق قۋاتىن قۇراۋشىلاردىڭ كوشباسشى لەگىن دايىنداۋعا باعدارلانعان جوعارى وقۋ ورنى. بولاشاعى انىق بولسا, جول كورسەتەر اقىلگويى بولسا جاستارىمىز اداسپايدى. ەلدى ءسۇيۋ, ەلدىڭ پاتريوتى بولۋ دەگەن سول ەلىڭە ادال قىزمەت ەتۋ, ءبىلىمى مەن ادامگەرشىلىگى تارازىنىڭ باسىن تەڭەستىرەتىن مامان بولۋ. وسى جۇمىس ءبىلىم ورداسىندا ءورىس الىپ كەلەدى. الەمدىك دەڭگەيدە كادر دايىنداۋ جۇمىسى جۇيەلى جۇرۋدە. ۋاقىت وتە كەلە ۋنيۆەرسيتەت وركەنيەتتى دەلىنەتىن مەملەكەتتەردەگىدەي سان سالاعا بىلىكتى مامان دايىنداۋ ءىسىن جۇزەگە اسىرىپ قانا قويماي, باسەكەلەستىكتىڭ باسىنە توتەپ بەرەرى حاق.
گۇلتاس قۇرمانباي,
نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى, قازاق ءتىلى,
ادەبيەت جانە مادەنيەت كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى.
«قانىش اتىنداعى كەنىشتى اشسام دەيمىن...»
اسىلجان ءداۋلەتوۆتى تابۋ اسا قيىندىق تۋدىرمادى. ونى ىزدەۋىمىزدىڭ وزىندىك ءمانى بار ەدى. ويتكەنى, ول «بولاشاق» باعدارلاماسىمەن لوندون تورىندەگى ايتۋلى ءبىلىم ورداسى – يمپەريالىق كوللەدجدە مۇناي گەولوگياسى بويىنشا ءبىلىم العان. قازىر شەتەلدىك سەرىكتەسپەن بىرلەسە قۇرىلعان كاسىپورىننىڭ باس گەولوگى لاۋازىمىن اتقارادى. جۇمىس دەسە جالىنداپ تۇرادى.
بولاشاقتا قازاق عىلىمىنىڭ باستاۋ بۇلاعىندا تۇرعان ارداقتى تۇلعا قانىش ساتباەۆ اتىنداعى كەنىشتى اشسام, دەيتىن ماقساتى بار جالىندى جاس, «ساتباەۆ وپەرەيتينگ» جشس-ءنىڭ باس گەولوگى اسىلجان داۋلەتوۆپەن اڭگىمەمىز تومەندەگىشە ءوربىدى.
– اسىلجان مۇنايشىلىق كاسىپتى يگەرىپسىڭ, اۋلەتىڭدە بۇرىن وسى سالادا ەڭبەك ەتكەن ادامدار بار ما ەدى؟
– شىنىمدى ايتسام, ءبىزدىڭ اۋلەتتە مۇنايشى ماماندىعىن مەڭگەرگەن ەشكىم بولعان ەمەس. اكەم باۋىرجان مەن انام عايني بالا كۇنىنەن ادام جانىن سان الۋان سىرقاتتان اراشالايتىن دارىگەر بولۋدى ارمانداپ, اقتوبە مەديتسينا ينستيتۋتىنان جوعارى ءبىلىم العان عوي. قازىر وزدەرى تاڭداعان كاسىپتىڭ جەمىسىن كورۋدە. ال اتام ەلەمەس ابدوشەۆ اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنىڭ جوعارى ءبىلىمدى مامانى اتانعان ادام. وسى سالادا عىلىمي جۇمىستارمەن اينالىسىپ, كانديداتتىق ديسسەرتاتسياسىن قورعادى. مىنە, مەن وسىنداي ماماندىقتىڭ يەلەرى توپتاسقان زيالىلار اۋلەتىندە بالا كۇنىمنەن قازاقى تاربيەنىڭ قاينار بۇلاعىمەن سۋسىنداپ ءوستىم. ارينە, بالا قيالى ءار نارسەنى اڭسايدى. كوڭىلگە جاقسى اسەر ەتكەن ادامدارعا ۇقساعىسى كەلەدى. مەندە دە سونداي اسەرلەر بولعانى راس. دەگەنمەن, مەنىڭ مۇنايشى ماماندىعىن تاڭداۋىما ەكى نارسە سەبەپ بولدى-اۋ دەيمىن. مۇنى بىرىنشىدەن, تۇڭعيىعى تابيعي بايلىققا تولى مۇنايلى وڭىردە ومىرگە كەلۋىممەن بايلانىستىرامىن. ەكىنشىدەن, بالا كۇنىمىزدەن قاجىرلى ەڭبەگىمەن «قارا التىننىڭ» سەلىن تاسىتقان مۇنايشىلاردىڭ ەڭبەگى تۋرالى گازەتتەردەن وقىدىق, تەلەديدار, راديودان ۇزدىكسىز ەستىپ جۇردىك. ونىڭ ۇستىنە بەلگىلى مۇنايشى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى ج.دوسمۇحامبەتوۆتىڭ ەسىمى بەرىلگەن ليتسەيدە وقىدىم. بۇل مۇنايشىنىڭ وتاندىق مۇناي-گاز ونەركاسىبىن وركەندەتۋگە سىڭىرگەن ەڭبەگى زور. باسقاسىن ايتپاعاندا, ماڭعىستاۋ وڭىرىندەگى بىرنەشە كەن ورىندارىنىڭ اشىلۋىنا بەلسەنە اتسالىسقان. اتىراۋ وبلىسىنداعى الەمگە ايگىلى «تەڭىز» كەنىشىن اشۋداعى ەرەن ەڭبەگى ءۇشىن مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ يەگەرى اتاندى.
وسىنىڭ ءبارى مەنىڭ مۇنايشى بولۋىما, وسى ماقساتىما جەتۋ ءۇشىن جوعارى ءبىلىم الۋىما تالپىندىردى.
– قانداي جوعارى وقۋ ورنىندا وقىدىڭ, ەڭبەك جولىڭدى قالاي باستاپ ەدىڭ؟
– ج.دوسمۇحامبەتوۆ اتىنداعى ليتسەيدى 2001 جىلى «ۇزدىك اتتەستاتپەن» ءبىتىرىپ, اتىراۋ مۇناي جانە گاز ينستيتۋتىنا مۇناي جانە گاز كەن ورىندارىن يگەرەتىن تاۋ-كەن ينجەنەرى ماماندىعىنا وقۋعا ءتۇستىم. پارلامەنت سەناتىنىڭ العاشقى شاقىرىلىمىنىڭ دەپۋتاتى بولعان تولەۋىش سەرىكوۆتەي بىلىكتى عالىم باسقارعان, وتاندىق مۇنايشىلار دايارلاۋداعى وزىندىك تاجىريبەسى قالىپتاسقان جوعارى وقۋ ورنىنىڭ سوڭعى كۋرسىندا وقىپ جۇرگەندە, ياعني 2005 جىلدان ەڭبەككە ارالاسا باستادىم. وسىندا ءبىلىم بەرگەن ۇستازدارىمنىڭ اقىل-كەڭەسىمەن «شليۋمبەرجە» كومپانياسىنا جۇمىسقا الىندىم. بۇل مۇناي-گاز ونەركاسىبىنە سەرۆيستىك قىزمەت كورسەتەتىن كومپانيا عوي. العاشىندا وسى كومپانيانىڭ ۇڭعىمالاردى گەوفيزيكالىق زەرتتەۋ بولىمىندە كىشى مامان رەتىندە جۇمىس جاساي ءجۇرىپ, ديپلومدىق جۇمىسىمدى جازىپ ءبىتىردىم. كەيىن, اعا مامان دارەجەسىنە كوتەرىلدىم. العاشقى ەڭبەك جولىم باستالعان بۇل كومپانيادا, سونىڭ ىشىندە, گەولوگيا سالاسىندا بەس جىل ەڭبەك ەتىپ, ازدى-كوپتى تاجىريبە جيناعانىمدى ءاردايىم ەسكە الىپ جۇرەمىن.
– «بولاشاق» باعدارلاماسىمەن شەتەلدە ءبىلىم العاندا ءوز ماماندىعىڭا بايلانىستى نەنى ۇيرەندىڭ؟
– ءيا, تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قازاق جاستارىنىڭ شەتەلدەگى ۇزدىك ءبىلىم وردالارىندا ءبىلىم الۋىنا قامقورلىعى مەنىڭ زامانداستارىمدى ۇدايى قاناتتاندىرىپ كەلەدى. جوعارى وقۋ ورنىندا وقىپ جۇرگەندە دە, كەيىن شەتەلدىك كومپانيادا جۇمىس جاساپ جۇرگەندە دە «بولاشاق» باعدارلاماسىمەن شەتەلدە ءبىلىم السام دەگەن يگى ماقسات ويىمنان شىقپاي قويدى. ءسويتىپ, الدىمەن ءوزىمنىڭ باعىمدى سىناۋ ءۇشىن لوندون يمپەريالىق كوللەدجىنە وقۋعا قۇجات تاپسىردىم. سول 2010 جىلى NCPOC كومپانياسىنا ۇڭعىمالارداعى جۇمىستى اياقتاۋ جانە قىزمەت كورسەتۋ ينجەنەرى لاۋازىمىنا جۇمىسقا اۋىسقان ەدىم. تاڭداعان ماماندىعىم – مۇناي گەولوگياسى. ارينە, شەتەلدىڭ كەز كەلگەن وقۋ ورنىنا ءتۇسۋ وڭاي ەمەس. دەگەنمەن, سىناقتىڭ ءبارىن ءساتتى تاپسىرىپ, وقۋعا قابىلداندىم. قۋانىشىمدا شەك بولمادى. بۇل – مەنىڭ ومىرىمدەگى ۇمىتىلمايتىن ساتتەردىڭ ءبىرى.
يمپەريالىق كوللەدجدە «بولاشاق» باعدارلاماسىنىڭ ارقاسىندا ءوزىم تاڭداعان كاسىپتىڭ قىر-سىرىنا قانىعا ءتۇستىم.
– يمپەريالىق كوللەدجدە ءوزىڭمەن بىرگە وقىعان قىز-جىگىتتەرمەن حابارلاسىپ تۇراتىن شىعارسىڭ؟
– ارينە, ءبىز, قازاقستاننان يمپەريالىق كوللەدجگە وقۋعا تۇسكەن ءتورت-بەس قىز-جىگىت ءبىر-بىرىمىزبەن شىنايى دوس بولىپ كەتتىك. ويتكەنى, ءبىز تۋعان ەلدەن, تۋعان جەردەن جىراقتا جۇرگەندە وتە تاتۋ بولدىق. ءبىزدى ەلگە دەگەن ساعىنىش دوستاستىردى. ءالى كۇنگە ءبىر-بىرىمىزبەن ءجيى حابارلاسامىز, وتباسىمىزبەن ارالاسىپ تۇرامىز. قازىر سول دوستارىمنىڭ ءبارى دە ەلىمىزدىڭ ەڭ ءىرى كومپانيالارىنا جۇمىسقا ورنالاستى. مىسالى, ادىلبەك كيسمانوۆ «قاراشىعاناقتا» گەولوگ, ۆەنەرا باتىرحان «PGS قازاقستان» كومپانياسىندا گەوفيزيك بولىپ جۇمىس ىستەپ ءجۇر. ال نۇرلان ءجۇمادىلوۆ ق.ساتباەۆ اتىنداعى قازاق ۇلتتىق تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ اسپيرانتۋراسىندا وقۋىن جالعاستىرۋدا. نۇرلان دوسىم گيدروگەولوگ ماماندىعىن تاڭداعان, ونىڭ بولاشاقتا ەلىمىزدىڭ مول سۋ كوزدەرىن اشاتىنىنا تولىق سەنىمدىمىن.
– ەلگە كەلگەننەن سوڭ جۇمىسقا شاقىرۋشىلار كوپ بولدى ما؟
– تۋعان ەلگە ورالعان بەتتە الدىمەن, «ن وپەرەيتينگ كومپاني» كومپانياسى قولقا سالدى. وسىنداي بىرنەشە كومپانيادان ۇسىنىس ءتۇستى. كاسپي تەڭىزىنىڭ قازاقستاندىق سەكتورىنداعى قۇرىلىمدارعا گەولوگيالىق بارلاۋ جۇمىستارىن جۇرگىزەتىن بۇل كومپانيادا بيىلعى ساۋىرگە دەيىن اعا گەولوگ بولىپ ىستەدىم. تاجىريبەلى مامانداردىڭ اقىل-كەڭەسىنە جۇگىنىپ, وتاندىق مۇناي جانە گاز ينستيتۋتىندا, لوندونداعى يمپەريالىق كوللەدجدە العان ءبىلىمىمدى, كوڭىلگە تۇيگەن تاجىريبەمدى بايىتا ءتۇستىم. قازىر شەتەلدىك سەرىكتەستىڭ قاتىسۋىمەن قۇرىلعان «ساتباەۆ وپەرەيتينگ» جشس-دە باس گەولوگ لاۋازىمىندا جۇمىسىمدى جالعاستىرىپ كەلەمىن. ءبىزدىڭ كومپانيا كاسپي تەڭىزىنىڭ قازاقستاندىق سەكتورىندا سەيسميكالىق, گەوفيزيكالىق جانە گەوحيميالىق بارلاۋ جۇمىستارىن جۇرگىزەدى.
– اسىلجان, جوعارى ءبىلىم الدىڭ, تۇراقتى جۇمىسقا ورنالاستىڭ. ەندى بولاشاقتا ىسكە اسىرسام دەيتىن جوبالارىڭ بار ما؟
– بىلەسىز بە, مەن ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن كومپانيانىڭ اتاۋى قازاق عىلىمىنىڭ ءىزاشار تۇلعاسى قانىش ساتباەۆتىڭ ەسىمىمەن اتالادى. ءبىزدىڭ سەيسميكالىق, گەوفيزيكالىق جانە گەوحيميالىق بارلاۋ جۇمىستارىن جۇرگىزىپ جاتقان قۇرىلىم دا قانىش ساتباەۆ اتىن يەلەنگەن. ازىرگە بارلاۋ جۇمىستارىنىڭ ناتيجەسىن ايتۋعا ەرتەرەك بولار. دەگەنمەن, ءوزىمنىڭ بولاشاقتا قانىش اتىنداعى كەنىشتى اشسام دەگەن ويىم بار. بۇل مەن ءۇشىن ۇلكەن جەتىستىك بولار ەدى. ارينە, كاسىبىمە قاتىستى ماقساتىمدى ۇجىمداعى ارىپتەستەرىمنىڭ قاتىسۋىمەن ىسكە اسىرامىن دەپ ويلايمىن. ويتكەنى, ءبىزدىڭ ۇجىمداعى ارىپتەستەرىمنىڭ بارلىعى دا ءبىر ماقساتقا جۇمىلعان.
ەڭ باستى ماقساتىم – تاۋەلسىز قازاقستانىمىزدىڭ باسەكەگە قابىلەتتى 30 ەلدىڭ قاتارىنا ەنۋىنە لايىقتى ۇلەس قوسۋ. وتاندىق مۇناي-گاز ونەركاسىبىنىڭ وركەندەۋىنە بەلسەنە اتسالىسۋ – كاسىبي مىندەتىم. ءبىر عاسىردان استام قۇرلىقتان مۇناي مەن گاز وندىرگەن ەلىمىز ەندى سۋ استىنان «قارا التىن» الۋدى باستادى. ءبىزدىڭ وتاندىق مۇنايشىلار ءۇشىن تىڭ ءارى ماڭىزدى قادام بولۋىمەن ەرەكشەلەنەتىن وسى جوبانىڭ ءساتتى ىسكە اسىرىلعانىن قالايمىن.
اڭگىمەلەسكەن
جولداسبەك شوپەعۇل,
«ەگەمەن قازاقستان».
اتىراۋ وبلىسى.
جاراسىمدى جالعاستىق
ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىندا جاستارعا ۇلكەن سەنىم ارتىپ, زور ءۇمىت جۇكتەگەنى بەلگىلى. «مەن سىزدەرگە – جاڭا بۋىن قازاقستاندىقتارعا سەنىم ارتامىن. سىزدەر جاڭا باعىتتىڭ قوزعاۋشى كۇشىنە اينالۋعا تيىسسىزدەر» دەگەن ەدى پرەزيدەنت.
«بولاشاق» باعدارلاماسىنىڭ تۇلەكتەرى وتانىمىزدىڭ ىرگەسىن بەكىتىپ, ءتورت قۇبىلاسىن تۇگەندەپ, تورتكۇل دۇنيەگە تانىتۋ ىسىنە ءوز ۇلەسىن قوسۋدا. ونداعان ازاماتتار ۇكىمەتتىك دەڭگەيدەگى بيىك دارەجەلى قىزمەتتى اتقارىپ جۇرسە, جۇزدەگەن جاس ءارتۇرلى كومپانيالاردا, وڭىرلەردە العان ءبىلىم, ۇيرەنگەن تاجىريبەلەرىن مەملەكەتىمىزدىڭ قارىشتاپ دامۋىنا جۇمساۋ ۇستىندە.
قيانداعى اۋىل مەكتەبىن ءبىتىرىپ, جوعارى وقۋ ورنىنا ءتۇسىپ, ونى اياقتاعان سوڭ «بولاشاق» باعدارلاماسى اياسىندا الىس-جاقىن شەتەلدەردە وقۋ ءار جاستىڭ ارمانى بولعانى انىق. مەن دە وسى جولدان ءوتتىم. العاشقى كەزدە: «بۇل باعدارلاما بويىنشا اۋىل بالاسىنىڭ ءبىلىم جەتىلدىرۋى قيىن شىعار», دەپ تارتىنشاقتاپ ءجۇردىم. ميلليوننان اسا حالقى بار الماتىداعى جاستار ىسىنە اتسالىسا باستادىم. «جاس وتاننىڭ» بولىمشەسىنە جەتەكشىلىك ەتتىم. سول تۇستا تالاپتى جاستاردىڭ ۇمتىلىسىمەن «جاس تالاپ», «ستۋدەنتتىك كوكتەم», تاعى دا باسقا ءىس-شارالار وتكىزدىك. العاشقى ۇيىمداستىرعان قادامىمىزعا مەملەكەت باسشىسى ءوزى قاتىسىپ, قادامىمىزدى وڭ باعالادى. ءبىز ءوز تاراپىمىزدان نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ ستۋدەنتتىك كىتاپشاسىن سالتاناتتى جاعدايدا تاپسىردىق. سول كوڭىل تولقىتار راسىمدە تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز جىلى شىراي تانىتىپ: «سەنىڭ ارمانىڭ قانداي؟» دەدى. «مەنىڭ ارمانىم, ءسىز نەگىزىن قالاعان تاۋەلسىز قازاقستانعا ادال قىزمەت ەتۋ!» دەگەنىم ەستە. وسىدان كەيىن بۇرىن ويدا جۇرگەن ءۇمىت العا ۇمتىلدىردى. ءتىل ۇيرەندىم. ءسويتىپ, «حالىقارالىق باعدارلامالار ورتالىعىنا» قۇجاتىمدى تاپسىردىم. العاشىندا ۆەنگرياعا وقۋعا باراتىنىم بەلگىلى بولعان ەدى. ارتىنان اقش-تىڭ مونتانا ۋنيۆەرسيتەتىنە جىبەرىلدىم. سوندا مەملەكەتتىك باسقارۋ ءىسى بويىنشا ءبىلىم الدىم. شەتەلدە وقىپ جۇرگەندە وي-ساناڭدا ەلگە دەگەن ساعىنىش پەن سۇيىسپەنشىلىك ەرەكشە بولادى. ۇلتىڭدى, جۇرتىڭدى تانىستىرۋعا تالپىناسىڭ. مەن قازاق توپىراعىنان كەلگەنىمدى دالەلدەۋ ءۇشىن ۇلتتىق سالت-داستۇرلەرىمىزدى قاتارلاستارىما, ۇستازدارىما ءدايىم جەتكىزىپ وتىردىم. اسىرەسە, كيىم ۇلگىلەرى مەن اس مازىرلەرىنە ولار قاتتى قىزىعاتىن. ول قۇندىلىقتارىمىزدىڭ ارعى-بەرگى تاريحىن تارتىپ ايتقاندا, «قازاق ەجەلدەن تاعىلىمدى ەل ەكەن عوي!», دەپ تامساناتىن.
وتانىما ورالعاننان كەيىن اقش-تا العان ءبىلىمىم مەن تاجىريبەمدى باسقارۋ ىسىنە ارنادىم. العاش رەت جاستار ساياساتى قۇرىلىمى الماتىدا بوي كوتەرىپ, سوعان باسشىلىق ەتتىم. باستاۋ باسىندا ۇيىمداستىرۋ جۇمىستارى وڭاي بولا قويعان جوق. دەگەنمەن, ەلباسىنىڭ العا قويعان ستراتەگيالىق ماقسات-مىندەتتەرىنەن ورىستەگەن جۇمىسىمىز ءوز جەمىسىن بەردى. كەيىن ەلىمىز بويىنشا جاستار ءىسى جونىندەگى باسقارمالار قۇرىلعاندا سوعان ۇيىتقىلىق ەتتىم. سوڭعى كەزدەرى باتىس قازاقستان وبلىسى اكىمىنىڭ ورىنباسارى رەتىندە الەۋمەتتىك ماسەلەلەرگە باسا نازار اۋدارۋدامىن. مەن قايدا جۇرسەم دە پرەزيدەنت العا قويعان تاپسىرمالاردى ەۆوليۋتسيالىق جولمەن اتقارۋعا دەن قويامىن. الدىڭعى تولقىننىڭ جاقسى ءىسىن ءداستۇر تالابىنا ساي بۇگىنمەن جالعاستىرا وتىرىپ, دامىتۋ باستى ماقساتىم بولىپ سانالادى. اسىرەسە, «بولاشاق» باعدارلاماسى اياسىندا العان الەمدىك دەڭگەيدەگى ءبىلىم مەن ۇيرەنگەن ءۇردىستى ءوز مەملەكەتىمىزدىڭ باستى باعىتىمەن, ەلباسىنىڭ «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىمەن ۇشتاستىرا ورنىقتىرۋعا كۇش سالۋدامىز.
قازىر وبلىس كولەمىندە الەۋمەتتىك ماسەلەلەردى تياناقتى جۇرگىزۋ جولىنداعى «اقپاراتتىق يدەولوگيالىق تۇجىرىمداما» جاسالۋدا. وندا الدا اتقارىلۋعا ءتيىس جۇمىستار سارالانادى. جۇرتتىڭ كوكەيىندەگى كوپ سۇراق سول تۇجىرىمدامادان كورىنىس تاباتىن بولادى. ال ونى جۇزەگە اسىرۋ جولدارى دا ناقتى كورسەتىلەدى. ەلگە قاجەت, وڭىرگە كەرەك ىستەردى وسى باعداردا تياناقتاي وتىرىپ, جۇزەگە اسىراتىن بولامىز. اسىرەسە, سىرتقى كۇشتەردىڭ ازازىلدىگىنەن جاستاردى ساقتاندىرۋعا, ياعني ءدىن ماسەلەسىندەگى ساۋاتتىلىققا ەرەكشە ءمان بەرىلەدى. بۇل ەلباسى تاپسىرماسىنىڭ تىكەلەي ءبىر سالاسى بولىپ ەسەپتەلەدى. وسى جۇمىستا تەوريا مەن پراكتيكانى تەرەڭ مەڭگەرگەن ءتورت تەولوگ ماماندى قىزمەتكە الىپ, ولارعا بارلىق جاعدايدى جاسادىق. ونداعى ماقسات رۋحانياتىمىزدىڭ باسىندا تۇرعان تازا ۇلتتىق ءدىنىمىزدى جات پيعىلداردان ساقتاۋ. وسىنداي ەلدىك ءىستى وبلىس كولەمىندەگى زيالى ازاماتتارمەن, جاس ورەندەرمەن پىكىرلەسە وتىرىپ, ىلگەرى باستىرۋ ءۇردىسى نەگىزگى نىسانادا تۇر.
«بولاشاق» باعدارلاماسىمەن بىتىرگەن جۇزدەگەن جاستار قازىر وڭىرلەردە دە قىزمەت ەتىپ, ەل دامۋىنا ۇلەستەرىن قوسۋدا. ءبىزدىڭ باتىس قازاقستان وبلىسىندا دا ونداي جىگەرلى دە جالىندى ازاماتتار بارشىلىق. ايتالىق, ورال قالاسىنىڭ اكىمى التاي كولگىنوۆ, تاعى باسقالاردىڭ جاڭاشىل ىزدەنىستەرىن ەرەكشە اتاپ وتۋگە بولادى.
ەلباسىنىڭ كورەگەندىگىمەن جۇزەگە اسقان «بولاشاق» باعدارلاماسى قازىر ءوز وتانىمىزدا دا ادەمى جالعاستىعىن تاۋىپ وتىر. ول ەلورداداعى نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتى دەر ەدىم. قازىردىڭ وزىندە بۇل ءبىلىم ورداسى باكالاۆر بويىنشا كادرلاردى دايىنداي باستادى. مەن سول وقۋ ورنىندا بولعاندا ۇستازدار مەن وقىتۋشىلاردىڭ جۇمعان جۇدىرىقتاي تىرلىك-تىنىسىنا ءتانتى بولدىم. ءبىز شەتەلدەردە وقىپ جۇرگەندە سونداي ادەمى ساتتەردى باستان وتكەرگەنبىز. ونىڭ ۇستىنە ايتۋلى ۋنيۆەرسيتەتتىڭ عيماراتى الەمدەگى اتاقتى وقۋ ورىندارىنىڭ ءبىر دە بىرىنەن ارتىق بولماسا, كەم ەمەس. وعان قوسا ءار سىنىپ بولمەسىندەگى زاماناۋي تەحنيكا مەن تەحنولوگيالار, وقۋعا قاجەتتى دۇنيەلەر ستۋدەنتتەردىڭ ساباقتى تەرەڭ بىلۋىنە مول مۇمكىندىك بەرىپ وتىر. بولاشاقتا بۇل وقۋ ورنى دا الەمدىك دارەجەدەگى ۋنيۆەرسيتەتتەر قاتارىنان ورىن الارى ەش كۇمانسىز. ءبىز الىس-جاقىن شەتەلدەردە ءبىلىم تولىقتىرساق, پرەزيدەنتتىڭ «قازاقستان-2050» ستراتەگياسى ورىندالا كەلە, ءوز تالاپكەرلەرىمىز بەن باسقا جۇرتتاردىڭ تالانتتى جاستارى نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتىندە وقىپ, تەرەڭ ءبىلىمدى كادر رەتىندە قالىپتاسارى اقيقات. وسىنداي ىرگەلى ىستەرىمىز الداعى ۋاقىتتا دا جالعاسىن تابارى اقيقات. كەڭ-بايتاق وتانىمىز كەلەشەكتە تورتكۇل دۇنيەدەگى الدىڭعى قاتارلى 30 ەلدىڭ ءبىرى ەمەس, بىرەگەيى بولارىنا ەش كۇمان جوق.
باقتيار ماكەن,
باتىس قازاقستان وبلىسى اكىمىنىڭ ورىنباسارى.
