ىنتىماق كەتكەن جەردە ىرىس تۇرمايدى

نۇرسۇلتان نازارباەۆ: “بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2020” كاسىپكەرلەر ءۇشىن دە, سول سەكىلدى بانكتەر مەن ينۆەستورلار ءۇشىن دە شيكىزاتتىق ەمەس جوبالاردى قارجىلاندىرۋ جونىنەن جاڭا مۇمكىندىكتەر اشادى. كەشە اقوردادا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ قىرعىزستانداعى وقيعالارعا بايلانىستى بۇقارالىق اقپارات قۇرال­دارىنا مالىمدەمە جاسادى. وندا ەلباسى نۇرسۇلتان نا­زار­باەۆ الدىمەن توسەكتە باسى, ءتوس­كەي­دە مالى قوسىلعان قىرعىز حالقىنا كەلەڭسىز وقيعالار سالدارىنان ازا­مات­تارىن جوعالتقان قايعىلارىنا ورتاقتاسىپ, كوڭىل ايتتى. قىرعىز ەلى بىزبەن ەجەلدەن اۋىلى ارالاس, قويى قورالاس ەل. سوندىقتان ءبىز قىر­عىزستاندا وسىنداي جاعدايدىڭ ورىن العانىنا ۇلكەن وكىنىش ءبىل­دىرە­مىز. ىنتىماق كەتكەن جەردە ىرىس تۇرمايدى. ەلدەگى باسبۇزار­لىق پەن تارتىپسىزدىكتىڭ سالدارىنان بەيبىت تۇرعىندار جاپا شەكتى. ەكو­نو­ميكاعا وراسان زور شىعىن كەلدى, قان توگىلدى. مەن وسى وقيعالار كە­زىندە قازا بولعاندارعا قايعىرىپ, ولاردىڭ وتبا­سى­لارى مەن تۋعان-تۋىسقاندارىنا, بارشا قىرعىز حال­قىنا كوڭىل ايتامىن, دەدى ەلباسى. ودان ءارى پرەزيدەنت ۆاشين­گتون­دا بولعان ساپارىندا قىرعىز­ستان­داعى وقيعالاردى نازار­دان تىس قالدىرماي, بارلىق حاباردى الىپ وتىرعانىن, سونىڭ ىشىندە وسى ەل­دەگى ۋاقىتشا ۇكىمەت وكىلدەرى جانە بۇرىنعى پرەزيدەنت قۇرمانبەك باكيەۆپەن تەلەفون ارقىلى ءجيى سويلەسىپ وتىرعانىن ايتتى. قىرعىزستانداعى وقيعالار الەم جۇرتشى­لى­عى­نىڭ ءبارىن دە الاڭ­دات­تى. سونىڭ ىشىندە, ءاسى­رەسە, جاقىن كورشىلەرى – ءبىزدى, رەسەي, قىتاي جانە وندا مۇددەسى بار اقش-تى دا قاتتى تول­عان­دىردى. گەرمانيا, فرانتسيا, يتاليا لي­دەرلەرى دە وقيعالاردىڭ وسىلايشا تەرىس ءورىس­تەۋىنە الاڭداۋشىلىعىن ءبىلدىردى. ولاردىڭ ءبارى دە ەقىۇ-نىڭ جاۋاپ­كەرشىلىك اۋماعىندا بولىپ جاتقان كەلەڭسىز وقيعا بولعان­دىق­تان, ۇيىمنىڭ توراعاسى رەتىندە ءبىز­دەن ونىڭ شەشىلۋىنە قانداي ىق­پال ەتۋگە بولاتىندىعى تۋرالى وي­لا­رىمەن ءبولىستى جانە ءبىزدىڭ پوزي­تسيا­مىز تۋرالى سۇرادى. وسى ءما­سە­لە­دە مەنىمەن كەزدەسكەن ليدەر­لەر­دىڭ ءبارى دە اقش پرەزيدەنتى ب.وبامامەن جانە رەسەي پرەزيدەنتى د.مەد­ۆەدەۆ­پەن بىرلەسىپ, وقيعا­لار­دىڭ بەيبىت جولمەن شەشىلۋىنە ىق­پال ەتۋ قاجەتتىگىن ۇسىنعان ەدى. ءبىز وسى ۇسىنىستى دۇرىس ساناپ, ب.وباما, د.مەدۆەدەۆ جانە مەن ۇشەۋمىز بىرلەسە وتىرىپ, وقيعا­لار­دىڭ بەيبىت جولمەن اياقتالۋى ءۇشىن قىرعىزستان باسشىلارىمەن كەلىس­سوزدەردى تەلەفون ارقىلى جالعاستى­رىپ وتىردىق. ۆاشينگتون ۋاقىتىنىڭ بىزدەن 10 ساعاتقا ايىرماشىلىعى بار ەكە­نىن بىلەسىزدەر, سون­دىق­تان ءبىز كۇندىز سامميت جۇمىسىمەن, ال تۇندە قىر­عىزستان ماسەلەلەرىمەن اينالىسىپ, كۇندىز-ءتۇنى جۇمىس ىستەدىك. ءشۇۋ دە­گەن­دە بۇرىنعى پرەزيدەنت قۇر­مان­بەك باكيەۆ ەلدىڭ وڭتۇستىك وڭىرىندە ءوزىنىڭ جاقتاستارى كوپ ەكەنىن ايتىپ, پرەزيدەنتتىك ورىنتاقتان باس تارتپاي, سوڭىنا دەيىن تالاسا­تى­نىن مالىمدەگەن بولاتىن. ال بۇل ەلدە ازامات سوعىسىنىڭ تۇتانۋىنا اكەلىپ سوعا­تىن شەشىم ەدى. ءوزى دە قان جۇتىپ, قايعى شەگىپ ءارى ەكونو­مي­كالىق جاعدايدىڭ قيىندىعىنان باس كوتەرە الماي وتىرعان ەلدى بۇل ودان سايىن تۇرالاتۋعا سوقتىراتىن قادام بولاتىن. سون­دىق­تان ءبىز باكيەۆتى العان بەتىنەن قايتارۋعا تىرىستىق. ونىڭ ەلدى امان-ەسەن تاستاپ شىعۋى تۋرالى ۋاقىتشا ۇكى­مەتپەن دە وتە اۋىر كەلىس­سوزدەر ءجۇر­دى. ولار باكيەۆتى جاۋاپقا تارتىپ, ونىڭ جاساعان ىستەرىنە باعا بەرۋلەرى قاجەتتىگىن ايتتى. بىراق بۇل ەلدىڭ ەكىگە جارىلىپ, سوعىسۋ ءمۇم­­كىندىگى ەكەنىن ءبىز دە, رەسەي فە­دە­راتسياسى تاراپى دا تۇسىندىرگەن سوڭ كەشە, 15 ءساۋىر كۇنى كەشكە ءاي­تەۋىر ءبىر كەلىسىمگە كەلگەندەي بول­دىق. ءسويتىپ, باكيەۆتىڭ قىرعىز­ستاندى تاستاپ شى­عۋى­نا زورعا دەپ قول جەتكىزدىك, دەدى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى. ودان ءارى ن.نازارباەۆ ءوزىنىڭ بۇيرىعىمەن كەشە قازاقستان قور­عانىس مينيسترلىگىنىڭ اسكەري اۋە كۇشتەرى “04” بورتى قىرعىزستانعا بۇرىنعى پرەزيدەنت ق.باكيەۆتى الىپ شىعۋعا جىبە­رىلگەنىن جەتكىزدى. ۇشاقتىڭ ىشىندە ونى كۇزەتۋ ءۇشىن ارناۋلى اسكەري ءبولىمنىڭ جاۋىن­گەر­لەرى وتىردى. بورت 18.30-دا الما­تىدان ۇشىپ شىعىپ, 19.15-تە جالالاباد قالاسىنا قوندى. ال 20.15-تە ق.باكيەۆ پەن ونىڭ وتبا­سىن مىنگىزگەن ۇشاق امان-ەسەن ۇشىپ شىعىپ, قازاق­ستان اۋماعىنا كەلىپ قوندى, دەگەن ەلباسى وسى­ناۋ جاۋاپتى تاپسىرمانى مۇلتىكسىز ورىنداعان اسكەري ۇشقىشتارعا ءوزى­نىڭ العىسىن بىلدىرەتىنىن جانە ولاردىڭ ۇكىمەت ناگراداسىنا ۇسى­نىلا­تىنىن ايتتى. مەن وسى ارەكەتىمىزبەن ءبىز قىر­عىزستانداعى ازاماتتىق قاقتى­عىس­تىڭ, “وڭتۇستىك-سولتۇستىك” بو­لىپ ءبولىنۋدىڭ الدىن الدىق دەپ سا­نايمىن. بۇل ارەكەتتى ءبىز ەقىۇ-نىڭ قازىرگى توراعاسى رەتىندە ۇيىم­نىڭ جانە بارلىق الاڭداۋشىلىق ءبىل­دىرگەن ەلدەردىڭ اتىنان جاسادىق. ەندى ۋاقىت­شا ۇكىمەتكە ەلدەگى جاع­داي­دى تۇراقتان­دى­رىپ, ونى بەيبىت ارناعا كوشىرۋگە جاعداي تۋدى, دەدى قازاقستان باسشىسى. ودان ءارى ن.نازارباەۆ قىرعىز­ستانداعى ساياسي داعدارىستىڭ سەبەپ­تەرى­نە توقتالدى. مەن سىزدەرگە بۇ­رىن دا ۆيكتور گيۋگونىڭ “توڭكەرىس قايىرشىلىققا, ال قايىرشىلىق قايتادان توڭكەرىسكە اكەلەدى” دەگەن ءسوزىن ايتقان ەدىم. قازىر سونى قاي­تالاۋعا تۋرا كەلىپ تۇر. توڭكەرىس ءوزى­نىڭ باستاماشىلارىن ءبارىبىر قۇرتادى, ال ونىڭ سالدارىنان ەڭ الدى­مەن قاراپايىم حالىق جاپا شەگەدى. مىنە, سول جاعداي بۇگىنگى قىر­عىزستانعا اينىماي كەلىپ تۇر. وسىلاي دەگەن ەلباسى توڭكەرىستىڭ سالدارى اۋىر ەكەنىن, ونىڭ 2005 جىل­دان كەيىن ەندى عانا جاندانا باستاعان ەكونوميكانى تومەنگە قۇلدىراتىپ جىبەرگەنىن كولدەنەڭ تارتتى. ۋاقىتشا ۇكىمەت بي­لىكتى قو­لىنا نىقتاپ الىپ, ونىڭ ۆەرتيكال­دى­عىن قاتاڭداتۋ قاجەت. تاۋەلسىز­دىك­تى الۋ وڭاي ەمەس, ال العاننان كەيىن ونى نىعايتۋ ودان دا قيىن. وسى قاتاردا تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن ونى نىعايتا الماي, ءدىنارا­لىق جانە ۇلتارالىق ارازدىققا جول بەرىپ العاننىڭ سالدارىنان ەكىگە ءبولىنىپ كەتكەن ءۇندىستاندى مىسالعا كەل­تىرۋگە بولادى. سوندىقتان تاۋەلسىزدىكتى ەڭ ال­دى­مەن ەلدىڭ ءىشىن­دەگى تاتۋلىقپەن عانا نىعايتا الاسىڭ. ال قىرعىزستاننىڭ جاع­دايىندا, ەڭ الدىمەن, ەكونومي­كانى كوتەرىپ, حالىقتىڭ ءال-قۋاتىن جاقسارتۋ كەرەك ەدى. بىراق بۇل با­عىت­تاعى جۇمىستار ناتيجەلى بول­مادى, ول ءوز كەزەگىندە وسىنداي كە­لەڭ­سىز جاعداي تۋىنداتتى, دەدى قا­زاقستان باسشىسى. ءسوزىنىڭ سوڭىندا ن.نازارباەۆ قازىرگى توراعا رەتىندە قازاقستان ەقىۇ-نىڭ الەۋەتىن قىرعىز­ستان­نىڭ بەيبىت دامۋىنا كومەك­تەسۋگە, ەكونوميكاسىنىڭ تۇراق­تانۋىنا بۇرۋعا ۇمتى­لا­تىنىن ايتتى. جاقسىباي سامرات.