رۋحانيات • 18 قاراشا، 2020

كوشپەندىلەردىڭ كەرمە مادەنيەتى

38 رەت كورسەتىلدى

اتاقتى اقتانبەردى جىراۋ: «جەلىدە ق ۇلىن جۋساسا، كەرمەدە تۇلپار بۋسانسا...» دەپ تولعايدى. وسىعان قاراعاندا ءبىزدىڭ اتا-بابالارىمىز تۇلپارىن بۋسانتىپ كەرمە قۇرعان. ءبىزدىڭ بىلۋىمىزشە، كەرمەنىڭ بىرنەشە ءتۇرى ءھام مادەنيەتى بولعان.

كەرمە ءتۇرىنىڭ ەڭ اۋەلگىسى – جايلاۋ­دا جاپىرلاي قونعان اۋىل ماڭىندا ءسال قيىستاۋ جەرگە قاداعان دىڭگەككە قۇرىلعان كەرمەباۋ. بۇل جەرگە اۋىلعا كەلگەن قوناقتار مەن ءارلى-بەرلى وتكەن جۇرگىنشىلەر، سونداي-اق ەل ادامدارى كۇندەلىكتى ءمىنىس اتتارىن بايلايدى. بۇنى اۋىزەكى تىلدە «ات بايلار» دەپ تە ايتادى. كەلەسى كەرمە – جۇيرىك بايلايتىن ورىن. ياعني بۇل كەرمەگە تەك جاقسى اتتار بايلانادى. سوندىقتان  اتام قازاق «ات جاقسىسى – كەرمەدە» دەپ بەكەر ايتقان جوق.

ء حىح عاسىردىڭ ورتاسىندا ءومىر سۇرگەن كوشپەلى حالقا – موڭعول جۇر­تىنىڭ اتاقتى نويانى، ات سىنشىسى، سەيس پۋرەبجاب دەگەن ادامنىڭ بۇدان ەكى عاسىر بۇرىن جازعان «قۇپيانىڭ قۇپياسى، كونەنىڭ كونەسى جايلى ءىلىم» اتتى ەڭبەگى بار. وسى جازبادا «جۇيرىك اتتاردى باپتايتىن كەرمە  اشىق الاڭقاي، دوڭەستەۋ جەردە قۇرىلادى. ونىڭ الدىڭعى جانە وڭ جاعىندا جاقىن ماڭدا تاۋ-توبە بولماعانى ابزال. ءارى كەرمەنىڭ وڭتۇستىك جاعى نۋلى-سۋلى، شىعىس جاعى تەگىس جازىق، باتىسى ادىرلى، جەردىڭ قىرتىس توپىراعى سارعىلتىم، ارتقى جاعىندا كول بولسا، بۇل ناعىز ات باپتايتىن ورىن» دەپ جازىپتى.

سونداي-اق جۇيرىك بايلاعان جەردىڭ توپى­راق قىرتىسى جۇمساق بولعانى ءتيىم­دى، ەگەر جەر قىرتىسى قاتتى بولسا، جۇي­رىك بايلانعان نۇكتەگە جۇمساق قايراق قۇم توگەدى. ياعني كەرمە قۇرعان جەردىڭ قىر­تىسى قاتتى بولسا، جۇيرىكتىڭ ءتورت اياعى تال­ماۋسىراپ سوزىلادى، جۇمساق شىمدى بولسا، جىلقى بويىنا ىلعال تارتىپ، بابىنا تۇسپەي كەشىگەدى. 

قازاقتىڭ اتبەگىلىك ونەرىن بويىنا سىڭىرگەن سەيىس قاريالاردان كەيىنگىلەرگە جەتكەن ىلىمگە قاراعاندا، جۇيرىكتەردى باپتاۋعا بايلاعاندا كەرمەنىڭ باسىنا ۇلكەن اتتاردى ورنالاستىرادى دا، قالعان قۇنان، دونەن، تايلاردى كۇننىڭ شىعىسىنان باتىسىنا قاراي رەت-رەتىمەن ءتىزىپ شىعادى. كەرمەنىڭ باعانالارىن نەمەسە جەكە ات بايلايتىن اتاعاشتى بۇدىرسىز، سىپتىعىر، ءتۇپ-ءتۇزۋ جاس قا­يىڭ­نىڭ قابىعىن ارشىپ جاساعان دۇرىس. العاش بايلانعان جىلقىنى كەر­مەگە بوي ۇيرەتكەنشە، ياعني جارتى كۇن قوزعاماي بايىرقالاتادى. بايلاۋعا الىن­عان جۇيرىكتى جاراتۋ جۇمىستارىن باستاماي تۇرىپ، اۋەلى كەرمەنى اينالدىرىپ جۇرگىزىپ كورەدى. الدىمەن جۋان اتتار، ودان كەيىن قۇنان، دونەن، تايلار جۇرەدى. اتتار كەرمە اينالعان ساتتە  ادامدار قيقۋلاپ، جىلقىنىڭ دەلەبەسىن قوزدىراتىن ارەكەتتەر جاسايدى. كەرمە اينالۋدى تۇستە باستاپ، ءتۇس اۋا، كۇن باتار مەزگىلدە، كۇن باتقان سوڭ، ياعني ءبىر كۇندە ءتورت دۇركىن قايتالايدى. سول سياقتى، كەرمە باسىندا جينالعان قاۋىم تەك جاقسى سوزدەر ايتۋى ءتيىس.

جوعارىداعى ۇستانىمدارعا ءمان بەرسەك، كوشپەلىلەردىڭ كەرمە مادەنيەتى ۇلكەن ءىلىم ءھام كەرەمەت ونەر ەكەنىن با­جاي­لاۋعا بولادى. سونىمەن قاتار كەرمەنىڭ قۇرىلىمى جانە شارتى دەگەن بار. اتاپ ايتار بولساق:

ءبىرىنشى شارت – كەرمەنى 10-12 قۇلاش قايىس ارقانمەن تارتىپ  دىڭگەكتەرىن 2-2،5 مەتر ۇزىندىقتاعى بورەنە اعاشتاردان ورناتادى. كەرمەنىڭ كۇنشىعىس جاعىنا 20 مەتردەي قاشىقتىقتا، كەدىر-بۇدىرسىز، تەپسەڭ دوڭەس جەرگە قۇم توگىپ، تاڭەرتەڭ، كەشكە ات اۋناتاتىن ورىنجاي دايىنداعان.

ەكىنشى شارت – كەرمە مال قوراسىنان، اسىرەسە بۇزاۋ بايلايتىن جەلىنىڭ باس جا­عىندا 150-200 مەتر قاشىقتىقتا ورنا­لاسقانى ءجون. كەرمە ماڭىنا قوي-ەشكى نەمەسە سيىر جايۋعا، جىلقى ت ۇلىگىن قيقۋلاپ ايداپ وتۋگە بولمايدى. كەرمەنىڭ جەل جاعىنا ول­گەن مالدىڭ ساسىعان جەم­تىگىن تاستاعان دۇرىس ەمەس. ساسىق ءيىس جۇي­رىكتىڭ كوڭىل كۇيىنە اسەر ەتەدى.

ءۇشىنشى شارت – كەرمە باسىندا ۇرىس-كەرىس، بوقتىق سوزدەر ايتىلماعانى ابزال جانە وعان اتبەگىلەر مەن شاباندوز بالالاردان باسقا ادام ۇلىقساتسىز با­رۋعا بولمايدى. بارعاننىڭ وزىندە جەل­دىڭ ىق جاعىن قۋالاپ بارادى.

ءتورتىنشى شارت – كەرمە ماڭىنا ماس نەمەسە اۋرۋ-سىرقاۋ ادام بارۋعا بولمايدى، سونداي-اق ايەل ادامداردىڭ دا بارا بەرمەگەنى ءجون سانالادى.

وسى ورايدا تاعى ءبىر ايتا كەتەتىن دۇنيە – كەرمە ءتارتىبى. ياعني ءدال بايگە بولاتىن ۋاقىتقا 3-4 كۇن قالعاندا ات يەسى مەن شاباندوز بالا جۇيرىكتىڭ قاسىنا تۇنەپ، كۇنى-ءتۇنى بابىن قاداعالايدى.

جۇيرىكتى باپتاۋعا قاجەت قۇرال-ساي­ماندار (تەرقىرعىش، قامشى، توقىم، تارت­پا ايىل، كەكىل-قۇيرىق بايلايتىن ور­مە ءجىپ، ت.ب.) ارنايى بيىكتەۋ ورىنعا، تازا جەرگە، جەلدىڭ وتىنە قويىلادى.

جۇيرىكتى باسى جەرگە جەتپەيتىندەي ەتىپ، جاتىپ ۇيىقتاي الاتىنداي ەتىپ بايلاۋ كەرەك. قازىققا، دىڭگەككە بايلاۋعا استە بولمايدى. ونىڭ قاۋىپ-قاتەرى كوپ بولادى.

كەرمەدە ۇيىلگەن جىلقى تەزەگىن ۇدايى تازالاپ تۇرعان ءجون. ءار اپتا سايىن كەرمەنى جاڭالاپ، جەرىن اۋىستىرىپ تۇرادى.

جوعارىدا ايتىلعان ۇعىمدار مەن شارتتار كوشپەلىلەردىڭ كەرمە مادە­نيەتىنىڭ ءبىر ۇزىگى عانا. بۇنىڭ سىرتىندا كەرمە پسيحولوگياسى، ءىلىمى، جۇيەسى، ت.ب. دۇنيەلەر بار.

سوڭعى جاڭالىقتار

«بارىس» ۇتىلىپ قالدى

سپورت • 06 ناۋرىز، 2021

ەلدوس سمەتوۆ كۇمىس الدى

سپورت • 06 ناۋرىز، 2021

«قايرات» – قولا جۇلدەگەر

ايماقتار • 06 ناۋرىز، 2021

ءار سالا ۇزدىكتەرىنە قۇرمەت تانىتتى

ايماقتار • 05 ناۋرىز، 2021

باعدات مۋسين شىمكەنتكە باردى

ايماقتار • 05 ناۋرىز، 2021

ۇقساس جاڭالىقتار