پارلامەنتتەگى زاڭنامالىق جۇمىس وتە ىجداھاتتىلىقتى قاجەت ەتەدى جانە بىرىزدىلىكپەن جۇرگىزىلەدى. زاڭدار جىلدام وزگەرە بەرمەيدى. سوندىقتان دا بۇگىن قابىلدانىپ جاتقان زاڭدار ۇزاق مەرزىمدى كەلەشەك ءۇشىن جۇمىس ىستەۋگە باعىتتالعان. ءبىز قازىر زاڭ شىعارۋشىلىق قىزمەتىمىزدىڭ باعىتىن قانشالىقتى ءدال ايقىنداي بىلسەك, ەرتەڭگى كۇنى ازاماتتارىمىز سول زاڭدارمەن جۇمىس جاسايدى. ەل تۇرعىندارى: «ءيا, بۇل جاقسى زاڭ, ول ەل يگىلىگى ءۇشىن جۇمىس ىستەپ جاتىر» دەيتىن بولسا, ءبىزدىڭ ەڭبەگىمىزدىڭ شىنايى باعالانعانى دەپ بىلەمىن.
پارلامەنتتەگى زاڭنامالىق جۇمىس وتە ىجداھاتتىلىقتى قاجەت ەتەدى جانە بىرىزدىلىكپەن جۇرگىزىلەدى. زاڭدار جىلدام وزگەرە بەرمەيدى. سوندىقتان دا بۇگىن قابىلدانىپ جاتقان زاڭدار ۇزاق مەرزىمدى كەلەشەك ءۇشىن جۇمىس ىستەۋگە باعىتتالعان. ءبىز قازىر زاڭ شىعارۋشىلىق قىزمەتىمىزدىڭ باعىتىن قانشالىقتى ءدال ايقىنداي بىلسەك, ەرتەڭگى كۇنى ازاماتتارىمىز سول زاڭدارمەن جۇمىس جاسايدى. ەل تۇرعىندارى: «ءيا, بۇل جاقسى زاڭ, ول ەل يگىلىگى ءۇشىن جۇمىس ىستەپ جاتىر» دەيتىن بولسا, ءبىزدىڭ ەڭبەگىمىزدىڭ شىنايى باعالانعانى دەپ بىلەمىن.
جاڭا سەسسيانى اشقان كەزدە ەلباسى زاڭ شىعارۋشىلىق قىزمەت مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ ماڭىزدى ەلەمەنتى بولىپ تابىلاتىنىن اتاپ ءوتتى. وسى تۇرعىدان العاندا پارلامەنت ماڭىزدى ءرول اتقارادى. شىنىمەن دە, بۇگىنگى تاڭدا زاڭ شىعارۋشىلىق تاجىريبە جاقسارىپ كەلەدى. زاڭداردىڭ ساپاسى ارتا ءتۇستى, جەدەل جۇمىس ىستەۋ ءتاسىلى جۇزەگە اسۋدا.
مەملەكەت باسشىسى ن.ءا.نازارباەۆ زاڭ شىعارۋ قىزمەتىندەگى بەس باعىتتى ايقىنداپ بەردى. ءبىرىنشى كەزەكتە تۇراقتى ەكونوميكالىق ءوسىمدى قۇقىقتىق قامتاماسىز ەتۋ زاڭ شىعارۋ ۇدەرىسىنىڭ باسىمدىعى بولىپ قالا بەرەتىنىن جەتكىزدى. جالپى, وسى تۇراقتى ەكونوميكالىق ءوسىم – ءبىزدىڭ پرەزيدەنتتىڭ نەگىزگى ۇستانىمى. ول ارقاشاندا ەكونوميكانى ءبىرىنشى كەزەككە قويادى. «اۋەلى – ەكونوميكا, ودان كەيىن – ساياسات» دەگەن قاناتتى ءسوزى بار. بۇل جولى دا سول ۇستانىمىنان اينىعان جوق. ەلباسى سىرتتان كەلەتىن ينۆەستيتسيانىڭ ماڭىزدىلىعىمەن قاتار ءبىزدىڭ اتقارعان ءىسىمىزدىڭ ەكونوميكالىق تيىمدىلىگى مەن
ناتيجەلىلىگىنە ايرىقشا ءمان بەرە قاراۋىمىز كەرەك ەكەنىن ەسكەرتتى. پرەزيدەنت زاڭ شىعارماشىلىق جۇمىستا «جەر قويناۋى جانە جەر قويناۋىن پايدالانۋ تۋرالى» زاڭعا ءتيىمدى تۇزەتۋلەر ەنگىزىلۋى كەرەك ەكەنىن ايتتى. بەرىلگەن كەن ورىندارى جىلدار بويى پايدالانىلماي جاتپاۋى ءتيىس, ولار جاقسى تابىس اكەلۋى كەرەك. وسى تۇستا ءبىر ماسەلە ويىما كەلىپ وتىر. بىزدەر كەزىندە زاڭعا وزگەرىستەر ەنگىزىپ, جەر قويناۋىن پايدالانۋشىلاردىڭ جيىنتىق تابىسىنىڭ ءبىر پايىزى عىلىمدى دامىتۋعا جانە يننوۆاتسيالىق جوبالارعا باعىتتالۋى ءتيىس دەگەن نورمانى قوسقان ەدىك. پارلامەنت ماجىلىسىندەگى «نۇر وتان» پارتياسى فراكتسياسىنىڭ جانىنداعى ەكونوميكالىق كەڭەس شەڭبەرىندە ءبىز ءوز الدىمىزعا جوسپار قۇرىپ, زاڭنىڭ اتالعان تارماعى بۇگىنگى تاڭدا قالاي ورىندالىپ جاتقانىن تەكسەرگىمىز كەلدى. ياعني, ەنگىزىلگەن تۇزەتۋدى جەر قويناۋىن پايدالانۋشىلار قالاي ورىنداۋدا؟
مەملەكەت پەن كاسىپكەرلەردىڭ قارىم-قاتىناسى ارتا ءتۇسۋى قاجەت. مەملەكەت پەن جەكە ارىپتەستىك حالىق شارۋاشىلىعىنىڭ بارلىق سالاسىندا ءتيىمدى قالىپتاسا باستاۋى ءتيىس. ايتپەسە, بىزدە ادەتتە الەۋمەتتىك جاعدايدى جاقسارتۋ تۋرالى ءسوز قوزعالا قالعاندا, «ءيا, ونى مەملەكەت ىستەۋى كەرەك» دەپ ۇكىمەتكە ىسىرا سالادى. الايدا, بۇگىنگى تاڭدا حالىق شارۋاشىلىعىنىڭ كوپتەگەن سالالارى مەملەكەتتىك مەنشىكتە ەمەس, ولار جەكەنىڭ قولىندا ەكەنىن ەسكەرگەنىمىز ءجون. سوندىقتان جەكەمەنشىك دەگەنىمىز تەك قۇقىق قانا ەمەس, سونىمەن قاتار قوعام الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىك.
ماعان ەكولوگيالىق تاقىرىپتار جاقىن. ءبىز «نۇر وتان» پارتياسىنىڭ فراكتسياسى جانىنداعى ەكونوميكالىق كەڭەستىڭ يننوۆاتسيالىق كلاستەر بويىنشا وتىرىسىن وتكىزدىك. وعان وسى سالادا جەتىستىكتەرگە قول جەتكىزگەن كومپانيا وكىلدەرىن شاقىردىق. سونىڭ ىشىندە تەمىرجول جانە ءبىلىم بەرۋ سالاسى بويىنشا «نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتى», سونداي-اق, كۇن ەنەرگياسىن الۋدا «جاسىل كلاستەر» قۇرۋدى قولعا العان «اتومپروم» سياقتى كومپانيا وكىلدەرى جاڭا زاماننىڭ تەحنولوگياسىن پايدالانۋداعى ءوز ويلارىن ورتاعا سالدى.
بۇگىنگى تاڭدا الماتى قالاسىندا نەگىزى قالانعان «يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالار پاركى» وسى سالانىڭ دامۋىنا مول قارجى سالۋدا. مەملەكەت باسشىسى ءوزىنىڭ تاپسىرماسىندا جاسىل تەحنولوگيا كلاستەردى دامىتۋدا جانە ەنەرگيا ۇنەمدەۋ سالاسىندا دا ماڭىزدى ەكەنىن اتاپ ءوتىپ وتىر.
«بولاشاقتىڭ ەنەرگياسى» دەپ اتالاتىن ەكسپو-2017 حالىقارالىق كورمەسىندە ءبىز ءوز ەلىمىزدە بالامالى ەنەرگيا كوزدەرىن پايدالانۋ تەحنولوگياسىن قالاي ىسكە اسىرىپ جاتقانىمىزدى كورسەتۋىمىز قاجەت. ەكسپو-2017-دە مەيماندارعا كۇن, جەل قۋاتىن پايدالانۋ ءتاسىلى كورسەتىلەدى, استانا قالاسىندا, كورمەگە تاياۋ جەردە بالامالى ەنەرگيا كوزىنەن قۋات الاتىن ءبىر ورام (كۆارتال) سالىناتىنى جوسپارلانۋدا. مۇنىڭ ءبارى ورتاق ماقساتتى كوزدەيتىن, ءبىر-ءبىرىن تولىقتىراتىن زاڭداردىڭ پاكەتى, ءبىز سونى جۇزەگە اسىرۋىمىز كەرەك. وسى باعىتتا وڭ قادامدار جاسالۋدا. استانادا كۇن باتارەياسىن شىعاراتىن زاۋىت ىسكە قوسىلدى. سونىڭ ءبىر ءبولىگى وسكەمەن قالاسىندا ىسكە قوسىلادى. بالامالى ەنەرگيانى پايدالانۋدا قازىردىڭ وزىندە مەيماندارىمىزعا كورسەتە الاتىن ءىستەرىمىز بار. كەيبىر وڭىرلەردە جەلدەن قۋات الاتىن ستانسالار سالىنۋدا.
«جاسىل ەكونوميكا» يدەياسى قازىر وڭىرلەردە دە جالعاسىن تابۋدا. ماسەلەن, جازعى دەمالىس كەزىندە مەن ورال قالاسىنداعى اقسەرىك ءايتىموۆ باسشىلىق جاسايتىن قازاقستاننىڭ يننوۆاتسيالىق جانە تەلەكوممۋنيكاتسيالىق جۇيەلەر ۋنيۆەرسيتەتىندە (قازيتۋ) بولدىم. استانا قالاسىندا «نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتى» اشىلعان كەزدە قازيتۋ كومپيۋتەرلىك لابوراتوريانى قالىپتاستىرۋعا قولداۋ ءبىلدىردى. بۇل وقۋ ورنى قازىر «نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ» يننوۆاتسيالىق يدەياسىن وزدەرىندە جۇزەگە اسىرۋدى قولعا الۋدا. جازدا بولعانىمدا, ۋنيۆەرسيتەت الدىندا جەلدەن ەنەرگيا الاتىن گەنەراتور ورنالاسقان. كۇن باتارەياسىن دا ورناتىپ قويعان ەكەن. بالامالى ەنەرگيا قۋاتىن وزدەرىنە پايدالانىپ وتىر. زاماناۋي تەحنولوگيانى پايدالانىپ, ەنەرگەتيكالىق ورتالىق سالىپتى. قازيتۋ ءوز عيماراتتارىن جىلۋمەن قامتاماسىز ەتۋگە كوگىلدىر وتىندى پايدالانۋدا. قۇبىرلارعا ەنەرگيا ۇنەمدەگىش قۇرىلعىلار جانە ءتيىمدى جىلۋ, گاز ەسەپتەگىش ورناتىپتى. مەن ولاردىڭ قازىرگى تەحنولوگيانى قالاي تەز مەڭگەرىپ جاتقاندارىنا تاڭدانىسىمدى ءبىلدىردىم. سوعان قوسا, ولار سونىڭ ءبارىن وقۋ قۇرالى رەتىندە پايدالانادى. ياعني, ولار ستۋدەنتتەردى الدەبىر ماكەتتەرگە قاراپ وقىتپايدى, ناقتى نىسانعا ورناتىلعان قۇرىلعىلار ارقىلى بىلىكتىلىكتەرىن ارتتىرۋدا.
قازيتۋ وسىدان ون جىل بۇرىن ونلاين-كونفەرەنتسيانى ءبىرىنشى رەت ومىرگە ەنگىزگەن وقۋ ورنى. وزىمەن ارىپتەس گوللاندياداعى, رەسەيدەگى جانە باسقا شەتەلدەگى وقۋ ورىندارىمەن تىكەلەي بايلانىس جاسايدى. ايتالىق, عىلىمي-تاجىريبەلىك كونفەرەنتسيالار ونلاين-رەجىمىندە وتەدى. مۇنداي ءتاسىلدى «نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتىنەن» باسقا وقۋ ورنىنان كورگەن جوقپىن. قازيتۋ رەسەيدىڭ سامارا عارىش ۋنيۆەرسيتەتىمەن تىعىز بايلانىس ورناتقان. عىلىمي تەحنولوگيانىڭ جەتىستىكتەرىنە ارنالعان كورمەلەرگە قاتىسىپ ءجۇر. 2012 جىلى ماسكەۋدە وتكەن حالىقارالىق كورمەدە ەكولوگيالىق جوبالارى ءۇشىن كوپتەگەن مەدالدارعا يە بولدى. يننوۆاتسيالىق جەتىستىكتەرىنىڭ ارقاسىندا قازيتۋ ءوزىنىڭ بازاسىندا عىلىمي ءبىلىم بەرۋ كلاستەرىن قالىپتاستىرىپ وتىر. وسى وقۋ ورنىنىڭ ورتا ءبىلىم بەرەتىن ليتسەيى مەن كوللەدجى بار. «انداس» وقۋ كەشەنى بار. يننوۆاتسيالىق سىنىپتاردى جابدىقتايتىن قۇرالدار, تاقتالار شىعاراتىن كاسىپورىندارى بار. مىنە, جەرگىلىكتى جەرلەردە دە وڭ باستامالار جۇزەگە اسۋدا. وزگە وڭىرلەردە دە سونداي جاڭا تەحنولوگيانىڭ جەتىستىكتەرى ەنىپ جاتقانىنا سەنىمدىمىن. ياعني, «جاسىل ەكونوميكانىڭ» كوبەيۋ رەاكتسياسى ءورىس الۋدا. پرەزيدەنت باستاماسى ايماقتارعا دا تارالىپ جاتىر.
«جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا كوزدەرىن پايدالانۋدى قولداۋ تۋرالى» زاڭ قابىلداندى جانە بيىل سوعان وراي بىرقاتار زاڭدارعا تولىقتىرۋلار ەنگىزىلدى. اركەزدە شەشۋدى قاجەت ەتەتىن جاڭا مىندەتتەر الدان شىعىپ تۇرادى. سوندىقتان دا وسى سالانى دامىتۋعا باعىتتالعان زاڭنامالىق اكتىلەردى ءالى دە جاقسارتا ءتۇسۋىمىز قاجەت.
مەن ءماجىلىستىڭ ەكولوگيا ماسەلەلەرى جانە تابيعات پايدالانۋ كوميتەتىنىڭ مۇشەسىمىن. سەسسيا بارىسىندا ءبىزدىڭ كوميتەتتە جۇمىس وتە قارقىندى بولاتىنى قازىردەن-اق بايقالىپ وتىر. ويتكەنى, «جاسىل ەكونوميكانى» دامىتۋدىڭ زاڭدىق نەگىزىن قالايتىن زاڭنامالىق اكتىلەردىڭ ءبارى وسى كوميتەت ارقىلى وتەتىنى انىق. الداعى كۇندەرى بالامالى ەنەرگيا كوزدەرىن پايدالانۋ, ەنەرگيا ۇنەمدەۋ, جەر قويناۋى جانە جەر قويناۋىن پايدالانۋ تۋرالى زاڭ جوبالارىن تالقىلاۋ جانە ساپالى تۇردە قابىلداۋ مىندەتتەرى تۇر. زاڭ جوباسىن قولعا العاندا, جەر قويناۋىن ۇتىمدى پايدالانۋ كوزقاراسى تۇرعىسىنان قاراۋىمىز كەرەك. سونداي-اق, «ەكونوميكالىق قاجەتتى جوبالار قانشالىقتى ەكولوگيالىق قاۋىپسىز؟» دەگەن سۇراقتى ەستەن شىعارماعانىمىز ءجون. ءبىزدىڭ مىندەتىمىز – قازىرگى زامان تەحنولوگياسىن پايدالانا وتىرىپ, تابيعاتقا زيان كەلتىرۋى مۇمكىن سالدارلاردى بارىنشا ازايتۋ. بۇعان دەيىنگى كەزەڭدە ءبىز ەكولوگيالىق قاۋىپتى نەمەسە ءتيىمسىز تەحنولوگيانى قازاقستانعا اكەلۋگە تىيىم سالاتىن كوپتەگەن زاڭداردى قابىلدادىق. سونداي زاڭ بۇزۋشىلىقتار ورىن العان جاعدايدا, تولەنەتىن ايىپپۇلدىڭ كولەمى ۇلعايتىلدى. بۇگىنگى تاڭدا ەكولوگيالىق باقىلاۋ ورگاندارىنىڭ بارلىق قۇرىلىمدارىن قايتا قۇرۋ قاجەت. ويتكەنى, كوپ جاعدايدا ەكولوگيالىق باقىلاۋ ورگاندارى ءتيىمدى جۇمىس ىستەمەي وتىر دەپ ويلايمىن.
سوندىقتان ەكولوگيالىق زاڭنامانى قاندايدا ءبىر مەنشىككە يەلىك ەتەتىن سۋبەكتىنىڭ ءرولىن ارتتىرۋ جاعىنا قاراي جەتىلدىرۋ قاجەت. ويتكەنى, ءوز اۋماعىندا قانداي جاعداي ورىن السا دا, سونىڭ ءبارى يەلىك ەتەتىن سۋبەكتىنىڭ جاۋاپكەرشىلىگىندە بولاتىنداي نورمانى قاراستىرۋ كەرەك. تەك قانا تابيعاتتى قورعاۋ قۇرىلىمدارىنا ارقا سۇيەپ وتىرا بەرۋگە بولمايدى, ولاردىڭ ءوزى از. بۇگىنگى تاڭدا براكونەرلىك ۇلكەن بيزنەستىڭ ءبىر سالاسىنا اينالدى دەۋگە بولادى. ايتالىق, بالىقتاردى مەملەكەتتىك مەنشىك نىسانىنداعى وزەن-كولدەردەن اۋلاپ الىپ جاتىر. مەملەكەتكە ميلليونداعان شىعىن كەلتىرۋمەن قاتار, ەلدىڭ بەدەلىنە دە نۇقسان كەلتىرۋدە. تۇگەل مەملەكەت مەنشىگىندەگى بايلىقتى از عانا توپ – براكونەرلەر يەلەنۋدە جانە مەملەكەت پەن حالىققا تيەسىلى وتە قوماقتى قارجىنى قالتالارىنا سالىپ جاتىر. سوندىقتان وسى سالاعا قاتىستى كوزقاراستى تۇگەلدەي وزگەرتۋ كەرەك. بۇل جەردە دە مەملەكەتتىك جانە جەكە ءارىپتەستىك ورنىعۋى قاجەت بولىپ وتىر. تابيعي بايلىقتى قورعاۋ ىسىمەن اينالىسۋ ءۇشىن وسى سالاعا بيزنەس قۇرىلىمدارىن تارتقان ءجون. ولار ءوز يەلىگىندەگى جەردەن تابىس الۋمەن قاتار ونى قورعاۋدى قامتاماسىز ەتۋى ءتيىس. ماسەلەن, بالىق شارۋاشىلىعىمەن اينالىسا ما, ول ونىڭ ءوسىمىن قالىپقا كەلتىرۋگە دە جاۋاپ بەرۋى كەرەك. وسى سالالاردى دا زاڭمەن رەتتەۋ – ءبىزدىڭ الدىمىزدا تۇرعان مىندەت دەپ بىلەمىن.
قورشاعان ورتانى قورعاۋدا زاڭمەن قورعالاتىن اۋماققا مونيتورينگ جۇرگىزۋ ءوزىنىڭ تيىمدىلىگىن دالەلدەپ بەرەدى. كوپ جاعدايدا ادام فاكتورى ەمەس, تەحنيكالىق قۇرالدار ارقىلى جۇرگىزىلەتىن مونيتورينگ ماڭىزدى ءرول اتقارادى. بۇل الەمدىك تاجىريبەدە بار. ەگەر ول ەرەكشە قورعالاتىن اۋماق نەمەسە قورىق بولسا, وندا ۆيزۋالدىق باقىلاۋ بار, بەينەكامەرالار ورناتىلعان. عارىشتان باقىلاۋ جۇيەسى دە بار. سوعان قوسا اۆياتسيا كومەگىمەن مونيتورينگ جاسالادى. تابيعي ورتامىزدى قورعاۋدى قامتاماسىز ەتۋدە مونيتورينگ جۇرگىزۋ ماڭىزدى سالا بولىپ تابىلادى.
ۇلان-عايىر جەرىمىز بار, ءبىزدىڭ جاعدايىمىزدا تەحنيكالىق مونيتورينگ جۇيەسىن قالىپتاستىرۋ – «قىزىل كىتاپقا» ەنگەن جان-جانۋارلاردى, ولاردىڭ ءوسىمىن براكونەرلەردەن قورعاۋدىڭ بىردەن-ءبىر ءتاسىلى.
جەر اۋماعىمىز ۇلكەن بولعانمەن, ءار جەرگە بەينەكامەرانى ورناتۋدىڭ دا ەشقانداي قيىندىعى جوق. بىرىنشىدەن, بىزدە عارىشتىق مونيتورينگ بار, ەكىنشىدەن, وپتيكالىق باقىلاۋ مونيتورينگ جۇيەسى بار. بەينەكامەرا ورناتۋ قيىن ماسەلە ەمەس. ماسەلەن, قازىر ءبىز قىلمىستى ازايتۋ ءۇشىن قالاداعى كوپ پاتەرلى ۇيلەردىڭ كىرەبەرىسىنە بەينەكامەرا ورناتىپ جاتىرمىز. شەتەلدەردىڭ جاقسى تاجىريبەلەرى بار. ايتالىق, گەرمانيادا ونداعان جىلدار بويى بەينەباقىلاۋ جۇيەسى قالىپتاسقان. بىزدە دە مەملەكەتتىك مونيتورينگ جۇرگىزۋ شارالارى قاراستىرىلعان, وعان قاجەتتى قاراجات ءبولىنىپ كەلەدى.
ءبىزدىڭ ەلدەگى مونيتورينگ جۇرگىزۋدىڭ ساپاسى قانداي, ونىڭ ناتيجەسى قالاي بولۋدا؟ وسى مونيتورينگ بويىنشا قانشا براكونەر انىقتالدى؟ قازىر جەر سەرىكتەرىنە, ءارتۇرلى بەينەكامەرالار ورناتۋعا قانشا قوماقتى قاراجات جۇمساپ جاتىرمىز؟ بۇل جۇيەنىڭ تيىمدىلىگى قانداي؟ مەن جۋىردا وسى سۇراقتارعا جاۋاپ ىزدەپ, دەپۋتاتتىق ساۋال جولداۋدى ءجون كورىپ وتىرمىن. ماسەلەن, جايىق وزەنىنىڭ ءبىزدىڭ ەلدىڭ اۋماعىنداعى ۇزىندىعى اسا ۇلكەن ەمەس. وزەننىڭ براكونەرلەر ءجيى باراتىن تۇستارىنا, ايتالىق, اتىراۋ قالاسىنىڭ ماڭىنا بەينەباقىلاۋ ورناتۋدىڭ ەشقانداي قيىندىعى جوق. وسى ىستەردى قولعا العانىمىز ءجون.
ءۇشىنشى سەسسياداعى ماقساتىمىز – ەلباسى ايقىنداپ بەرگەن مىندەتتەردى نەگىزگە الىپ, تيىمدىلىكپەن جۇمىس ىستەپ, قوعام دامۋىنا اسا قاجەتتى زاڭداردى قابىلداۋ.
ۆيكتور كيانسكي,
پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى.
